الەم ەلدەرىنىڭ ارحيۆشىلەرى الماتىدا

قازاقستان پرەزيدەنتى ءارحيۆى حا­لىق­ارالىق ارحيۆتەر كەڭەسىنىڭ (ICA), يۋنەسكو-نىڭ الماتى قالاسىنداعى وڭىرلىك كەڭسەسىنىڭ قولداۋىمەن, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى, ما­دەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى, الماتى قالاسى اكىمدىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ, تاريحي-مادەني, قۇجاتتىق مۇرانى ساقتاۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىن­شا كاسىبي قوعامداستىقپەن سىندارلى ديالوگ قۇرۋعا شاقىردى. بۇل ارحيۆ­تەردى دامىتۋدىڭ يننوۆاتسيالىق يدەيا­لارىن قالىپتاستىرۋعا, ۇزدىك ارحيۆ­تىك تا­جىريبەنى تاراتۋعا ىقپال ەتەدى.

حالىقارالىق اۋقىمدى جيىن مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كونگرەسس قاتىسۋشىلارىنا جولداعان قۇتتىقتاۋىنان ءورىس الدى. «بارشاڭىزدى ارحيۆشىلەردىڭ كەزەكتى كونگرەسىنىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتايمىن. ارحيۆ سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ بۇل باسقوسۋىنىڭ ماڭىزى زور. كونگرەسس العاش قۇرىلعان كۇنىنەن باستاپ بىلىكتى ماماندار ءوز يدەيا­لارىن ورتاعا سالىپ, تاجىريبە الماساتىن, ارحيۆ ءىسى سالاسىنداعى زەرتتەۋلەردىڭ جاڭا تاسىلدەرىن قاراستىراتىن ديالوگ الاڭىنا اينالدى. القالى جيىننىڭ كۇن تارتىبىندە ماڭىزدى قۇجاتتاردى ساق­تايتىن ينستيتۋتتاردىڭ قازىرگى قوعامداعى ورنى جانە بۇۇ-نىڭ ورنىقتى دامۋ ماقسات­تارىنا جەتۋ جولىنداعى ءرولى سياقتى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ قامتىلۋى – سونىڭ ايقىن دالەلى. بۇگىنگى ءىس-شارانىڭ  قازاقستان پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ 30 جىل­دىعىنا وراي وتۋىندە ەرەكشە ءمان بار. ءوز ىسىنە ادال كاسىبي مامانداردىڭ بىرنەشە بۋىنى قا­جىرلى ەڭبەگىمەن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ شەجىرەسىنە قاتىستى قۇندى قۇجاتتاردىڭ مۇقيات ساقتالۋىنا زور ۇلەس قوسىپ كە­لەدى. كونگرەستە كەڭ اۋقىمدى ءارى اشىق پىكىرتالاستار نەگىزىندە ناقتى ۇسىنىستار ازىرلەنىپ, وسى سالاداعى تۇيتكىلدى ماسە­لەلەردى شەشۋ ءۇشىن عىلىمي جانە تەحنولو­گيالىق الەۋەتىمىزدى جۇمىلدىرۋ ماڭىزدى ەكەنىنە باسا نازار اۋدارىلادى دەپ سەنە­مىن», دەگەن پرەزيدەنت قۇتتىقتاۋ حاتىندا.

كونگرەستە العاشقى ءسوز تىزگىنىن العان قازاقستان پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى جالپى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى نۇرداۋلەت تولەەۆ قۇجاتتارمەن جۇمىس ىستەيتىن ادىستە­مەلىك ۇيىم رەتىندە ارحيۆتەر مەملەكەت قا­بىلداعان شەشىمدەر جۇيەسىندە ايرىق­شا ورىن الاتىنىن اتاپ ءوتتى. نۇرد­اۋ­لەت تولە ۇلى ارحيۆتەر مەملەكەتتىك اپ­پاراتتىڭ جۇمىس ىستەۋ نەگىزىن قۇجاتپەن قامتاماسىز ەتىپ, ارحيۆ مەكەمەلەرىنە مەملەكەت جادىسىنىڭ, ونىڭ يدەولوگيالىق جانە ينتەللەكتۋالدىق دامۋ نەگىزى وندا­عان جىلدار بۇرىن جۇكتەمە الاتىنىن ەسكە سالدى.

قازاقستان پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى ءاليا مۇستافينا كونگرەسس جۇمىسىنىڭ كۇن ءتارتىبى مەن ەرەجەسىن ۇيلەستىرە وتىرىپ, مودەراتورلىق مىن­دەتتى ءوز قولىنا الدى. «ارحيۆتەر تۇ­راقتى دامۋ جولىندا» اتتى بايانداما­سىندا ارحيۆ ءىسى مامان­دارى بەتپە-بەت كەلەتىن نەگىزگى, وتكىر ماسەلەلەردى ور­تاعا سالدى. ول ءوز سوزىندە ارحيۆ ءىسىن دامى­تۋداعى حالىقارالىق ءۇردىس بىر­نەشە نەگىزگى باعىتپەن سيپاتتالاتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل – ارحيۆتەردى تسيفرلاندىرۋ, قولجەتىمدىلىكتى دامىتۋ, ارحيۆتەردى زەرتتەۋ جوبالارىنا بىرىكتىرۋ, كليماتتىڭ وزگەرۋى جاعدايىندا قۇجاتتاردىڭ ساق­تالۋىن قامتاماسىز ەتۋ, دەرەكتەردى قور­عاۋدىڭ قۇقىقتىق جانە ەتيكالىق ماسە­لەلەرى, ارحيۆشىلەردىڭ كاسىبي قۇزىرەتىن دامىتۋ, ارحيۆ ۇدەرىسىن بىرىزدەندىرۋ جانە ستاندارتتاۋ. جوعارىدا اتالعان ءۇردىس تەحنولوگيالىق, كليماتتىق جانە مادەني وزگەرىستەرگە بايلانىستى ورىن الاتىنىن ايتتى. ءا.مۇستافينانىڭ ايتۋىن­شا, بۇگىندە ارحيۆ جۇمىسىنىڭ شارتتارى تۇبەگەيلى وزگەرگەن. تسيفر­لىق عاسىر ارحيۆ قۇجاتى, ونى قورعاۋ مەن ساقتاۋدى قايتا قاراۋدى قاجەت ەتەدى. قارىم-قا­تىناس­تىڭ وزگەرگەن تاسىلدەرى مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ قۇجات­تالعان نەگىزىنىڭ ساقتالۋىنا قاۋىپ توندىرۋدە: اقپارات جوعالۋى, بۇرمالانۋى مۇمكىن, تەحنولوگيالىق ەسكىرۋ ونى وقىل­مايتىن جانە جارامسىز ەتۋى مۇمكىن. ال اقپاراتتىڭ جاڭا تاريحي جاعدايدا جاڭا ۇرپاقپەن جاڭعىرتىلۋى قوعامدىق سانانىڭ بارومەترى ىسپەتتى. «وسىدان ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ, ءسىز بەن ءبىزدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىمىز بەن قۇقىقتا­رىمىزدى ءتۇسىنۋىمىز تۋىندايدى. ءبىز بۇگىن جاڭا كەلەشەككە قادام باساتىن مەجەگە جەتتىك. سولاردىڭ ءبىرى «اقىلدى ءارحيۆتى» قۇرۋ تراەكتورياسى, دەپ اتاپ ءوتتى ءاليا قۇسايىن­قىزى.

بۇۇ جاھاندىق كوممۋنيكاتسيالار دەپارتامەنتىنىڭ وكىلى جانە قازاقستانداعى بۇۇ اقپاراتتىق بيۋروسىنىڭ باسشىسى ۆلاستيميل سامەك اۋقىمدى ءىس-شارا­لار­دىڭ ءبىرى سانالاتىن ارحيۆشىلەر كون­گرەسىنە قاتىسۋ ول ءۇشىن ۇلكەن مارتە­بە ەكەنىن جەتكىزدى. «قازاقستان ارحيۆ­شىلەرىمەن ەكى جىل بۇرىن دا كەزدەس­كەن بولاتىنبىز. بۇل الاڭدا ءبىز ەڭ الدىمەن, تاجىريبە الماسامىز. ءوز ماسەلەڭدى وزگە ەلدىڭ مىسالىمەن سالىستىرىپ, قا­راستىرىپ, ديسكۋسسيا جاساپ, تالقىلاۋ وتە قىزىق. بۇل مىندەت بۇگىنگى ءىس-شارانىڭ دا ءبىر بولىگىنە اينالدى. ورنىق­تىلىق قوعام ءۇشىن قاشاندا ما­ڭىزدى, وسىعان ۇلەس قوسقاندارىڭىز ءۇشىن ەرەكشە العىس ايتقىم كەلەدى», دەدى بۇۇ وكىلى.

وسى جىلدار ارالىعىندا ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت ۇيىمى رەتىندە يۋنەسكو مادەني مۇرانى جاھاندىق دەڭگەيدە ىلگەرىلەتۋدە شەشۋشى ءرول اتقاردى. قازاق­ستان مەن يۋنەسكو اراسىنداعى بارلىق دەڭگەيدەگى كوپجوسپارلى ىنتىماقتاستىق ءارتۇرلى حالىقارالىق مادەني الماسۋلاردى كەڭەيتۋگە, ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت سالاسىنداعى يۋنەسكو حارتيا­سى ماقساتتارىن ىسكە اسىرۋعا, سونداي-اق, ۇيىم قىزمەتىنىڭ بارلىق نەگىزگى با­عىتتارى بويىنشا جوبالاردى تابىستى جۇزەگە اسىرۋعا ىقپال ەتەدى. كونگرەسس قاتىسۋشىلارىمەن ونلاين بايلانىسقا شىققان يۋنەسكو باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى تاۋفيك دجەلاسسي حالىق­ارالىق ماڭىزدى ميسسيانىڭ قازاقستانعا قاتىستى وسى تۇسىنا جەتە توقتالدى.

ت. دجەلاسسيدىڭ ايتۋىنشا, يۋنەسكو-نىڭ الەمدىك مادەني مۇرالاردى ساقتاۋ بويىنشا جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ۇمتىلىسى 1992 جىلى قۇرىلعان «الەم جادى» باع­دارلاماسىنىڭ نەگىزىندە جاتىر. «بۇل باعدارلاما جالپى ادامي تاجىريبەنى جازاتىن باعا جەتپەس قۇجاتتاردى تابيعي اپاتتاردان, تەحنوگەندى قاۋىپتەر مەن شەك­تەۋ­لەردەن قورعاپ, اۋديوۆيزۋالدى, تسيفر­لىق ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ويتكەنى ادامزاتتىڭ وتكەن تاريحى جازبالارعا عانا تاۋەلدى ەمەس, ول بەيبىت جانە ينكليۋزيۆتى قوعامنىڭ نەگىزى سانالادى. قازاقستان «الەم جادى» باعدارلاماسىنىڭ تولى­عۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ, ءوز كۇشىمەن سەمينار وتكىزۋ مۇمكىندىگىنە يە بولىپ وتىر. قوجا احمەت ياساۋي جازبالارى جانە نەۆادا-سەمەي حالىقارالىق انتيادرولىق قوزعالىسىنىڭ اۋديوۆيزۋالدى قۇجاتتارى جانە ارحيۆ قورىنداعى ارال تەڭىزى تۋرالى مالىمەتتەر قازاقستاننىڭ الەم بويىنشا باي مادەني مۇراسىن ساقتاۋعا, تاراتۋعا بەيىمدىلىگىن كورسەتتى. قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ «وزگە تىلىمەن مادەنيەتتى ءبىلۋ ادامدى سول حالىققا ءتان ەتەدى» دەگەن عاجاپ ءسوزى بار. بۇل – ۇلگى الۋعا شابىتتاندىراتىن ءسوز. سونىمەن قاتار ارحيۆتەر الدىندا تۇرعان وزەكتى ماسەلە – ەكولوگيالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق تاۋەكەلدەر. كليماتتىڭ وزگەرىسى, اۋا رايىنىڭ كۇرت قۇبىلۋى قۇجاتتاردىڭ ساقتالۋىنا ايتارلىقتاي قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن. وسى ماسەلەلەردى رەتتەۋ ءۇشىن ارحيۆتىك ين­فراقۇرىلىمنىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋ قاجەت. يۋنەسكو قۇندى ماتەريالداردى ەكولوگيالىق قاۋىپتەردەن قورعاۋ ءۇشىن تابيعي اپاتتار تاۋەكەلدەرىن باسقارۋ ستراتەگيالارىن ازىرلەۋ ماقساتىندا الەممەن بەلسەندى ىنتىماقتاسادى. اتاپ وتكىم كەلەتىن ماسەلە, قازاقستانعا قاتىستى كوپتەگەن ماڭىزدى جازبا شەتەلدىك مەكەمەلەردە, اسىرەسە, ەۋروپا ارحيۆتەرىندە ساقتالعان. حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ وسى ورتاق رەسۋرستارعا قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ماڭىزدى. يۋنەسكو وسى باستامالار بويىنشا كەز كەلگەن ەلدى قولداۋعا تىرىسادى. بولاشاق ۇرپاقتىڭ تاعدىرى ءۇشىن ورتاق مادەني جادىمىزدى ساقتاپ قالامىز», دەدى ت.دەلاسسي.

تۇركيا رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى مەملەكەتتىك ارحيۆتەر باسقارماسىنىڭ ديرەكتورى مۇحاممەت احمەت توقتەمىردىڭ بايانداماسىندا حالىق­ارالىق ىنتىماقتاستىق جانە تۇركياداعى ارحيۆتەردى ساقتاۋ شارالارى تۋرالى كەڭىنەن ايتىلدى. باسقارما ديرەكتورىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, تۇركياداعى ارحيۆ قورى 150 ملن قۇجاتتى, 550 مىڭ رەگيستردى قامتيدى. ەلدە ارحيۆ سالاسىندا قىزمەت كورسەتۋدىڭ بەلگىلى ءبىر ستاندارتى ەنگىزىلگەن. تاريحي ءمانى زور بىرەگەي ءارى ماڭىزدى دەرەكتى مۇرا بيو­لو­گيالىق, حيميالىق, فيزيكالىق قاۋىپ-قاتەردىڭ بارلىق تۇرىنەن قورعالعان. قۇ­جاتتاردىڭ جاعدايىن ارنايى ماماندار قاداعالاپ, تەكسەرىپ تۇرادى. ب ۇلىنگەن, زالالعا ۇشىراعان قۇجاتتار ارحيۆ قورىنا تىركەۋگە الىنعاننان باستاپ قولمەن نەمەسە تەحنولوگيالىق تاسىلمەن وڭدەلىپ, قايتا قالپىنا كەلتىرىلەدى. حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا ايرىقشا ماڭىز بەرىلەدى. ديرەكتسيا 72 ەلدىڭ مەملەكەتتىك جانە ۇلتتىق ارحيۆتەرىمەن, سونىڭ ىشىندە قازاقستانمەن دە ىنتىماقتاستىق تۋرالى پروتوكولعا قول قويعان. بۇل كەلىسىمدەر قۇجاتتاردىڭ ۇلگىلەرىمەن الماسۋ, باس­پاعا قۇجاتتاردى بىرلەسىپ ازىرلەۋ, كورمە­لەر مەن عىلىمي كەزدەسۋلەر, ارحيۆ قۇجات­تارىن جۇيەلەۋ, قالپىنا كەلتىرۋ, تسيفر­لىق جۇيەگە كوشىرۋگە بايلانىستى ترەنينگتەر ۇيىمداستىرۋ, زاماناۋي ارحيۆ تەحنولوگياسى سالاسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋ سياقتى ماسەلەلەردى رەتتەۋدى كوزدەيدى.

ۇلتتىق تاريحي-مادەني مۇرانى ناسيحاتتاۋ جانە قۇندىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ىزدەنىس جولىندا جۇرەتىن مامانداردى ءبىر فورۋم اياسىنا بىرىك­تىرىپ وتىرعان قازاقستان ارحيۆ قاۋىم­داستىعىنىڭ دا ءوز مىندەتى بار. ماڭىزدى سالانىڭ ۇيلەسىمدى قىزمەت اتقارۋىنا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى باسشىلىق جاسايدى. حالىقارالىق ءىس-شارا قاتىسۋشىلارىنا قۇتتىقتاۋ حاتىن جولداعان مينيسترلىك باسشىسى ايدا بالاەۆا قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن كەلەلى ماسەلەنى تاقلىلاۋعا بەيبىت جانە اشىق الاڭ ەكەنىن ايتىپ, الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن كەلگەن ارحيۆ سالاسى وكىلدەرىنىڭ ناتيجەلى جۇمىس جۇرگىزىپ, كونسترۋكتيۆتى ديالوگ قۇراتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ ۇجىمىنا ارحيۆ ءىسىن زامان تالاپتارىنا ساي دامىتىپ, حالىقارالىق دەڭگەيدە ناسيحاتتاۋ جۇمىسىنا جەتىستىك تىلەدى.

يۋنەسكو بايلانىس جانە اقپارات سەكتورىنىڭ قۇجاتتىق مۇرا ءبولىمىنىڭ باسشىسى فاكسون باندا «الەم جادى» باعدارلاماسى تۇجىرىمداماسىنا كەڭىنەن توقتالدى. باعدارلاما عالامنىڭ ءار ەلى­نىڭ ارحيۆتەرىندە, كىتاپحانالارى مەن مۇرا ينستيتۋتتارىندا ساقتالعان دەرەكتى مۇرالاردى جيناقتاۋعا نەگىزدەلگەن. بۇل قۇجاتتار ورتاق مادەني مۇرا رە­تىندە بولا­شاق ءۇشىن ساقتالۋعا ءتيىس عى­لىمي جاڭالىقتار, فيلوسوفيالىق قوز­عالىستار, اعارتۋ يدەيالارى تۋرالى بايانداۋى مۇمكىن. ونىڭ ايتۋىنشا, كونگرەسس ەكى ماقساتتى كوزدەيدى. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە «الەم جادى» باعدارلاماسى تۋرالى مۇرا ينستيتۋتتارى ماماندارىنىڭ قۇلاعىنا جەتكىزۋگە, ەكىنشىدەن, حالىقارالىق رەەستر­­­گە ەنگىزۋگە بولاتىن جاڭا نىساندار ىز­دەنىسىنە قوزعاۋ سالۋ ءۇشىن كەرەك. «ول بۇگىنگى جانە وتكەن شاقتاعى راريتەتتەر مەن قۇجاتتار بولۋى مۇمكىن. مىسالى, COVID-19 كەزەڭىندە ءبىز حح عاسىردىڭ باس كەزىندەگى يسپان تۇماۋى, وسىنداي ەپيدەمياعا ادامداردىڭ قالاي قارسى تۇرعانى تۋرالى ارحيۆ دەرەكتەرىن زەرتتەپ كەتتىك. سوعان سايكەس بۇگىنگى قوعامنىڭ ەكى جىل بۇرىنعى پاندەميانى قالاي قابىلداعانىن قۇجاتتاندىردىق. بۇل اقپاراتتى ءبىز كەلەشەك ۇرپاققا قال­دىرامىز», دەيدى يۋنەسكو وكىلى.

بارلىق جەتەكشى سالاداعى ءوزارا ورتاق ىنتىماقتاستىققا قازاقستان مەن وزبەكستان تاراپى بىردەي مۇددەلى. اسىرەسە ارحيۆ ىسىندەگى جالپى تاجىريبە الماسۋعا, بايلانىستى نىعايتۋعا, ارحيۆتەرىن ودان ءارى ءجىتى دامىتۋعا ەكى ەل دە كوپ كوڭىل بولەدى. وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگى جانىنداعى ء«وزارحيۆ» اگەنتتىگىنىڭ ديرەكتورى ۋلۋگبەك يۋسۋپوۆ ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ايقىندايتىن نەگىزگى ۇستىننىڭ ءبىرى رەتىندە ارحيۆ ءىسىن دە اتادى. «ارحيۆتەر, مۋزەيلەر قۇندىلىعىن, ەلىمىزدىڭ مۇراسىن وسكەلەڭ ۇرپاققا جەتكىزۋگە ءبىزدىڭ وتكەنىمىزدى, قۇندى­لىعىمىزدى, ءداستۇرىمىزدى كورسەتە وتىرىپ, ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدى ايقىن­دايدى. بۇل مەكەمەلەر مادەني ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىمەن عانا اينالىسىپ قويماي­دى, ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق, الەۋمەت­تىك ورنىقتىلىققا دا ۇلەسىن قوسۋدا. ەكو­نو­ميكالىق جاعىنان العاندا, مادەني مۇرا ەلدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا مۇم­كىندىك بەرەدى. تۋريستىك سەكتوردى جان­داندىرادى, ءوز كەزەگىندە تۋريستەردىڭ كەلۋى جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋى­نا, كاسىپكەرلىك پەن ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋىنا جول اشادى. پاتريوتتىقتىڭ قالىپتاسۋىنا تۇرتكى بولادى, جاستار سانا­­سىنىڭ جاعىمدى وزگەرىسىن تۋدىرادى» دەيدى ء«وزارحيۆ» باسشىسى. سونداي-اق ول ونلاين اقپاراتتىق مالىمەتتەر بازاسىن قۇرۋ, اۋديتورياعا ۇسىنۋ ءۇشىن تسيفرلىق تەحنولوگيالار بازاسىن پايدالانۋ كەرەگىن العا تارتتى.

قحر مەملەكەتتىك ارحيۆ باسقارماسى عىلىمي تەحنولوگيا جانە اقپاراتتاندىرۋ دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى دين دەشەن سوڭعى جىلدارى ەلەۋلى تابىسقا قول جەتكىزىپ كەلە جاتقان قىتاي ەلىنىڭ مىسالىندا «اقىلدى ارحيۆتەردىڭ» تۇجىرىمداماسى مەن تاجىريبەسى حا­قىندا ءسوز قوزعادى. قىتايدا ارحيۆتەردى اقپاراتتاندىرۋ, نورماتيۆتىك اكتىلەردى جاساقتاۋ, اقپاراتتىق ينفراقۇرىلىم مەن ءارحيۆتىڭ جەدەل جۇيەسىن قۇرۋ, تسيفرلىق ارحيۆتىك قۇجات باسقارۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسى قۇرىلعان. ارحيۆ قۇجاتتارىن تسيفر­لاندىرۋ بويىنشا جۇمىس شەڭبەرىنە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ەلەۋلى قولداۋىن كورسەتەتىن ەلەكترون­دى رەسمي قۇجاتتاردى, تسيفرلىق فوتو­سۋرەتتەردى, دىبىس جازبالاردى, بەي­نە­جازبالاردى جانە جەدەل دەرەكتەردى ساقتاۋ, باسقارۋ كىرەدى. قىتايدا ارحيۆ قىزمەتىن تسيفرلاندىرۋ جۇمىسى وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا باس­تالىپ, دامۋدىڭ ءۇش كەزەڭىنەن وتكەن. ناتيجەسىندە, عىلىمي زەرتتەۋ, ەلەكتروندى ارحيۆ, ۆيرتۋالدى ارحيۆ ۇعىمى ەنگىزىلدى. بۇگىن قىتايدا 240-قا جۋىق جوعارى دەڭگەيلى تسيفرلانعان ارحيۆ بار. سوڭعى ونجىلدىقتا قىتاي ينتەرنەتى دامىعان الپاۋىت ەلگە اينالىپ, «اقىلدى قوعامنىڭ» قۇرىلىسىن بەل­سەندى ىلگەرىلەتۋگە, جاڭا داۋىرگە لايىق ارحيۆ سالاسىنىڭ ىشكى سۇرانىسىن عانا ەمەس, سىرتقى وزگەرىسكە بەيىمدىلىگى دە ەسكەرىلىپ, قاجەتتى ماڭىزدى شارا قول­دانىلدى. «اقىلدى ارحيۆ» – جاڭا تۇجى­رىمدامالاردىڭ ءبىرى. ول 2013 جىلى رەسمي تۇردە ەنگىزىلدى. «اقىلدى ارحيۆ» سيپاتتامالارى كوپ. قىتاي ەلى بۇل قۇجات تۇجىرىمداماسىن باستاپقىدا قارا­پايىم ۇلگىدە قولدانىپ, كەيىن بىرتىندەپ كەڭەي­تىپ, تەرەڭدەتۋدى قولعا الدى. دين دەشەننىڭ تال­داۋىنا قاراعاندا, اقپا­راتتىق رە­سۋرس­­تاردى قولدانۋدىڭ تاسىلدەرى كوپ. زيات­­كەرلىك جيناق قۇ­راس­تىرۋ, تازالاۋ, بىرىڭعايلاندىرۋ, باس­قارۋ, ساقتاۋ, قول­­دانىسقا ءتۇسىرۋ, قاۋىپ­سىزدىكتى قام­تاما­سىز ەتۋ, اقىلدى قىزمەت كورسەتۋ, اۆتو­مات­تان­دى­رۋ سەكىلدى ءتۇرلى شەشىمدى ۇسى­نا الادى.

كونگرەسس شەڭبەرىندە پلەنارلىق جانە پانەلدىك سەسسيالار, ۆوركشوپتار, ۆەبينارلار, ارحيۆتەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەرگە ساپارعا شىعۋ, جەتەكشى حالىقارالىق جانە وتاندىق ساراپشىلاردىڭ شەبەرلىك ساباقتارى, سەمينارلار جانە حاكاتوندار, قۇجاتتىق كورمەلەر ءوتتى. كونگرەسس اياسىندا پرەزيدەنت ءارحيۆى باستاماسىمەن جارىق كورگەن بىرنەشە جيناق كوپشىلىككە تانىستىرىلدى. ولار: «مەم­لەكەتتىك, ارناۋلى مەملەكەتتىك جانە ۆەدومستۆولىق ارحيۆتەردىڭ قۇجاتتاردى جيناقتاۋ, ساقتاۋ, ەسەپكە الۋ مەن پايدالانۋ ماسەلەلەرى بويىنشا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر جيناعى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ قا­زىرگى كەزەڭدەگى عىلىمي زەرتتەۋ قىز­مەتىنىڭ وزەكتى باعىتتارى» تالدامالى ماتەريال­دار جيناعى, «ارحيۆشىلەر مەن قۇجات­تانۋشىلاردى كاسىبي تۇرعىدان دايار­لاۋ جانە وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدارمەن قام­تا­ماسىز ەتۋ» اتتى كىتاپتاردىڭ جىبەك باۋى كەسىلىپ, مازمۇنىنا قىسقاشا شولۋ جاسالدى.

اقپاراتتى ساقتاۋ, ونى پايدالانۋدا ازاماتتاردىڭ تەڭ قۇقىن ساقتاۋ, «اقىلدى ارحيۆ» قۇرۋ – ءارحيۆتىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ ءۇش نەگىزگى قۇرامداس بولىگى, وسى ۇشەۋى ورتاق ءبىر ماقساتقا جۇمىلسا, مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ومىرىنە بەلسەندى ارالاساتىن بەرىك ارحيۆ كلاستەرىن قالىپتاستىرا الادى. بۇگىندە ارحيۆتەرگە مەملەكەتتىك سەكتورعا ەل ەكونوميكاسىنا قاتىسۋعا قاۋقارى بار ناقتى ۇسىنىسپەن شىققانى ماڭىزدى. بۇل ءارحيۆتىڭ كەلەشەك دامۋى ءۇشىن, بەدەلىن كوتەرىپ, قۇندىلىعى مەن ماڭىزىن كورسەتۋگە كومەكتەسەدى.

«مۇرا ينستيتۋتتارى قوعامدى ورنىق­تى دامىتۋ جولىندا» اتتى كون­گرەسكە كەلگەن قاتىسۋشىلار ءار باعىت بويىن­شا جۇمىسىن قورىتىندىلاي كەلە, قا­رار قابىلدادى. حالىقارالىق ارحيۆكونگرەسس جۇمىسى قازاقستاندا ارحيۆ قىزمەتكەرلەرىنىڭ كونگرەسىن تۇراقتى وتكىزۋ بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ باستاماسىن قاتىسۋ­شىلاردىڭ ايقىن قولداۋلارىن كورسەتتى.

II كونگرەسس قاتىسۋشىلارى وزدەرىنىڭ مۇنان كەيىن دە اقپاراتقا قول جەتىمدىلىك, جول اشىقتىق تۋرالى بۇۇ كونۆەنتسياسىن, ازاماتتار مەن ۇيىمدار رولدەرىن ورىستەتۋ تۋرالى ورحۋسس كونۆەنتسياسىن, حالىقارالىق ارحيۆتەر كەڭەسىنىڭ مۇرا­عاتتارى بويىنشا امبەباپ دەكلاراتسيا­سىن, كونگرەستە قارالعان ۇسىنىستاردى قولدايتىندارىن راستادى.

قاتىسۋشىلار بارلىق دەڭگەيدە ناقتى ىستەردى جۇزەگە اسىرىپ, شارالاردى قولداۋعا مىندەتتەنەدى.

الماتى