اەس-كە قاتىستى ءارتۇرلى پىكىر ايتىلۋى زاڭدى. دەگەنمەن ەموتسياعا, تۇسپالعا ەمەس, عىلىمي تۇجىرىمعا سۇيەنگەن ابزال. جۋىردا اكادەميك مۇحتارباي وتەلباي اقساقال رەداكتسياعا ءوزى حابارلاسىپ, اەس تۋرالى ەلدىك پىكىر ايتىپ, ءبىزدىڭ بىرقاتار سۇراعىمىزعا جاۋاپ بەردى.
– مۇحتارباي اعا, اەس تۋرالى تاڭداۋ رەفەرەندۋمعا شىعارىلعانى تۋرالى پىكىرىڭىزدى بىلسەك؟
– ءوز باسىم اەس سالۋ ماسەلەسىنىڭ جالپى حالىقتىق رەفەرەندۋمعا شىعارىلۋىن قۇپتامايمىن. سەبەبى مۇندا قاراپايىم حالىق دۇرىس تاڭداۋ جاساي الماۋى ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى جۇرت يگىلىگىنە جاراتىلادى دەگەن اەس-كە كوزسىز قارسى – ءسوزۋارلار نە بولسا سونى ايتىپ, ەلدى اداستىرعىسى كەلەدى. ءدال قازىر سولاي جاساپ تا جاتىر. عىلىم جەتىستىگىن جەتىك بىلمەي تۇرىپ, كەلەشەكتىڭ قالاي بولارىن انىق بولجاۋ قيىن. سوندىقتان اەس ماسەلەسىن قاراپايىم جۇرت الدىنا شىعارىپ, رەفەرەندۋمعا سالماي, سالانىڭ ساڭلاق عالىمدارى مەن بىلىكتى ماماندارىنان قۇرىلعان كوميسسيا شەشكەنى دۇرىس ەدى. جاڭانىڭ جاقسى جاعىن كورمەگەن, بىلمەگەن ەل كەيدە وڭباي قاتەلەسەدى.
– بۇل ماسەلە ۋاقىتىنان ەرتە كوتەرىلدى دەپ ويلايسىز با؟
– جوق. اەس بىزگە ءدال قازىر وتە قاجەت بولماسا دا, تاياۋ كەلەشەكتە كەرەك بولاتىنى انىق. بۇل عىلىمي تەحنولوگيا مەن تەحنيكانىڭ وسى زامانعى ۇزدىك جەتىستىگى عوي. تاعى قايتالايىن, ونىڭ قاۋپى بار. دەسەك تە, ومىردە تازا ءمىنسىز, قاۋىپسىز نارسە بار ما ءوزى؟ وتكەن عاسىر باسىندا ورتالىق ازياعا تەمىرجول تارتىلىپ, وتاربا كىرىپ كەلگەندە دە قاراپايىم جۇرتتىڭ ەسى شىعىپ, ونىڭ يگىلىگىن تۇسىنە الماعان. ادام بالاسىنىڭ اۋە مەن عارىشقا ۇشۋىنا دا قارسىلىق تانىتقاندار باسىم بولعان. سوندىقتان قاۋىپ بار ەكەن دەپ وركەنيەتتىڭ عىلىمي تەحنولوگيالىق جەتىستىگىنەن كوزدى جۇمىپ باس تارتۋعا بولمايدى.
سالاداعى ءبىر عالىم «اتوم ەنەرگەتيكاسىنا قارسىلىق – وركەنيەتكە, تاۋەلسىزدىككە قارسىلىق» دەگەن ەدى. مەن وسى تۇجىرىمدى قۇپتايمىن. ارينە, اەس-كە مامان دايارلاۋدى, ونى كىمگە سالدىرۋدى مۇقيات ويلانۋ كەرەك. قۇرىلىمى وتە كۇردەلى مۇنداي الىپ نىسان قۇرىلىسىن اسىرەسە كورشى مەملەكەتتەرگە سەنىپ بەرۋگە بولمايدى. مەنىڭشە, قۇرىلىس ماتەريالى, لوگيستيكاسى قىمبات بولۋىنا قاراماي, بىزدەن الىس ەلدەگى, سالادا تاجىريبەسى مول, تاڭداۋلى كومپانياعا سالدىرعان دۇرىس. وعان قوسا, ماگاتە-ءنىڭ ءاربىر ۇسىنىس-پىكىرىن ەسكەرىپ, مۇلتىكسىز ورىنداۋعا ءتيىس. ايتپەسە كەيبىر مەملەكەت اەس-ءتى ساياسي ماقساتقا پايدالانىپ, قىسىم كورسەتۋى بەك مۇمكىن. ونى كورىپ تە وتىرمىز. بۇل – جەكە پىكىرىم.
– اەس – عىلىم جەتىستىگى دەپ قالدىڭىز. جۇرتشىلىقتى بۇعان قالاي يلاندىرامىز؟
– تىنباي, تالماي ءتۇسىندىرۋ كەرەك. جۇرتتىڭ ءبارى عالىم ەمەس. عىلىمي جەتىستىكتى قولدانا وتىرىپ, اەس-ءتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قازىرگى تالاپتارعا ساي ارتتىرسا, ودان تونەتىن قاتەر جوق. ەسەسىنە ەڭ ارزان ءارى سارقىلماس سەنىمدى ەلەكتر ەنەرگياسى بار. حالىققا وسىنى ۇقتىرعان ابزال. قولدانىستاعى كومىر جاعىپ ەنەرگيا وندىرەتىن ەلەكتر ستانسالارى اۋانى لاستاپ, قانشاما ونكولوگيالىق اۋرۋدى تۋدىرىپ, جاپ-جاس ازاماتتاردىڭ ءومىرىن مەزگىلسىز قيىپ جاتىر. ءسوزۋارلار قازىرگى تۇرمىستىڭ وسى تۇسىنا تەرەڭ ۇڭىلگەنى دۇرىس. سونداي-اق سەنىمدى مالىمەتتەرگە كوز سالساق, تابيعي گازدىڭ دا ءتۇبى دە كورىنىپ قالىپتى. بۇگىندە حالىقتى كوگىلدىر وتىنمەن تولىق قامتۋعا گاز قورى جەتە مە, جوق پا دەگەن ۇلكەن سۇراق تۇر. ونىڭ ۇستىنە گاز تۋربينالارى جاسىل ەنەرگيا قاتارىنا كىرمەيدى. كەزى كەلىپ, مۇناي مەن گازدان دا باس تارتامىز. سەبەبى اۋانى لاستايتىن گاز شىعارىندىلارىنا قاتىستى پاريج كونفەرەنتسياسى ەشبىر ەلدىڭ كوز جاسىنا قارامايدى. ونداعى قاتال شەشىمدەر مەن اۋىر تالاپتار جەر-انانى امان ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا قابىلدانعان.
گاز بەن مۇنايدى وتپەلى كەزەڭدە پايدالانۋعا بولادى. بىراق ارىدەن ويلاساق, اتوم ەنەرگەتيكاسىن حالىق يگىلىگىنە جاراتۋعا مىندەتتىمىز. وركەنيەتتەن باس تارتىپ, ادامزات كەرۋەنىنىڭ سوڭىندا ءىلبىپ, ەسكى جۇرتتا قالىپ قويمايىق. بالاما ەنەرگيا دەپ جۇرگەن كۇن مەن جەل قۋاتىنا دا قارسىلىعىمىز جوق. ول دا دامي بەرسىن. بىراق جەلى ءبىر-ەكى باعىتتا عانا قالىپتى سوعاتىن, قۋاتتى جەلى جوق, افريكا قۇرلىعىنداعىداي مي قايناتار شاقىرايعان كۇنى جوق ءبىزدىڭ ەلدە جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزىنىڭ دامۋى ەكىتالاي.
ءبىر كەزدەرى بوتەن ماقساتتى كوزدەگەن بىرەۋلەر مۇنى – ءتيىمدى بالاما ەنەرگيا قۋاتى دەپ ورىنسىز تىقپالاعان با دەگەن وي مازالايدى. تەڭىز جاعاسىنا ورنالاسقان ەلدەردە ءارى-بەرى سوعاتىن قالىپتى تەڭىز جەلى بار. ءسات سايىن قۇبىلىپ, ۇيىتقىپ سوعاتىن قازاق جەرىندەگى جەلدەن تۇراقتى ەنەرگيا الۋ قيىن. بىزگە قاراعاندا كۇنى ىستىق, اسپانىندا بۇلتى از وزبەكستان ويلانباستان اەس سالاتىن اقىماق پا؟ جىل وتكەن سايىن قارى ەرىپ, الاتاۋى جالاڭاشتانىپ كەلە جاتقان قىرعىز دا ەرتەڭگى كۇنى اەس سالامىن دەۋى عاجاپ ەمەس. سوندا اينالاداعى ەلدىڭ بارىندە اەس بار دا, ءبىز ولارعا شيكى ۋران ۇسىنىپ, ەلەكتر توعىن سۇراپ, الاقان جايىپ وتىرامىز با؟
– حالىق دۇرىس تاڭداۋ جاساعان جاعدايدا قالاي بولادى؟
– ونداي وڭ شەشىم شىقسا, حالىقارالىق ۇيىمدارمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەگەنى دۇرىس. باستىسى وزىمىزگە سەنىمدى بولۋىمىز كەرەك. ەلىمىزدە 70 جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى اتوم رەاكتورى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. رەاكتور الماتىداعى «يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى» قۇزىرىندا. ماگاتە مەن باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدار تالابى ۇدەسىنەن شىققان ينستيتۋت جەتىستىكتەرى وسىعان دالەل. كۋرچاتوۆتاعى «ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ» سالاداعى عىلىمي, كاسىبي جۇمىستارىنا دۇنيە ءجۇزىنىڭ وسى سالاداعى عالىم ماماندارىنىڭ ءبارى بەيىل. ءسوزۋارلار وسىنى كورمەي, بىلمەي ەلدى اداستىرماق پا؟
ەندى كوزگە تۇسكەن بەيبىت اتوم ارتىقشىلىقتارىن ءتىزىپ كورەيىن. اەس – ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ سەنىمدى, تۇراقتى كوزى. سونداي-اق ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ, عىلىم مەن ءبىلىم دامۋىنىڭ درايۆەرى. ونىڭ قۇرىلىسى جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋدى قامتاماسىز ەتەدى. ونى سالۋ كەزىندە 1 جۇمىس ورنى ساباقتاس سالالاردا 10-نان استام جۇمىس ورنىن اشادى. تولىق جانعان كەزدە 4%-عا دەيىن بايىتىلعان 1 كيلو ۋران شامامەن 100 توننا جوعارى سۇرىپتى كومىردى نەمەسە 60 توننا مۇنايدى جاعۋعا تەڭ ەنەرگيا بولەدى. يادرولىق رەاكتورداعى 1 ۋران تابلەتكاسى 3 جىل ىشىندە 1 400 كۆت/ساع ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەدى. وسى ەنەرگيامەن تاعامى بار توڭازىتقىش 4 جىل, كومپيۋتەر 300, ال تەلەديدار 200 كۇن بويى ءۇزىلىسسىز جۇمىس ىستەيدى.
اەس – كومىرتەگىسىز ەنەرگيانىڭ قۇرامداس بولىگى. مىسالى, جىل سايىن 1 000 مۆت اەس پايدالانۋ پارنيكتىك گاز شىعارىندىلارىن 4 ملن تونناعا ازايتادى. يادرولىق ەنەرگيا – جاھاندىق جىلىنۋمەن كۇرەسۋ قۇرالىنىڭ ءبىرى. ەۋروپادا اەس جىل سايىن 700 ملن توننا سو2 شىعارىندىسىنىڭ الدىن الادى. اەس – 80 جىلعا جۋىق ۋاقىت سەنىمدى ەنەرگيا كوزى بولادى. اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ دامۋى عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن جوعارى تەحنولوگيالىق ءونىم ءوندىرىسىنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتەدى. الەمدىك ەكونوميكانىڭ ەڭ جاس جانە قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان سالالارىنىڭ ءبىرى. بەيبىت يادرولىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزىپ جاتقان ەلدەر سانى ارتىپ كەلەدى.
اەس ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ مەن كولىك جولدارىن, مەكتەپ, اۋرۋحانا, تۇرعىن ءۇي سالۋدى, جەر رەسۋرستارىن ۇتىمدى پايدالانۋدى تالاپ ەتەدى. 1 000 مۆت ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ءۇشىن ءارتۇرلى ەنەرگيا كوزى ءارتۇرلى جەر كولەمىن قاجەت ەتەدى. جەل ستانساسى – 60 000 گەكتار, كۇن ستانساسى – 15 000 گەكتار, سۋ ستانساسى – 400 000 گەكتار, اەس – 400 گەكتارعا دەيىن.
– سۇحباتىڭىزعا راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
نۇرباي جولشىباي ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»