ەسكەرتكىش – ەلدىكتىڭ ولشەمى

جالپى, ۇلتتىق تاريحىمىزدا بەينەلەۋ ونەرى تىم كەنجە دامىعانى اششى دا بول­­سا شىندىق. ونىڭ ىشىندە ءمۇسىن ونەرى ءتىپتى كەش ءورىس العان. الماتىداعى امانكەلدى باتىردىڭ العاشقى مونۋمەنتتىك ەسكەرتكىشىن 1947 جى­لى داعىستاندىق شەبەر حاسبولات اسقار-سا­رىدجانىڭ اۆتورلىعىمەن قولادان قۇيىلىپ ورنات­ىلدى. دەگەنمەن كەيىن­دە حاكىم­جان ناۋرىزباەۆ باستاعان مۇسىن­­شىلەردىڭ تالانتتى ءبىر شوعىرى ءوسىپ جەتىلدى.

كەڭەستىك كەزەڭدە مۇسىنشىلەر سول كەز­دىڭ ساياساتىنا ساي, بەلگى­لى ءبىر تاقىرىپ شەڭ­بە­رىنەن شىعا الماي, كوبىنە-كوپ ءتۇرلى كەڭەس كوسەمدەرىن سومداۋمەن شەكتەلدى. ەلىمىز ەگەمەندىك العالى بەرى بۇل سالاعا دا ەركىندىك بەرىلدى. قازىر مۇسىنشىلەر نەنى, قا­لاي كەسكىندەيمىن دەسە دە ەرىك­تى. اسىرەسە حاندارىمىز, با­تىر-باعلاندارىمىز, بي-شە­شەن­دەرىمىزدى مۇسىندەۋگە كەڭ جول اشىلدى. بۇگىندە ءىرى قالالار تۇر­ماق, الىس اۋىل, اۋداندارعا بارا قالساڭىز دا ەل قورعاعان باتىر بابالار بەينەسى قاسقايىپ قار­سى الادى. مىنە, وسى تۇرعىدا كوپ بولىپ كەڭەسەتىن, ءالى دە بولسا ويلاساتىن ءتۇيىندى ماسەلەلەر بار.

عاسىرلار قويناۋىندا بۇيى­عىپ جاتقان باتىر بابالا­رى­مىز­دىڭ بەينەسىن حالقىمەن قاۋىش­تىرۋ البەتتە, قۇپتارلىق قۇبىلىس. دەگەنمەن اتامەكەننىڭ قامى, اتاجۇرتتىڭ باعى جولىن­دا الىسىپ, ارپالىسىپ وتكەن اسىل بابالارىمىزدىڭ ۇلىلىعىن كورسەتۋ ماقساتىندا قويىلعان وسى ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىر-بىرىنە تىم ۇقساس بولىپ كەلەتىنى ويلانتپاي قويمايدى. ولاردىڭ ءبارى بىردەي ات ۇستىندە, باسىندا دۋلىعاسى, قولىندا قىلى­شى, نايزاسى. قايسىبىر جىلى كاتونقاراعاي اۋدانىنا بارعا­نىمىزدا قاراتاي بابانىڭ ات ۇستىندە ەمەس, جانىن­دا – ءبىر قولىندا تىزگىن, ءبىر قولىندا نايزا ۇستاپ تۇرعان ەسكەرتكىشىندەگى ءمۇسىنشى مەن ساۋلەتشىنىڭ جاڭاشا شەشىمىن كورگەن ەدىك.

تاعى ءبىر كەلەڭسىزدىك – مونۋمەنتالدى ەسكەرتكىشتەردەگى سايكەسسىزدىك, ياعني بەت-بەدەرى, بولمىس-بىتىمىندەگى تەپە-تەڭدىكتىڭ ساقتال­ماۋى, باسقاشا ايتقاندا, مۇسكىن كەيىپ­كە اينالۋى. سوڭعى جىلدار بەدەرىندە ورنا­تىلعان وسىن­داي ۇسقىنسىز ءبىردى-ەكىلى ەس­كەرت­كىشتىڭ قايتا الىنىپ تاستال­عانى كوپشىلىكتىڭ جادىندا بولسا كەرەك.

قانشا دەگەنمەن, ەل كولەمىندە ساۋلەت, ءمۇسىن ونەرى سالاسىندا ۇلان-اسىر جۇمىس اتقا­رىلىپ جاتىر. قالا, اۋداندارداعى قاۋىرت قۇرىلىس جۇمىسىمەن قا­­تار, بۇرنا­عى وت­كەن حان, باتىر, بي­لەر تۇرماق, كوپتەگەن بەل­گىلى تۇل­عالارىمىز, قايراتكەر­لەرى­مىزگە ەس­­كەرت­كىش, بيۋستتەر ورناتىل­دى. الما­تىدا بۇرىننان قالىپ­تاسقان ۇردىسپەن ەلدىڭ باستى قالالارىندا ەسىمى بەرىلگەن كوشە بويلارىنا, باستارىنا سول تۇلعانىڭ ەسكەرت­كىشىن قويۋ جاقسى داستۇرگە اينالدى. قالا سانىنە ساتىمەن قوسىلعان ەسكەرتكىشتەر كوپ. سونداي-اق كەيبىر قالالارداعى, مادەنيەت وشاقتارىنداعى, مۋزەيلەردەگى مەموريالدىق كەشەندەر ءوز الدىنا ءبىر توبە.

وسى ورايدا ەل كولەمىندە با­تىر, بيلەرگە قويىلعان ەس­كەرت­كىش­تەردىڭ كوبەيىپ بارا جات­قانى ويلانتادى. بۇل قار­­قىن­مەن بولاشاقتا ەسكەرت­كىش تۇرعىزىلماعان باتىر قال­­مايتىن شىعار, تەگى. وعان پرە­­زيدەنت سىناعان «اتاسىنا قويىل­عان ەسكەرتكىشتەردى», بەيىت-قورىمدارداعى قاپتاعان بيۋستەردى قوسىڭىز. كەلەڭسىز-اق كورىنىس. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, جاۋاپتى ورىندار جەر-جەردە وسى ماسەلەگە قاتىستى جۇمىستى جۇيەلى جۇرگىزۋى قاجەت. ورناتىلىپ جاتقان ەسكەرتكىش-مۇسىندەردى تىزىمگە الىپ, ولاردى كۇتۋ, قورعاۋدى دۇرىس جولعا قويۋ كەرەك. ەسكەرتكىشتى كىمگە, قالاي ورناتۋ ماسەلەسى دە ەل بولىپ, مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن قوعامدىق ۇيىمدار بىرلەسىپ, ويلاسىپ, ەسكەرتكىشتەر مەن مونۋمەنتتەر ورناتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ تۇپكى­ل­ىكتى شەشىمىمەن بەكىتىلىپ وتىرۋى ءتيىس. بولماسا, جوعارىدا ايت­قانداي, بايلىقتىڭ بۋىنا سەمىرگەن قالتالىلار نەمەسە جالعان ۇرانشىل كەيبىر ازاماتتار ەلدى, قاۋىمدى جۇمىلدىرىپ, ءوز اتا-باباسى تۇرماق, وزىنە دە ەسكەرتكىش-ءمۇسىن ورناتىپ تاس­تاۋدان تايىنبايتىنى بەلگىلى. كەي وڭىرلەردە بۇل ءتىپتى باسەكەگە اينالىپ كەتكەندەي.

ەلىمىز بەن جەرىمىزدىڭ قالىپ­تاسۋى مەن دامۋىنا ايرىقشا اتسالىسقان, ەرلىك تانىتقان, ەسەپسىز ەڭبەك سىڭىرگەن باتىر بابالارىمىز, قايراتكەرلەرىمىز قانداي قۇرمەتكە دە لايىق. سول تۇرعىدا ەسكەرتكىشتەر دە ۇلتتىق ۇلى مۇرات­­تارىمىزدى ۇلىقتاۋعا, ەل بىر­لىگىن نى­عاي­تۋعا قىزمەت ەتكەنى ابزال.