جازۋشىنىڭ جۇراعاتى

تۇسىنىكتىرەك بولۋى ءۇشىن ايتىپ وتەيىك, جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى ەكى مارتە ۇيلەنگەن. العاشقى جارى ۆەرا ۆولكوۆادان بەكتۇر, جاناق ەسىمدى ۇلدارى, ەكىنشى ايەلى ەۆگەنيا سەر­مۇ­حا­مەدوۆادان ءمارۋا (مۋزا) دەگەن قىزى دۇنيەگە كەلگەن. ايماۋىت ۇلى ۇرپاقتارىنىڭ بارلىعى قۋعىن كورگەن. اسىرەسە 1916 جىلى تۋعان ۇلكەن ۇلى بەكتۇر كوپ قاسىرەت شەكتى. ول كەزىندە ورىنبورداعى مەكتەپتە مۇحامەدجان تىنىشباەۆتىڭ ۇلى ەسكەندىرمەن, مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ قىزى گۇلنارمەن بىرگە وقىعان. ال 1937 جىلى «حالىق جاۋى­نىڭ بالاسى» دەگەن جالامەن ۇستالىپ, اقتەڭىزدەگى تۇرمەدە 10 جىل جازاسىن وتەگەن. اباقتىدان شىققان سوڭ, پاسپورتىنا «مۇسىل­مان ەلدەرىنە شىعۋعا تىيىم سالىن­عان» دەگەن جازۋى بار شتامپ قويىل­عان. كەيىن رەسەيدىڭ كەمەر وبلى­سى­نىڭ پروكوپەۆ قالاسىنا بارىپ, جەرگىلىكتى شاحتادا ۇزاق جىل ەلەكتريك بولىپ ەڭبەك ەتتى. سول جەردە وتباسىن قۇرىپ, ءبىر ۇل, ءبىر قىز كورگەن. ۇلىنىڭ تۇياعى 1994 جىلى اتاجۇرتىنا ورالىپ, 2008 جىلى 92 جاسىندا الماتىدا دۇنيە سالدى.

جۋىقتا بەكتۇردىڭ قىزى ريمما­دان تۋعان پاۆەل ايماۋىتوۆ جۇسىپ­بەك اتاسىنىڭ تۋعان جەرىن ارنايى ىزدەپ باياناۋىلعا تابان تىرەپتى. پاۆەل قازاقتاردان ءوزىن پازىل دەپ اتاۋدى سۇرايدى. بەكتۇردىڭ تار­بيە­سىندە وسكەن جىگەرلى ازامات قازاق حالقىنىڭ جۇراعاتىمىن دەيدى.

– مەن رەسەيدەگى كۋزباستا تۋعانمىن, قازىر كەمەر وبلىسىندا تۇرامىن. وسىمەن پاۆلودار جەرىنە, سونىڭ ىشىنە باياناۋىلعا ەكىنشى مارتە ساپارلادىم. العاش بالا كەزىمدە بەكتۇر اتاممەن كەلگەن ەدىم. ارادا 28 جىل وتكەندە, بيىلعى جازدا ءساتىن سالىپ, تاعى تابان تىرەدىم. ءداندىباي اتىرابىنداعى اتا-بابالارىم­نىڭ زيراتىندا بولعانىمدا, جان-دۇنيەمدى ءبىر تىلسىم كۇش جاناپ وتكەندەي بولدى. قازاقتىڭ سارى دالاسىن ساعىناتىنىمدى ءتۇسىندىم, اتالارىمنىڭ رۋحى مەنى بۇل جاققا ۇنەمى تارتىپ تۇراتىنداي. ەكىنشى ساپارىمنان سوڭ اتاما تيەسىلى بولعان ءبىراز زاتتارىن پاۆلوداردىڭ تورىنە اكەلىپ ءىلىپ قويۋدى ءجون دەپ شەشتىم. ارعى ناعاشى اتام جۇسىپبەك 1988 جىلى اقتالسا, بەكتۇر اتامىز اراعا ءبىراز جىل سالىپ بۇرىنعى جابىلعان جالالاردان تولىق قۇتىلدى. بەكتۇر اتامنىڭ تاربيەسىندە وسكەنىمدى نەسىن جاسىرايىن. الايدا ول كىسى وتكەن ءومىرى, بالالىق شاعى, اكەسى تۋرالى مۇلدە ءتىس جارمايتىن. تەك 90-جىلداردىڭ ورتاسىندا ءبىزدى قازاق­ستاننان كەلگەن عالىمدار, سونىڭ ىشىندە پاۆلودارلىق ايمان زەينۋ­لينا بار ىزدەپ تاپقان سوڭ عانا اقيقاتقا كوز جەتكىزە باستادىق. اتام تۋعان ەلىنە كەلىپ كوز جۇمدى. مەن ونىڭ اقىرعى دەمى قازاق جەرىندە ءۇزىلۋى سوڭعى ارمانى بولار دەپ ويلايمىن. سەبەبى ءومىر بويعى زارىعا كۇتكەن ساعىنىشى – باياناۋىلدى, قازاقستاندى ءبىر كورۋ بولعانىن ءبىز ەسەيە كەلە بىلدىك قوي, – دەپ تەبىرەندى پاۆەل.

ايماۋىت ۇلىنىڭ جۇراعاتى بۇقار جىراۋ اتىنداعى مۋزەيگە بەكتۇردىڭ تولقۇجاتىنىڭ كوشىر­مەسىن, ەڭبەك جەتىستىكتەرىنە العان گراموتاسى مەن مەدالىن تابىس ەتتى. سونداي-اق قىزىلتاۋداعى «مادەني كىندىك» تاريحي ءبىلىم بەرۋ-تاربيە كەشەنىنىڭ ورنىنان ءوزى تاۋىپ العان ەسىكتىڭ جەز تۇتقاسىن اماناتتادى. «كونە زاماننىڭ مانەرىمەن جاسالعان تۇتقانى اتام جۇسىپبەك تالاي مارتە ۇستاعانى انىق, بۇل جادىگەردى تابۋعا جاراتقان ءوزى جاردەمدەسكەن بولار», دەيدى ول.

پاۆەل ج.ايماۋىت ۇلىنىڭ مۇ­را­­سىن ودان ءارى زەردەلەۋگە ۇلە­سىن قوسۋعا نيەتتى. ايتۋىنشا, ەڭ ۇلكەن ميسسياسى – ماسكەۋدىڭ ۆاگانكوۆ زيراتىنداعى تۇلعانىڭ جەرلەنگەن جەرىن تابۋ. ودان سوڭ شىعارماشىلىعىن ورىس تىلىنە اۋدا­­رتىپ, ورىس ءتىلدى قاۋىمعا تانىمال ەتۋ. سونداي-اق پاۆلودارداعى ج.ايماۋىت ۇلى اتىنداعى قازاق تەاترى ورنالاسقان قازىرگى لوموۆ كوشەسىن «ايماۋىت ۇلى كوشەسى» دەپ وزگەرتۋ تۋرالى وبلىس باسشىلىعىنا ۇسىنىسپەن شىعامىن دەگەن نيەتىن دە جاسىرمادى.

تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمى ايمان زەينۋلينا جۇسىپبەك ەسىمىنىڭ قايتا ورالۋىنا اكادەميك سەرىك قيراباەۆ ولشەۋسىز ەڭبەك ەتكەنىن باياندادى.

«جۇسەكەڭنىڭ ەسىمى 1989 جىلى العاش رەت ەستىلە باستادى. بۇل ءىستىڭ باسى-قاسىندا اكادەميك سەرىك قيرا­باەۆ اعامىز ءوزى ءجۇردى. تۇلعانىڭ ءومىرى, وتباسى تۋرالى قازاقستاندا ەشبىر اقپارات بولمادى. كەيىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىندەگى قۇجاتتارىن قاراعا­نىمىزدا ەكى رەت ۇيلەنگەنىن, ەكى نەكە­دەن 2 ۇل, ­1 قىز بولعانىن بىلدىك. 1994 جىلى سەرىك اعامەن بىرگە قىرعىزستانعا ساپار شەگىپ, ەكىنشى ۇلى جاناقتىڭ (ەۆگەني) ۇيىنە باردىق. ول كىسى ابدەن قورقىپ قال­عان بولۋى كەرەك, العاشقىدا قا­بىل­دا­مادى. اراعا 3-4 اي سالىپ, قايتا بارىپ, جانىندا ءبىراز ۋاقىت بولىپ اكەسى جايىندا كوپ ەستەلىك الىپ قايتقان ەدىك. ال ۇلكەن ۇلى بەك­تۇردىڭ عۇمىرى ءتىپتى وزگەشە. ول كىسىنى ىزدەپ 1992 جىلى رەسەيدىڭ كە­مەر وبلىسىنا بارعانىمىز ەسىمدە. ءۇشىنشى بالاسى – قىزى مۋزا اقتوبە­د­ە تۇردى. ول كىسىدەن دە كوپ مالى­مەت ەستىپ بىلدىك», دەيدى ايمان فاي­زۋل­لا­قىزى.

ءىس-شارادا باياناۋىلدىق ولكەتا­نۋ­شى رامازان نۇرعاليەۆ ويماۋىت اۋلەتىنەن تاراعان ۇرپاقتار جايىن­دا اڭگىمە ءوربىتىپ, ەل ىشىندە ساقتال­عان اڭىزداردىڭ تيەگىن اعىتتى. ويماۋىت اۋلەتىنىڭ كەز كەلگەنى ىسمەر, قولدارىنان ونەر تامعان جاندار بولعان دەسەدى. اۋليەلى قىزىلتاۋدا ءتورت بىردەي مەشىت-مەدرەسە جۇمىس ىستەپ, تالاي قازاق بالاسى ساۋاتىن اشقان. سول قاتاردان اتاقتى ساتيريك قادىر تايشىقوۆپەن بىرگە جۇسەكەڭ دە ءوسىپ شىققان.

ال «قىر بالاسى» قوعامدىق قورىنىڭ پاۆلودار وبلىسىنداعى وكىلى ابزال رىمبەك پاۆەلگە الاش ارىسىنىڭ تولىق اۋدارمالارى جيناقتالعان «دامەلى» كىتابىن سىيعا تارتتى. كىتاپتىڭ قۇراستىرۋشىسى - ق.اۋباكىر.

بۇقار جىراۋ مۋزەيىنىڭ باسشىسى ەربول قايىروۆ ج.ايماۋىت ۇلىنىڭ 135 جىلدىعىنا وراي وڭىردە بىرقاتار يگى شارۋانىڭ باسى قايىرىلعانىن اتاپ ءوتتى. جۋىقتا باياناۋىلداعى «مادەني كىندىك» تاريحي مەكەنىنە بەلگى تاس قويىلدى. بولاشاقتا اتالعان جەردە اسپاناستى مۋزەيى اشىلسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى دەپ ويىن تۇيىندەدى.

پاۆلودار وبلىسى