قازىر اباي مەن شاكارىمنىڭ ءدىني كوزقاراسى حاقىندا ساۋال از ەمەس. وسى ورايدا بەلگىلى ءدىنتانۋشى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى كەڭشىلىك تيىشحان ۇلىمەن بابالارىمىزدىڭ ءدىننىڭ كەيبىر دوكترينالارىنا كوزقاراسى, دىنارالىق ديالوگ, ونىڭ بىرىكتىرۋشىلىك قاسيەتى جانە دەربەس تۇلعانىڭ ءدىني قۇندىلىقتاردى قابىلداۋ كەزىندەگى ۇستانىمى تاقىرىبىندا اڭگىمە وربىتتىك.
– ءدىني ماتىندەردىڭ تانىمدىق تامىرىنا ءۇڭىلۋ ءۇشىن ارناۋلى گەرمەنەۆتيكالىق تالداۋدىڭ جاسالاتىنى بەلگىلى. وسى زەرتتەۋدىڭ ءادىس-ءتاسىلى مەن ماڭىزدىلىعىن اتاپ كورسەتىڭىزشى.
– قۇراننىڭ ىشىندە ۇكىم نەگىزىندەگى جانە اقىل-ويمەن ساراپتاپ تانىلاتىن مەتافورالىق اياتتار بار. ولار ءار كەزەڭدە ءارتۇرلى تۇسىندىرىلەدى, ءداۋىر ديدارىنا ساي جاڭا مازمۇنعا يە بولادى. ءدىننىڭ نەگىزگى ماقساتى دا – وي جۇگىرتۋ ارقىلى ادامدى قۇدايعا جاقىنداتۋ. «اداسپاي تۋرا ىزدەگەن حاكىمدەر بولماعاندا دۇنيە ويران بولار ەدى», دەيدى اباي. ال, حاكىم دەگەن كىم؟ ول – ءار نارسەنىڭ استارىن, ياعني حيكمەتىن ىزدەۋشى. ماسەلەن, ايتىلعان ءسوزدىڭ حيكمەتى نە؟ جاراتىلعان الەمنىڭ حيكمەتى نە؟ قىلىپ جاتقان قىزمەتتىڭ حيكمەتى نە؟ بۇل سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن ء«تاپسىر» مەن ء«تاۋيل» ادىستەرى پايدالانىلادى.
اتالىپ وتىرعان ەكى ۇعىم گەرمەنەۆتيكانىڭ, ياعني ءتۇسىنۋ تەورياسىنىڭ ەكى جولى. بىراق ەكەۋى دە ء«تۇسىندىرۋ, تارقاتۋ» ماعىناسىن ۇستەگەنىمەن, ء«تاۋيل» ماتىننەن مەتافورالىق ءماندى ىزدەۋگە تىرىسادى. قۇراننىڭ ىشكى سىرىنا ۇڭىلۋگە شاقىرادى. بۇعان ادام جۇرەك كوزى اشىلعان سوڭ, اباي ايتاتىن «نۇرلى اقىلمەن» قول جەتكىزەدى. ونداي جاننىڭ اۋزى دۋالى, ءسوزى ءۋالى بولادى. سايكەسىنشە قوعام دا يلاھي ءىلىم يەسىنە يلانىپ, جولىنا تۇسەدى. ابايدىڭ: «قۇران راس, اللانىڭ ءسوزى-ءدۇر ول, ءتاۋيلىن بىلەرلىك عىلىمىڭ شاق» دەگەن سوزىنەن ونىڭ تاپسىردەن گورى ءتاۋيل ءادىسىن كوبىرەك قۇپتاعانىن بايقاي الامىز. سەبەبى ونىڭ استارىندا حيكمەتكە ءۇڭىلۋ جاتىر, ول سەزىمگە سۇيەنەدى. ال ءتاپسىر راتسيونالدى ويلاۋ جۇيەسىنە يەك ارتادى. ايتالىق قۇراننىڭ ءبىر اياتىن تاپسىرلەيتىن جۇزدەن استام كىتاپ بولۋى مۇمكىن. بۇل نارسە اقيقاتقا جەتەم دەگەن ادامدار ءۇشىن – ۇزاق جول. سولاردىڭ بارلىعىن وقۋ كەزىندە ادام نەگىزگى باعىتىنان جاڭىلىپ قالۋى ىقتيمال. ارتىنشا وسى ىزدەنىسى ونى اداسۋشىلىققا اپارىپ, ارتىنان كۇپىرلىككە اكەلىپ سوعادى. ابايدىڭ ايتاتىن «مۇتاقاللامين, مانتيقين بەكەر بوسقا ەزە-ءدۇر» دەگەن ءسوزى جوعارىداعى ويىمىزعا ساۋلە تۇسىرەدى.
– بۋكۆاليزم ب ۇلىگى وسىدان كەلىپ شىعادى عوي؟
– مىنانى ەسكەرۋ كەرەك, ءتاپسىر ءادىسىن مۇلدە تەرىسكە شىعارۋعا بولمايدى. ونىڭ دا قاجەتتى تۇستارى بار. ماسەلە ءتاپسىردىڭ قانداي بولۋىندا. شاكارىم قاجى: «جامان ءتاپسىر جايىلىپ جەر جۇزىنە, ءدىن دەسە تۇرا قاشتى ەستى ازامات» دەيدى. جالپى جەكە تۇلعانىڭ ءدىني فاناتيزمگە ءتۇسىپ قالۋى ەموتسيونالدى اسەرگە كوبىرەك بوي الدىرۋىنان بولادى. ونداي كەزدە ادام «تازا اقىلعا» جۇگىنۋى كەرەك. حاكىمدەردىڭ ىزىمەن ءار نارسەنىڭ تۇپكى ءمانىن بىلۋگە ۇمتىلعاندا بىرجاقتى پىكىرگە ۇرىنبايدى. جاستار ول دەڭگەيگە قالاي جەتەمىز دەپ سۇراسا, ىلگەرىدەگى ىزگىلەردىڭ ياعني, قازاق دالاسىندا وتكەن اۋليەلەر مەن احۋن-يشانداردىڭ, اعارتۋشىلار مەن ويشىلداردىڭ ومىرىنە ءۇڭىلۋ كەرەك دەپ كەڭەس بەرەمىن.
– مۇسىلمان قاۋىمىنا «ايىپ» رەتىندە تاعىلاتىن تاعدىرشىلدىق تۇسىنىگى مەن ەرىك-بوستاندىق ۇعىمدارىنىڭ ءدىني ەتيكاداعى كورىنىسى قانداي؟
– ادام بالاسى تاعدىردان شىعا المايدى. بىراق جاۋاپكەرشىلىكتەن دە ەشقاشان قۇتىلا المايدى. ايتپەگەندە قۇدايدىڭ بۇيرىعى و دۇنيە, سىي, جازا سياقتى ۇعىمداردىڭ ەشقانداي ءمانى بولماسى حاق. بۇل تۇسىنىك يسلامدا «فاتاليستىك» كوزقاراستىڭ جوق ەكەندىگىن دالەلدەۋگە جەتكىلىكتى ءتارىزدى. ادام بالاسى ارقاشان دا جاسالعان جامان ارەكەتتەردى ءوزىنىڭ موينىنا الۋدان قاشقاقتايدى. بۇل ونىڭ بولمىسىندا بار نارسە.
– مىسال كەلتىرىڭىزشى؟
– ايتالىق, وقۋشى مۇعالىمنەن جاقسى باعا السا ونى ءوزىنىڭ كۇشىمەن العاندىعىن, ال جامان باعا الىپ قالسا, ونى مۇعالىم قويعاندىعىن ايتادى. ادام بالاسى دا قۇداي الدىندا وسى مۇعالىم مەن وقۋشى بالا ءتارىزدى. الايدا جامان باعانى بەرگەن مۇعالىم ەمەس, العان وقۋشىنىڭ ءوزى عوي. تاعدىر الدىن-الا جازىلادى. الايدا ونىڭ جازىلۋى ءدىني نانىم بويىنشا, قۇدايدىڭ ءىلىمىنىڭ ءابسوليۋتتى بولۋىنان, ياعني قۇداي ول ادام بالاسىنىڭ نە ىستەيتىندىگىن الدىن-الا بىلەتىندىكتەن جازىپ قويادى. ايتپەسە ادام سول جازىلعان ۇكىممەن جۇرەدى دەگەن ءسوز ەمەس. ولاي بولسا ءاربىر ادام قۇداي الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتەن قۇتىلا الماي- دى.
– مادەنيەتتەر اراسىنداعى ءدىننىڭ بىرىكتىرۋشىلىك قۇندىلىعىنا توقتالساڭىز؟
– ءيا, ءدىننىڭ ىشىندە بولىنۋشىلىككە سەبەپ بولاتىن بىرنەشە كونتسەپتۋالدى تەزيس بار. يۋدەيلەر ءوزىن قۇدايدىڭ سۇيىكتىلەرى سانايدى, مۇسىلماندار ءوزىن تۋرا جولدامىز دەيدى, حريستياندار قۇتقارىلۋشىلارمىز دەپ ەسەپتەيدى. بىراق:
«جاردىڭ شاشى سانسىز كوپ,
ول ساناۋعا كەلمەي تۇر.
انىق نۇرى وسى دەپ,
اركىم ءبىر تال ۇستاپ ءجۇر»,
دەپ شاكارىم ايتقاندايىن ءبارى قۇدايدى ىزدەپ ءجۇر. بىراق بارلىعىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – بولمىس بىرلىگىنە ۇمتىلۋ. تاعى دا شاكارىمگە جۇگىنەمىز. ول ايتادى:
ء«دىن ادامدى ءبىر باۋىر قىلماق ەدى,
ونى ءبولىپ, دۇشپاندىق قارۋ جاسار.
ءىنجىل, قۇران ء– بəرى ايتىپ تۇرسا-داعى,
ماعىناسىنان اداسىپ قارا باسار».
مەنىڭ تۇجىرىمداۋىمشا, ادام ساناسى كەمەلدەنگەن كەزدە, ول «مەن», «سەن» دەگەن ەمەس, ء«بىز» دەگەن كونتسەپتسياعا جۇمىس جاسايدى. ونداي جاعدايدا «جەر شارى – بىزدىكى», «بۇل الەم – بىزگە امانات» دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسادى. سول كەزدە باياعى جىكشىلدىكتىڭ قۇر ەموتسيا ەكەندىگى تۇسىنىكتى بولادى. قازىر دىنارالىق ديالوگ جۇمىسى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇگىنگى تاڭدا بۇل كەلىسىمدەردىڭ ادامزاتتىڭ رۋحاني ومىرىنە وڭ اسەرىن تيگىزىپ جاتقانىن تاجىريبە كورسەتىپ جاتىر.
كەيدە ويلايمىن, قانشا جىلدان بەرى ۇزىلمەي كەلە جاتقان قانتوگىس پەن ماتەريالدىق يگىلىككە تالاسۋدان دا ادامزات شارشايتىن كۇن كەلەدى دەپ. سول كەزدە «ولەتۇعىن تاي ءۇشىن, كوشەتۇعىن ساي ءۇشىن جەلكە تەرىمىز قۇرىسقان» (اسان قايعى) بولىنۋشىلىك پەن قىرعي قاباقتىعىمىز كامپيتكە تالاسقان بالانىڭ ارەكەتىندەي نارسە عانا ەكەنىن تۇسىنەتىن بولامىز, بالكىم. باستىسى سەنىم سەتىنەمەۋ كەرەك. ويتكەنى اقىل-وي ارنالارىنىڭ بارلىعى تاتۋلىققا اپارادى. ال بۇل – ءابسوليۋتتى شىندىق.
– ايتقانىڭىز كەلسىن!
اڭگىمەلەسكەن –
ابزال ماقاش,
«Egemen Qazaqstan»