ۋاقىت تا ادام جادىنان وشىرە الماس, قانداي قوعامدا دا ءمانىن جوعالتپاس قۇندىلىقتار قاتارىندا ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى حالىقتىق ەرلىك اتالادى. مىنە, جەڭىس تۋى جەلبىرەگەلى 70 جىلعا تاياپ كەلەدى. ارادا ءبۇتىن ءبىر ۇرپاقتار الماستى. قاتارى مىقتاپ سەلدىرەي تۇسكەن كەشەگى سوعىستىڭ قارت ساربازدارى ەڭ قۇرمەتتىلەرىمىز. ال باتىستان قايتپاعان بوزداقتار ءوز الدىنا, قان مايداننان امان كەلىپ بەيبىت ومىردە دە لايىقتى ىزدەرىن قالدىرىپ باقيلىق بولعان اكەلەر رۋحى ەشقاشان ۇمىتىلمايدى. بەيسەحان ءمىرازىموۆ تە ناعىز سوعىستىڭ ءورت-جالىنىنان ءوتىپ كەلىپ, تۋعان جەردى كوركەيتۋگە مول ەڭبەك سىڭىرگەندەردىڭ ءبىرى بولاتىن. مەن ونى قىرىق جىلداي بۇرىن العاشقى رەت كورگەنىم كۇنى كەشەگىدەي جادىمدا ساقتالىپ قالىپتى.
...1975 جىلدىڭ مامىر ايى بولاتىن. جيىرما ءبىر جاستامىن. سونىڭ الدىندا عانا كولحوزدىڭ پارتورگى قوياردا قويماي پارتياعا وتۋگە كوندىرىپ, قۇجاتتارىمدى رەتتەپ, اۋپارتكومنىڭ بيۋروسىنا دايىندالدىم. ول كەزدە ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرىنە قاراعاندا جۇمىسشىنىڭ پارتياعا ءوتۋى وڭايلاۋ. قىرىقتىق ناۋقانى قىزىپ تۇرعان كۇندەردىڭ بىرىندە اۋدان ورتالىعىنا كەلدىك. اۋپارتكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ۆ.كراۆچۋك ءىسساپاردا جۇرسە كەرەك, بيۋرونى ەكىنشى حاتشى وتكىزىپ جاتىر دەدى. كەزەگىم كەلىپ بولمەگە كىرگەندە توردەگى ۇلكەن ۇستەلدىڭ باسىنداعى قاعىلەز قارا كىسىنى كوزىم شالىپ قالدى. ودان بەرىدە وتىرعان ونشاقتى ادامنىڭ جانارلارى مەنى تەسىپ بارادى ەكەن, ماڭدايىمنان شىپ-شىپ تەر شىققانىن سەزدىم. سونى بىلگەندەي توردەگى حاتشى قولىنداعى مەنىڭ قۇجاتتارىمدى تەز قاراپ شىقتى دا: «دۇرىس, اسكەرگە بارىپ كەلگەن, بەلسەندى جۇمىس ىستەپ ءجۇر, بولاشاعى بار. ال, قانە, نە دەيسىزدەر؟», دەپ جاعالاي وتىرعاندارعا قارادى. پارتيا جارعىسىنان ءبىر-ەكى سۇراق قويعانى بولماسا ولار مەنى كوپ قينامادى. كوپ ۇزاماي ەكىنشى حاتشى بەيسەحان ءمىرازىموۆتىڭ قولى قويىلعان پارتيا مۇشەلىگىنە كانديداتتىق كارتوچكاسى قولىما تيگەن بولاتىن.
ءبىر جىلدان سوڭ اۋپارتكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ بەردەن بايقوشقاروۆ تاعايىندالدى دا, ەكىنشى حاتشى ورىس ۇلتىنان بولۋى كەرەك دەگەن قاعيدامەن ءمىرازىموۆ كراسنوگور اۋدانىنا اۋاتكوم توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ اۋىستى. سودان كەيىن ول كىسىمەن بەتپە-بەت كەزدەسكەن ەمەسپىن, بىراق ول تۋرالى كوپ ەستىدىم. كەيىننەن اۋداندىق گازەتكە جۇمىسقا ورنالاسقانىمدا رەداكتوردىڭ ورىنباسارى, مايدانگەر جاپار كوپباەۆ اعامىز وزىمەن تۇيدەي جاستى دوسى بەيسەحاننىڭ ءومىر جولى, سوعىستاعى ەرلىكتەرى جايلى ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن.
كەشەگى قان كەشۋدەن وتكەن سوعىس ساربازدارىنىڭ ءبىرى بەيسەحان ءمىرازىموۆ 1923 جىلى كراسنوگور اۋدانىنىڭ شارباقتى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلەدى. ونىڭ بالالىق شاعىنىڭ كىسى قىزىعارلىق جايى جوق, سول زامانعا ءتان بىرىنە ءبىرى ۇلاسقان قاسىرەتپەن جانىنا جارا سالعان تۇستارى كوپ. اكەسى ءمىرازىم ازىن-اۋلاق مالىمەن كۇنەلتكەن كەدەي شارۋا, وتىزىنشى جىلعى اشارشىلىقتا بار مالىنان ايىرىلىپ, اينالاداعى جۇرتپەن بىرگە قاتتى كۇيزەلىسكە تۇسەدى. ءتىپتى, تالعاجاۋ ەتەرلىك ەشتەڭە قالماعان سوڭ قىرعىزدار جاققا بارىپ جان ساۋعالاماققا ايەلى التىناي ەكەۋى ون جاسار قىزى ۇلتاي مەن التى جاستاعى بەيسەحاندى الىپ بوسقان جۇرتقا ىلەسەدى. الايدا, بۇل ساپار ولارعا قايىرلى بولماي, اشتىققا اۋرۋ جامالعان اكە جول ۇستىندە قايتىس بولىپ, سورماڭداي انا امالسىز ەكى بالاسىمەن كەرى قايتادى. سودان كراسنوگوردا كولحوزدىڭ ءارتۇرلى جۇمىستارىنا جەگىلىپ, مال باعىپ بالالارىن ءوسىرىپ جەتكىزۋگە تىرىسادى. كيسە كيىمگە, ىشسە تاماققا جارىماعان زار زامان بەيسەحاندى ەرتە ەسەيتىپ, 1940 جىلى توعىزىنشى سىنىپتان كەيىن جامبىل قالاسىنداعى فزۋ-گە (فابريكا-زاۋىت ۋچيليششەسى) ءتۇسىپ پاروۆوز ءماشينيسىنىڭ كومەكشىسى ماماندىعى بويىنشا وقيدى. 1942 جىلى تامىز ايىندا وقۋدى بىتىرگەن بويدا جاسى دا تولىپ اسكەرگە شاقىرىلادى. بىردەن ماسكەۋگە ءتۇسىپ, سول كەزدە «كاتيۋشا» دەگەن اتپەن بەلگىلى بولا باستاعان رەاكتيۆتى مينومەت ديۆيزيونىنىڭ كومانديرلەرىن دايىندايتىن جەدەلدەتىلگەن كۋرستان وتكىزىلىپ مايدانعا جىبەرىلەدى.
بەيسەحان ءمىرازىموۆتىڭ ءوز قولىمەن جازعان ءومىربايانىندا ونىڭ 312-ءشى گۆارديالىق مينومەتتىك, پولكتىڭ 4-ديۆيزيونىنىڭ كومانديرى رەتىندە دون, بريانسك جانە ءبىرىنشى ۋكراينا مايداندارىنان سوناۋ بەرلينگە دەيىنگى مايدان جورىقتارى ءبىر-ەكى سويلەممەن عانا قىسقا قايىرىلعان ەكەن. ەسەسىنە ونىڭ پارتيالىق جەكە پاراقشاسىنداعى مەملەكەتتىك ناگرادالارىنا زەر سالاتىن بولساڭىز, سوعىستان ءى دارەجەلى وتان سوعىسى, «قىزىل جۇلدىز» وردەندەرىمەن, «ەرلىگى ءۇشىن», «ستالينگرادتى قورعاعانى ءۇشىن», «بەرليندى العانى ءۇشىن», ۆارشاۆانى, پراگانى, ۆەنانى جاۋدان ازات ەتكەنى ءۇشىن دەگەن سامساعان مەدالدەردى, «ۇزدىك ارتيللەريست» بەلگىسىن ومىراۋىنا تاعىپ ورالۋى كوپ سىردى اڭعارتادى. وسىناۋ ناگرادالاردىڭ ءاربىرىنىڭ ءومىر مەن ءولىم بەلدەسۋلەرىندە جاۋىنگەردىڭ تالاي مارتە اجال اۋزىنان قايتقان جانكەشتى ەرلىك قيمىلدارىمەن كەلگەنى داۋسىز. ول قانداي ەرلىكتەر بولدى ەكەن؟ سونىڭ بىرىنە جاۋاپتى جوعارىدا ايتقان بەيسەحاننىڭ بالا جاستان دوسى ج.كوپباەۆتىڭ كەزىندە جەرگىلىكتى گازەتكە باسىلعان شاعىن عانا ەستەلىگىنەن تاپقانداي بولدىق. ول كىسى 1975 جىلى جازدا «تۇركسيب» ساناتوريىندە دەمالىپ جاتقانىندا قولىنا ورىس تىلىندە جازىلعان «كاتيۋشالار» ۇرىسقا كىرەدى» دەگەن كىتاپ ءتيىپ, ونىڭ 118-ءشى بەتىنەن «قازاق باتىرى» دەگەن ەكى بەتتىك ەستەلىكتى وقىعانىن ايتادى. ول ءوزىنىڭ دوسى بەيسەحان تۋرالى ەكەن.
1943 جىلى ورتالىق مايدان اسكەرلەرى قورعانىستان شابۋىلعا كوشىپ, جۇزدەن اسا دەرەۆنيالار مەن ءۇش قالانى ازات ەتەدى. گۆاردياشىلار مايدان شەبىمەن 80 شاقىرىمدىق جورىق جاسايدى. بۇعان رەاكتيۆتى مينومەت پولكىنىڭ جاۋىنگەرلەرى زور ۇلەس قوسادى. جاۋدىڭ اسكەرلەرى مەن تەحنيكالارىن تالقانداي وتىرىپ, ولار گۆاردياشىلارعا جول اشقان. بۇل تامىز ايىنىڭ سوڭعى كۇنىندە بولاتىن. بەيسەحاننىڭ ديۆيزيونى الدىن الا دايىندالعان ۇرىس شەبىنە جەتىپ ورنالاسۋ ءۇشىن تاڭەرتەڭنەن جولعا شىعادى. فاشيستەر ءۇش «كاتيۋشادان» تۇراتىن ديۆيزيوندى بايقاپ قالىپ, الاپات سوعىس ماشينالارىن قالايدا قولعا تۇسىرۋگە قام جاسايدى.
ديۆيزيون بەلگىلەنگەن ورىنعا كەلىپ تەحنيكانى ۇرىسقا ازىرلەي باستايدى, سول مەزەت مينومەتشىلەر دە وزدەرىن اڭدىعان جاۋدى كورىپ قالادى. بەيسەحان دەرەۋ راتسيامەن پولككە حابارلايدى. كوماندير: «كاتيۋشالاردى» جاۋ قولىنا تۇسىرمەۋدىڭ بارلىق امالىن جاساڭدار, ءتىپتى بولماعان جاعدايدا جارىپ جىبەرىڭدەر» دەپ بۇيرىق بەرەدى.
بەيسەحان جاۋىنگەرلەرىن جيناپ جوسپار قۇرادى. الدىمەن «كاتيۋشانىڭ» كومەگىمەن جاۋعا ولتىرە سوققى بەرىپ, سوسىن تەز كەرى قايتۋ كەرەك. ءبىرىنشى «كاتيۋشانىڭ» تۇيمەسىن باسۋى سول-اق ەكەن, ءبىرىنىڭ ارتىنان ءبىرى اسپاندى تىلگىلەگەن وتتى سناريادتاردىڭ ىشقىنعان داۋسىنان قۇلاق تۇنادى. جويقىن اتىستان اۋە اينالىپ جەرگە تۇسكەندەي, دۇنيەنى بەت قاراتپاس ءورت شالعانداي ءبىر الاپات بولادى. جاۋ جاقتىڭ ەستەن تاندىرا ويرانىن شىعارعان وسى ۇرىمتال ءساتتى پايدالانىپ ديۆيزيون كەرى ورالادى. پولك كومانديرى مايور زاحاروۆ ديۆيزيوننىڭ ادامدارى دا, تەحنيكاسى دا امان كەلگەنىن كورىپ, ءار جاۋىنگەردى قۇشاعىنا الا ريزاشىلىعىن بىلدىرەدى. كەيىننەن پولك بارلاۋشىلارى «كاتيۋشا» بولعان ماڭدا 33 نەمىستىڭ كۇيىپ كەتكەن دەنەلەرى جاتقاندىعىن ايتىپ كەلەدى. وسى ەرلىگى ءۇشىن كوماندير بەيسەحان ءمىرازىموۆ ءى دارەجەلى, ال جاۋىنگەرلەرى تەگىس ءىى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەندەرىمەن ماراپاتتالادى. پولك كوميسسارى داۆىدوۆ الگى كىتاپتا وسى جايلاردى ايتقان ەكەن.
بۇل ەرلىكتەن كەيىن ىلە-شالا قىركۇيەك ايىندا بەيسەحان كەزەكتى ۇرىسقا شىعار الدىندا پارتيا مۇشەلىگىنە قابىلدانادى. ول ونىڭ بۇدان كەيىنگى ءومىرىنىڭ وزەگىنە اينالعان ەدى. اقىرى 1945 جىلى جەلتوقسان ايىندا اسكەري ءبولىمنىڭ كومانديرى مايور برىكين مەن ساياسي جەتەكشى گۋسەۆتىڭ كراسنوگور اۋپارتكومىنا جولداعان ساياسي مىنەزدەمەمەن ورالادى. وندا «...كوممۋنيست ءمىرازىموۆ جولداستىڭ سوعىس جىلدارىنداعى ءتارىزدى ەڭبەك مايدانىندا دا وتان الدىنداعى بورىشىن قالتقىسىز ورىندايتىنىنا سەنىم بىلدىرەمىز», دەگەن جولدار بار.
قارۋلاستارىنىڭ بۇل سەنىمىن ول ەسەلەپ اقتادى دا. سوعىستان كەيىن جامبىل وبلىستىق كراسنوگور اۋدانى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى, اۋپارتكومنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, اۋاتكوم توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, سۆەردلوۆ اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىندە بولدى.
مەن وسى ماقالانى دايىنداۋ بارىسىندا مايدانگەر حاتشى ءمىرازىموۆتى جاقسى بىلگەن, قىزمەتتەس تە بولعان ءبىراز ادامدارمەن تىلدەسكەن ەدىم. ءبارى دە ونىڭ ىسكەرلىگىمەن قاتار ادالدىعىن العا تارتادى. «مەن الپىسىنشى جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا الدىمەن اۋپارتكومنىڭ نۇسقاۋشىسى, سوسىن ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدىم, دەيدى بۇگىندە زەينەتكەر مىرزاقۇل ۇيسىمباەۆ اعامىز. بەيسەحان ءمىرازىم ۇلىنىڭ مەن حاتشىمىن دەپ كەۋدە كەرگەنىن ءبىر بايقامادىم دەسەم بولادى. وتە قاراپايىم, سىپايى, ءتىپتى, اشۋلانۋدى بىلمەيتىن ادام ەدى. ءبىز دايىنداعان قۇجاتتارداعى كەيبىر قاتەنىڭ ءوزىن كەيبىرەۋلەرشە ۇرسىپ جەكىمەي-اق, «مىنا جەرىن بىلاي تۇزەتسەك دۇرىس بولار» دەگەن سياقتى سوزدەرمەن باسىڭنان سيپاعانداي بيپازداپ ءتۇسىندىرىپ جىبەرەتىن. سەنبىلىكتە دە جۇرتپەن بىرگە كىرپىش تاسىپ, اعاش كەسىپ جۇرگەنىن كورگەندە باسقالار وعان قاراپ بوي تۇزەۋگە تىرىساتىن. ايگىلى 69-دىڭ قىسىندا مال كوپ قىرىلدى. بەيسەكەڭ «قورداي» كەڭشارىنا بەكىتىلگەن ۋاكىل ەدى. ءبىر كۇنى سول شارۋاشىلىققا مەنى دە ەرتىپ باردى. قىرىلىپ جاتقان مال كوپ. ماماندار ولەكسەلەردى تۇگەندەۋمەن الەك. وتە ايانىشتى دا قورقىنىشتى كورىنىس. حاتشى ەشكىمدى كىنالاپ داۋىس كوتەرمەستەن, «قينالىپ جۇرسىڭدەر عوي, قايتەمىز, بارىمىزگە دە قيىن» دەگەن سوزدەرمەن جۇباتۋ ايتىپ قايتىپ ەدى».
ءيا, سۇراپىل سوعىستا «كاتيۋشانىڭ» كومانديرى بولعان مايدانگەر ەڭبەك مايدانىندا دا جۇرتتى جاسامپازدىق ىستەرگە جۇمىلدىرۋدا پاراساتتى دا سىرباز ەڭبەكتىڭ شىنايى ۇلگىسىن كورسەتىپ ەدى. ونىڭ جاۋىنگەرلىك ناگرادالارى كەيىن «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنى, «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالى, ۇكىمەتتىك گراموتالار, العىس حاتتار تۇرىندەگى ماراپاتتاۋلارمەن تولىقتى. ول تۋرالى وبلىستىق, اۋداندىق مۇراجايلارعا دا فوتودەرەكتەر قويىلعان. قورداي اۋىلىندا الدەقانداي سەبەپتەرمەن كەيبىر كوشەلەردىڭ ەل الدىنداعى ەڭبەگى ايتارلىقتاي الىپ بارا جاتپاعان الدەكىمدەردىڭ ەسىمىمەن اتالىپ كەتكەنىن بىلەمىز. ال وتان ءۇشىن, ەل ءۇشىن قان مەن تەرىن قاتار سىعىپ بەرگەن, كەزىندە باسشى, جۇرتىنا اعا بولعان بەيسەحان ءمىرازىموۆ سياقتى ادەبى بولەك ازامات تۇلعاعا ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا وراي, اۋدان ورتالىعىنداعى ءبىر كوشەگە ەسىمى بەرىلسە رۋحىنا قۇرمەت, بىزگە مارتەبە بولار ەدى.
قۇرمانبەك ءالىمجان,
قازاقستان جۋرناليستەر
وداعىنىڭ مۇشەسى.
جامبىل وبلىسى.