ءۇش ءجۇز جىل تاريحى بار ومبى قالاسى – باتىس ءسىبىر ايماعىنىڭ ىرگەلى ەكونوميكالىق جانە مادەني ورتالىعى, سونىمەن بىرگە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك ومىرىندە ەرەكشە ورىن الاتىن ءوڭىر. تاۋەلسىز قازاقستانمەن كورشىلەس قونىس تەپكەن ومبى وبلىسىنىڭ قازاق ەلىنىڭ تاريحىندا الاتىن ورنى دا ەرەكشە. كەزىندە بۇكىل باتىس ءسىبىر مەن ۇلان-عايىر قازاق دالاسىنىڭ ورتالىعى بولعان ومبى قالاسى تالاي قازاق زيالىلارىنىڭ ءبىلىم العان, ازامات بولىپ قالىپتاسقان ورتاسى.
بۇگىندە ومبى وبلىسىنىڭ اۋماعى 140 مىڭ شارشى شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتىر. مۇندا 6 قالا, 25 قالا تيپتەس كەنت, وتىزعا تارتا اۋىلشارۋاشىلىق اۋدانى بار. ومبى شاھارىندا 1 ميلليون 200 مىڭنان استام ادام تۇرسا, وبلىس كولەمىندە 1 ميلليوننان استام حالىق تۇرادى. ەجەلدەن بەرى بۇل ءوڭىر قازاقتار ءۇشىن قۇتتى قونىس بولىپ كەلەدى. قازىر ومبى وبلىسىن 80 مىڭعا جۋىق جەرگىلىكتى قازاقتار مەكەن ەتەدى. ومبى قالاسىندا كەزىندە حالقىمىزدىڭ ۇلى ويشىلى شوقان ءۋاليحانوۆ وقىعان كادەت كورپۋسى بار. جۇزدەگەن جىلدارعا سوزىلعان تاريحى بار بۇل وقۋ ورنى قازىر دە تولىققاندى جۇمىس ىستەپ تۇر. تاريحي ءبىلىم وشاعى ءوزىنىڭ اتاقتى تۇلەگى شوقان ەسىمىن ەرەكشە قۇرمەت تۇتادى. كادەت كورپۋسىنىڭ قابىرعاسىنا ەسكەرتكىش تاقتا ىلىنگەن, شوقان مۇراجايى اشىلعان. ءبىز, وسىنداعى جەرگىلىكتى قازاقتار شوقاندى قاناتتاندىرىپ, سەگىز سەرىنىڭ سامعاۋ تۇعىرى بولعان, ماعجان جۇماباەۆ پەن ساكەن سەيفۋللينگە, سماعۇل سادۋاقاسوۆ پەن قوشكە كەمەڭگەر ۇلىنا ءبىلىم بەرگەن ومبى قالاسىن, تۋعان ولكەمىزدى بارىنشا قادىر تۇتامىز.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ءومىرى ومبى ءوڭىرىنىڭ شەجىرەسىمەن وتە ساباقتاسا ورىلگەن. ول وسى قالاداعى كادەت كورپۋسىندا ءبىلىم الدى, وسىندا ءوزىنىڭ العاشقى عىلىمي ەڭبەكتەرىن جازدى, وسىندا العاشقى ماحابباتىن تاپتى. سوندىقتان شوقان ەسىمى بىزدەرگە, ومبى قازاقتارىنا وزگەلەردەن گورى ەتەنە جاقىن. بۇل وڭىردەگى شوقان قالدىرعان ءىز بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىق, تۋعان حالقىنىڭ تاريحى مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك, عىلىمي-اعارتۋشىلىق ىزدەنىس جولدارى بولعانى بەلگىلى. ومبى وڭىرىندەگى قازاقتاردىڭ ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىن جاڭعىرتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان قوعامدىق ۇيىمنىڭ اتىن «شوقان جولى» دەپ اتاۋىمىز دا وسىنداي يگى نيەتتەن تۋىنداعان ەدى.
«قازاق سالت-داستۇرلەرىن دامىتۋداعى «شوقان جولى» ومبى ايماقتىق قوعامدىق ۇيىمىن قۇرۋداعى ءبىزدىڭ ماقساتىمىز, قازاق ءتىلىن دامىتۋ, ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىزدى جاس ۇرپاق بويىنا دارىتۋ, ۇلتتىق سانانى وياتىپ,وڭىردەگى قازاق قاۋىمداستىعىن توپتاستىرۋ بولاتىن. ارينە, بۇل يگى ماقساتتاردى ءىس جۇزىنە اسىرۋ بارىسىندا ءبىز بەلگىلەگەن مەجەلەردى الدىق دەۋگە ءالى ەرتەرەك. الايدا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىمىز دە جوق ەمەس. ماسەلەن, «شوقان جولى» قوعامدىق ۇيىمى جۇمىس ىستەي باستاعان ۋاقىتتىڭ ىشىندە, قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە باسىلاتىن گازەت شىعارۋدى, تالانتتى قازاق جاستارىن قولداۋ شارالارىن ۇيىمداستىرۋدى, اتاقتى باتىرلارىمىزدىڭ ەسىمدەرىن ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا ەسكەرتكىشتەرىن ورناتۋدى جانە باسقا يگى شارالاردى قولعا الدىق. جاقىندا ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ بەلسەندى مۇشەسى, رەسەي فەدەراتسياسىنا ەڭبەگى سىڭگەن ساۋلەتشى ساكەن حۇسايىنوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن بايدالى اۋىلىندا بايبولات باتىرعا ارنالعان مەموريالدىق كەشەن ورناتىلدى. بۇل ءبىزدىڭ قوعامدىق ۇيىمنىڭ ۇلتتىق رۋحتى كوتەرۋ, وڭىرىمىزدەگى قازاق جاستارىنىڭ ءتول تاريحىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن قالىپتاستىرۋ دەگەن ۇمتىلىسقا قوسقان وزىندىك ۇلەسى ەكەندىگى داۋسىز.
وڭىردەگى قازاق قاۋىمداستىعىنىڭ تۋعان ءتىلى مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن جانداندىرۋ ماقساتىندا قۇرىلعان قوعامدىق ۇيىمدار قاتارىندا ءبىز جالعىز ەمەس ەكەنىمىزدى دە جاقسى سەزىنەمىز. ولاردىڭ ىشىندە كوپ جىلداردان بەرى وسى وڭىردە قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتىن جانداندىرۋدا ۇلكەن جۇمىستار اتقارىپ كەلە جاتقان «ءمولدىر» اتتى سىبىردەگى قازاق مادەني ورتالىعىنىڭ يگى باستامالارىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ورىندى. بۇل ورتالىق رەسەي فەدەراتسياسىنداعى قازاقتاردىڭ انا ءتىلى مەن ۇلتتىق داستۇرلەرىن جاڭعىرتۋ, مادەني بايلانىستاردى كەڭەيتۋ ارقىلى حالىقتار اراسىنداعى دوستىقتى نىعايتۋ ماقساتىنداعى اۋقىمدى ىستەردى اتقارۋدا ۇيىتقى بولا ءبىلدى.سونىمەن بىرگە ومبى قالاسىندا بۇگىندە قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتىن دامىتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان قازاق ۇلتتىق مادەني اۆتونومياسى, ومبى قازاقتارىنىڭ «ەدينستۆو» اتتى قوعامدىق ۇيىمى, قازاق ۇلتتىق مادەني ورتالىعى جانە «ومبى قازاقتارى» قوعامدىق ۇيىمى جۇمىس ىستەيدى. ومبى قالاسىندا تىركەلگەن بۇل قوعامدىق ۇيىمداردىڭ بارلىعىنىڭ دا العا قويعان ماقساتى بىرەۋ, ول رەسەيدە تۇراتىن قازاق قاۋىمداستىعىنىڭ تۋعان ءتىلى, ۇلتتىق مادەنيەتى مەن داستۇرلەرىن دامىتۋ بولىپ تابىلادى.
بۇگىنگى تاڭدا رەسەي فەدەراتسياسىنداعى قازاقتار ءوزىنىڭ تۋعان ءتىلى مەن ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىنەن الشاقتاي باستادى. بۇل ءجايتتىڭ ومبى قازاقتارىنا دا تىكەلەي قاتىسى بار. كوپتەگەن جەرلەستەرىمىز تۋعان ءتىلى مەن ۇلتتىق داستۇرلەرىنەن مۇلدە قول ءۇزىپ بارادى. ءتىپتى, جاس بۋىن وكىلدەرى وزدەرىنىڭ ۇلتتىق بولمىسىنان ايىرىلا باستاعانى دا جاسىرىن ەمەس. ومبى ءوڭىرىنىڭ قازاقتارى ءۇشىن بۇگىندە ەتنو-مادەني قاۋىپ ءتونىپ تۇر. جەرلەستەرىمىز انا تىلىندە سويلەمەيدى, وزدەرىنىڭ ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىن بىلمەيدى. مىنە, سوندىقتان ومبى وڭىرىندە قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەي باستاعان ۇلتتىق مادەني قوعامدىق ۇيىمدار وسى ءبىر قاۋىپتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا كۇش بىرىكتىرە جۇمىس ىستەۋى قاجەت.
وكىنىشكە قاراي, ومبىدا جۇمىس ىستەيتىن قازاق ۇلتتىق مادەني قوعامدارىنىڭ بىردە-بىرەۋى وڭىردەگى بۇكىل قازاق قاۋىمداستىعىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, اۋقىمدى دا جۇيەلى باعدارلاما جۇرگىزىپ وتىرعان جوق. ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك ءوز بەتىنشە جۇمىس جاساپ, جەكە-جەكە ءىس تىندىرعاندارىن كوڭىلدەرىنە مەدەت تۇتادى. ءبىزدىڭ باستى پروبلەمامىز بارلىق ومبى قازاقتارىنىڭ باسىن قوسىپ, ۇلتتىق مۇددەمىزدى جاڭعىرتۋدا ءبىر ورتالىقتان باسقارىلاتىن قوعامدىق ۇيىمنىڭ بولماي وتىرعاندىعى. جۇمىس ىستەپ تۇرعان قوعامداردىڭ بارلىعى ءوز مۇشەلەرىنىڭ, قالالىق اكىمشىلىك پەن ۇكىمەتتىڭ قولداۋىنا سۇيەنىپ, جەكە-جەكە جۇمىس جۇرگىزۋگە تىرىسادى. قوعامدىق كۇشتى جۇمىلدىرىپ, «ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارۋ» قاجەتتىگى بارلىق مىنبەرلەردەن ايتىلادى. بىراق ءىس جۇزىندە ءاربىر قوعام باسشىسى ءوزىنىڭ دەربەستىگىنەن ايىرىلعىسى كەلمەيدى. بۇل ماسەلەدە ءبىز ورتاق ءبىر مامىلەگە كەلۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىز. قازىر سوعان قاجەت مۇمكىندىكتەر جولىن قاراستىرۋدامىز.
قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق داستۇرلەرىن جاڭعىرتۋ ماقساتىندا «شوقان جولى» قوعامدىق ۇيىمى بىرقاتار جۇيەلى ءىس تىندىردى. ءبىزدىڭ ۇيىم مۇشەلەرىنىڭ قاتارىندا ەڭبەگىمەن ەلگە تانىلعان عالىمدار, مۇعالىمدەر, دارىگەرلەر, شىعارماشىلىق كاسىپ يەلەرى, اۋىل شارۋاشىلىق ماماندارى كوپتەپ سانالادى. سونىمەن بىرگە, ورتا جانە شاعىن بيزنەس وكىلدەرى مەن ستۋدەنت جاستار دا ءبىزدىڭ قوعامنىڭ ۇيىتقىسى بولىپ تابىلادى. ءبىز حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن قالپىنا كەلتىرىپ, تۋعان ءتىلىمىزدى, سالت-داستۇرلەرىمىزدى جاڭعىرتۋ ماقساتىنداعى يگى جۇمىستارىمىزدى قانداي ورتالىق نەمەسە قوعاممەن بولسا دا بىرگە اتقارۋعا نيەتتىمىز. بۇل ورايدا قازاقستانداعى مادەني-قوعامدىق ورتالىقتارمەن تىعىز جۇمىس جۇرگىزەتىندىگىمىزدى اتاپ كورسەتكىم كەلەدى. ماسەلەن, قازاقستانداعى فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور راۋشان كوشەنوۆا باسقاراتىن «شوقان جولدارى» قوعامدىق بىرلەستىگىمەن, سونداي-اق, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىنداعى «شوقان» ماگيسترانتتار كلۋبىمەن جان-جاقتى شىعارماشىلىق بايلانىس ورناتىپ, جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. بۇل شىعارماشىلىق بايلانىستار ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدىڭ ناتيجەلى دە جەمىستى بولۋى ءۇشىن ەلەۋلى ىقپال ەتۋدە.
حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق داستۇرلەرىن جاڭعىرتىپ, تۋعان ءتىلىمىزدىڭ مەرەيىن ءوسىرۋ ومبى وڭىرىندە جۇمىس ىستەيتىن بارلىق مادەني-قوعامدىق ۇيىمداردىڭ كوكەيكەستى ماقساتى. وسى بيىك مۇراتقا جەتۋ جولىندا بىرلىگىمىزدى نىعايتىپ, بىرگە جۇمىس اتقارۋ نەگىزگى مىندەت. الداعى ۋاقىتتا وسى مەجەدەن كورىنۋگە سەنىمىمىز زور.
ەرماك جۇماباەۆ,
رەسەي فەدەراتسياسىنداعى «قازاق سالت-داستۇرلەرىن جاڭعىرتۋداعى
«شوقان جولى» ومبى ايماقتىق قوعامدىق ۇيىمىنىڭ توراعاسى.
رەسەي فەدەراتسياسى,
ومبى قالاسى.
سۋرەتتەردە: * ومبىداعى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوشە; tوسى كوشەدەگى شوقان ەسكەرتكىشى.