سۇراق كوپ, جاۋاپ جوق

قازىرگى تاڭدا جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىستان بەرەكەسى قاشىپ وتىرعان اقش پەن ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنىڭ بيلىك وكىلدەرى ءوز مەملەكەتتەرىندەگى اۋىرتپالىقتار جەڭىلدەپ, جوقشىلىقتىڭ جولى كەسىلە باستاعانىن العا تارتىپ, الەمدىك اقپارات قۇرالدارى ارقىلى ءتۇرلى جاعىمدى مالىمدەمەلەر جاساۋدا. ولاردىڭ اراسىنداعى كەيبىرەۋلەرىنىڭ سوزدەرىنە قاراعاندا, بۇل ەلدەر «قوي ۇستىندە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زامانعا» ءبىر-اق ادىم عانا قالعان كورىنەدى. لايىم, سولاي بولسىن. بىراق الگىلەردىڭ اقپارات كەڭىستىگىن جاڭعىرتىپ تۇرعان, جۇرتشىلىققا كوتەرىڭكى كوڭىل-كۇي سىيلايتىن جالىندى, اسەرلى سوزدەرىنىڭ سونشالىقتى شىندىققا جاناسا قويمايتىنىن دالەلدەيتىن ناقتى دەرەكتەر مەن سۇرەڭسىز كورىنىستەردى, جان جابىرقاتار جاعداياتتاردى قايدا ىسىرىپ قويامىز؟ «جاۋىردى جابا توقۋ», قالىپتاسىپ وتىرعان قيىن احۋالدى جەتە باعالاماۋ, بۇگىنگى قابىلدانىپ وتىرعان شەشىمدەردىڭ ەرتەڭ بۇرىسقا شىعىپ قالۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرمەۋ, ىقتيمال قاۋىپ-قاتەرلەردى دۇرىس بولجاپ, وعان قارسى ءىس-ارەكەتتەردىڭ الەۋەتىن كۇشەيتۋدى قاپەرگە الماۋ جانە ومىرشەڭ يدەيالاردىڭ وزەگىندە جاتقان شىندىققا تۋرا قاراي الماي, تايساقتاۋ ەشكىمگە ابىروي اپەرمەسى داۋ تۋدىرماس. نەگىزىندە, وسى ايتىلعان ماسەلەلەر باسقانى بىلاي قويعاندا, اقش پەن ونىڭ سەرىكتەس ەلدەرىنە ءتان. بۇلاي ۇيعارۋىمىزعا ءمىنايى سەبەپتەر دە جوق ەمەس. ماسەلەن, 2007 جىلى باستالعان داعدارىس اقش-تان باستاۋ الىپ, بۇكىل الەمدى شارپىدى. ول اۋەلى بانك سەكتورى مەن قور نارىعىن, سودان كەيىن قۇرىلىس, جىلجىمايتىن م ۇلىك جانە تاعى دا باسقا سالالاردى تۇرالاتىپ, ادامزاتتى ايران-اسىر قالدىردى. قاپەرسىز تۇرعان جاننىڭ ۇستىنە مۇزداي سۋ قۇيىپ جىبەرگەندەي بولعان بۇل جاعداي اقش بيلىگى مەن ەلدەگى قارجى ينستيتۋتتارى ءوز ىشكى ەسەپ-قيساپتارىن جاساۋ بارىسىندا اسىرا باعالاۋعا, وزىمبىلەرمەندىككە سالىنۋعا, ىقتيمال قاتەرلەرگە كوز جۇما قاراۋعا جول بەرگەنىن ايعاقتاپ بەردى. سول سياقتى, ەۋروپالىق وداق مەملەكەتتەرىندە دە الگىندەي كەمشىلىكتەر جوق ەمەس-ءتىن (بۇل كىناراتتار اتالعان ەلدەردە ءالى دە بار دەپ ايتا الامىز). مىنە, وسىنىڭ بارلىعى اقش جانە ەۋروايماق مەملەكەتتەرىنىڭ وسال تۇسى دەپ تانۋىمىزعا يتەرمەلەيدى. قازىرگى تاڭدا قانشا جەردەن بۇركەمەلەگەنىمەن, بۇل ەلدەردىڭ الگى قاتە-كەمشىلىكتەرى قايتادان سۋ بەتىنە شىعارىپ وتىر. قازاقتا كەڭىنەن تارالعان «ءبورى ارىعىن بىلدىرمەس, يتكە ءجۇنىن قامپايتار» دەگەن ماقال بار. وسى ناقىل تۋرا سولارعا ارنالىپ ايتىلعانداي. ويتكەنى, 2012-2014 جىلدارى بۇل مەملەكەتتەر تاراپىنان جارقىن-جارقىن كۇلكىلەر ەستىلىپ, جاعىمدى ماعلۇماتتار ءسۇيىنشى سۇراعانداي الەمدى شارلاپ, ەكونوميكاداعى ءوسىم, بارلىق سالا بويىنشا ورلەۋ, العا جىلجۋ بايقالعانداي بولعان-دى. الايدا, وسىناۋ جان تەربەتەر جاقسىلىقتار لەگى 2014 جىلدىڭ سوڭىنا تامان كەنەتتەن كىلت ءۇزىلدى. سەبەبى بەلگىلى. جاعداي اۋىرلادى. قوردالى ماسەلەلەر تاسادان شىقتى. كۇشپەن, جالاڭ جارنامامەن اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ سومدالعان بەدەل تومەندەدى. ونى كوز كورىپ تۇر. بىراق سوعان قاراماستان, بۇل ەلدەردەگى بيلىك وكىلدەرى قيىندىقتى جەڭە باستادىق, الەۋەتىمىز ارتىپ, داڭعىل جولعا قايتا تۇستىك دەگەندەي مازمۇنداعى اقپاراتتاردى ەركىن ايتۋدا. مەيلى, وزدەرى ءبىلسىن. ال ءبىز ازىرگە ولاردىڭ سوزدەرىنە سەنە المايمىز. سەبەبى, سول ەلدەردەگى حالىقتاردىڭ تارشىلىقتان جاپا شەگۋى, ءتۇرلى دەڭگەيدەگى باس كوتەرۋلەردىڭ ورىن الىپ, الەۋمەتتىك سالالارداعى ماسەلەلەردىڭ قالىڭداي ءتۇسۋى اتالعان مەملەكەتتەر تىزگىنىن ۇستاعان ازاماتتاردىڭ سوزىنە يلاندىرا قويمايدى.

اقش-تى الاڭداتار ماسەلە مول

سوڭعى كۇندەرى اقش-تىڭ ەڭبەك نارى­عىن­داعى بيرجا ايتارلىقتاي شىعىنعا ۇشى­راپ, السىرەي ءتۇستى. ەلدەگى قور يندەكسىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, بۇل سالا بويىنشا ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەردىڭ بارلىعى ناشار ناتيجە كورسەتكەن. ناقتىلاي ايتقاندا, DowJones وڭدىرىستىك يندەكسى – 0,61 پايىزعا, جوعارى تەحنولوگيالىق NASDAQ – 1,48 پايىزعا, Standard & Poor’s (S&P) 0,92 پايىزعا تومەندەگەن. سونداي-اق, مەملەكەتتىڭ ەڭبەك مينيسترلىگى جۇمىسسىزدار قاتارىنداعى ازاماتتاردىڭ سانى وتكەن اپتادا 19 مىڭنان 316 مىڭعا دەيىن وسكەنى تۋرالى مالىمەت تاراتتى. بۇل اقش ساراپشىلارىنىڭ وسىعان دەيىن جاساعان بولجامى مۇلدە كەرەعار بولىپ شىققانىن كورسەتىپ بەردى. ويتكەنى, ولار ەلدەگى جۇمىسسىزدىق 291 مىڭ ادامعا ازايا­دى دەپ شامالاعان بولاتىن. جالپى, اقش-تىڭ ەڭبەك نارىعىنداعى احۋال ازىرگە وڭالا قويمايتىن ءتارىزدى. بۇلاي دەۋىمىزگە مۇندا ءوز قىزمەتكەرلەرىن قىسقارتىپ جاتقان ءىرىلى-ۇساقتى كوم­پا­نيالاردىڭ قاتارى كۇن ساناپ ءوسىپ كەلە جاتقانى سەبەپ بولىپ وتىر. ماسەلەن, العاشقى نەسيە كارتاسىن سوناۋ 1958 جى­لى قولدانىسقا ەنگىزگەن, الەمدەگى ۇزدىك ۇشتىكتەن كورىنىپ جۇرگەن Amەrican Exprەss Visa (اەV) تولەم جۇيەسى 4 مىڭ قىزمەتكەرىن قىسقارتاتىنىن جاريالادى. بۇل كومپانيا­دا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ 6 پايىزى قىسقارادى دەگەن ءسوز. كومپانيا وتكەن جىلعا قاتىستى قارجىلىق ەسەبىنىڭ قورىتىندىسى شىققاننان كەيىن وسىنداي جاعىمسىز شەشىم قابىلداۋعا ءماجبۇر بولعان كورىنەدى. سوڭعى مالىمەت بويىنشا, ونىڭ اكتسيالارى 2 پايىزعا كەمىگەن. الدىن الا ۇسىنىلعان تۇسىنىكتەمەلەر كورسەتىپ وتىرعانداي, قۇرىلىمنىڭ قارجىلىق قۇلدىراۋدى باسىنان وتكەرۋىنە تولەم جۇيەسى كليەنتتەرى شىعىندارىنىڭ كۇرت ءوسۋى مەن نەسيەلەر بويىنشا قالدىقتاردىڭ ارتۋى تىكەلەي اسەر ەتكەن. تاعى ءبىر ەرەكشە توقتالا كەتەر جايت, اقش-تىڭ قارجى سالاسىنداعى جۇيە­سىز­دىكتىڭ سالدارى تالايدىڭ جۇيكەسىن ءجۇن­دەي ءتۇتىپ ءبىتتى. تاياۋدا باراك وباما الەم­نەن ءسۇيىنشى سۇراعانداي بولىپ, دوللار باعامىنىڭ وسە تۇسكەنىن مالىمدەدى. الايدا, اقش اقشاسىنىڭ نىعايۋى كوپتەگەن كومپانيالاردى تىعىرىققا تىرەۋدە. اسىرەسە, تاۋار ەكسپورتتاۋشى قۇرىلىمدار كوپ زارداپ شەگىپ جاتىر. مۇنىڭ بارلىعى ەل ەكونوميكاسىنا عانا ەمەس, الەمدىك جاعدايلارعا دا كەرى ىقپال ەتەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بۇدان بولەك, ەلگە كەلەتىن شەتەلدىك ساياحاتشىلاردىڭ قاتارى سيرەپ كەتكەن. بۇل اقش بيۋدجەتىنە تۋريزم سالاسىنان قۇيىلاتىن مول قارجىنىڭ اعىسىنا بوگەت بولارى ءسوزسىز. دالىرەگى, بيۋدجەتتىڭ ساياحاتشىلار تاراپىنان قالىڭداپ كەلگەن قالتاسى جۇقارادى. ستاتيستيكانىڭ سوڭعى دەرەگىنشە, ەلگە قىدىرىپ كەلگەن شەتەلدىكتەر مەملەكەت قازىناسىنا 200 ملرد. دوللارعا دەيىن تاستاپ كەتەدى ەكەن. ەندى ول ەداۋىر ازايادى. ويتكەنى, 2015 جىلى ساياحاتشىلار سانى 3,5 پايىزعا كەمىگەلى تۇر. وسىعان بايلانىستى اقش-تىڭ ساياحات­شىلار قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلى داۆيد ح­يۋزەر: «ەۋروپا مەن افريكا ەلدەرىنىڭ ساياحاتشىلارى الدىن الا تاپسىرىس بەرىپ قويعان كوناق ۇيلەردەگى بولمەلەردەن جاپپاي باس تارتىپ جاتىر. مۇنداي جاعداي بۇرىن-سوڭدى بولماعان», دەيدى. ەندى, مەملەكەتتەگى ءىرى قارجى ينستي­تۋت­تارىندا ورىن الىپ جاتقان كەرى كەتۋ­شى­لىكتەر جونىندە بىرەر ءسوز ايتا كەتەيىك. فلوريدا شتاتىندا ورنالاسقان First National Bank of Crestview بانكى وسى ايدا تاقىرعا وتىرىپ, وسىنىڭ سالدارى­نان قۇرىلىمنىڭ باسشىلىعى بانكروت جاريالادى. بۇل تۋرالى گازەتىمىزدە جازىلعاندىقتان ونى قايتالاپ جاتپايمىز. قازىرگى تاڭدا اقش-تاعى ءىرى ەكى بانكتىڭ تابىسى ناشارلاپ كەتتى. سونىڭ ءبىرى – الەمدەگى ەڭ ىقپالدى قارجى ۇيىمى – Citi­group بانكى. ءوز تاريحىن 1812 جىلدان باس­تايتىن, الەمنىڭ 100 ەلىن قامتىپ وتىر­عان بانك­تىڭ تازا تابىسى وتكەن جىلدىڭ قورى­تىن­دىسى بويىنشا 1,9 ەسەگە تومەندەپ, 2013 جىلمەن سالىستىرعاندا 7,31 ملرد.-قا قىس­قار­­عان. ال ەكىنشىسى – Bank of Amerika (BofA). سوناۋ 1904 جىلى قۇرىلعان, جاھان­نىڭ 150 مەم­لەكەتىندە كليەنتتەرى بار قار­جى ينس­­تي­­تۋ­تىنىڭ تازا كىرىسى 2013 جىلعا قارا­­عاندا 2,7 ەسەگە ازايعان. بۇل بانك­تىڭ 3,79 ملرد. دوللاردان قاعىلعانىن ايعاق­تايدى. مىنە, جوعارىدا ايتىلعان دەرەكتەر داع­دارىس جاعدايىنداعى اقش-تا شەشى­مىن كۇتكەن ماسەلەلەر جەتىپ-ارتىلاتى­نىن بىلدىرەدى. ال بۇل سان قاتپارلى قيىن­دىق­تاردى ەڭسەرۋدە اقش بيلىگى قانداي ناقتى قادامدار جاسايتىنىن الداعى ۋاقىتتا كورە جاتارمىز.

قارجى جۇيەسىندەگى قاربالاس

وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەۋروپالىق وداق ەلدەرىندە جاپپاي دەفلياتسيا بەلەڭ العانى بەلگىلى. ال بۇل جاعداي قازىرگى ۋاقىتتا ودان سايىن اسقىنا ءتۇسىپ, ءتىپتى, باقىلاۋدان شىعىپ بارا جاتقان سەكىلدى. ەگەر ەۋروايماق مەملەكەتتەرى قالىپتاسقان قيىن احۋالدى رەتتەۋگە شامالارى جەتپەسە, وندا ولار 2009 جىلى ورىن العان ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ كەبىن كيۋى ابدەن مۇمكىن. بۇگىندە قارجى سالاسىنداعى قابىل­دانعان شەشىمدەر, قولعا الىنعان شارالار ەكونوميكالىق اۋىرتپالىقتى جەڭىلدەتۋگە ەشقانداي اسەرىن تيگىزەر ەمەس. دەگەنمەن, وسى باعىتتاعى ارەكەتتەر جالعاسۋدا. ماسەلەن, ەۋروپا ورتالىق بانكى (ەوب) ەۋرونى نىعايتىپ, ونىڭ ينفلياتسيا دەڭگەيىن بەلگىلى ءبىر مەجەدەن اسىرماۋ ءۇشىن QE (quantitative easing-مولشەرلى جەڭىلدەتۋ) باعدارلاماسىن قولعا الدى. بۇل باعدارلاما بويىنشا, بانك ەۋروايماقتاعى وبليگاتسيالاردى اي سايىن 60 ملرد.-قا ساتىپ الۋدى كوزدەۋدە. ەوب بۇل باعىتقا 1 ترلن. ەۋرودان استام قارجى جۇمساماق. وسى ورايدا بانك باسشىسى ماريو دراگي: «قۇندى قاعازدار مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن ينۆەستيتسيالىق دەڭگەيدەگى نەسيەلىك رەيتينگى بار جالپى ەۋروپالىق ۇيىمداردان جانە جەكەمەنشىك سەكتورداعى قۇرىلىمداردان ساتىپ الىنادى», دەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, الداعى ناۋرىزدا باستاۋ الاتىن باعدارلاما كەلەر جىلدىڭ قىركۇيەگىنە دەيىنگى ارالىقتى قامتىماق. ەگەر وسى ۋاقىت ىشىندە ەۋروايماقتاعى ەكو­نو­ميكالىق احۋال جاقسارا قويماسا, اتال­عان شارا ودان ارى جالعاسا بەرۋى ءمۇم­كىن. وسى ارادا ايتۋىمىز كەرەك, ماريو دراگي ۇسىنعان اتالمىش جوباعا قارسى بول­عاندار دا بارشىلىق. ولاردىڭ بىرقاتارى باعدارلاما بيۋدجەتىن 600 ملرد. دوللارعا دەيىن قىسقارتىپ, قۇندى قاعازداردى ساتىپ الۋعا اي سايىن 50 ملرد. شاماسىندا قار­جى جۇمساۋ قاجەتتىگىن العا تارتىپ وتىر. ال امەريكالىق ميللياردەر دجور­دج سوروس داۆوس قالاسىندا وتكەن 45-ءشى دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمدا ەوب-ءتىڭ بۇل قارجىلىق ساياساتىن قاتتى سىنادى. ول بانكتىڭ ايماق ەكونوميكاسىن ىنتالاندىرۋ باعىتىنداعى اتالعان شاراسى ەۋروپالىق وداق ەلدەرى مەن جەكەلەگەن ادامدار اراسىنداعى تەڭسىزدىكتى ودان سايىن تەرەڭدەتەتىنىن ايتا كەلىپ, ونىڭ ادەتتەگىدەي جىلجىمايتىن م ۇلىك يەلەرىن بايىتاتىنىن, ال حالىقتىڭ ەڭبەكاقىسىن تومەندەتەتىنىن جەتكىزدى. سونداي-اق, 84 جاس­تاعى د.سوروس ەوب-ءتىڭ قازىرگى قابىل­داعان شەشىمى ساياسي اۋىر زارداپتارعا اپارىپ سوقتىراتىنىن دا ەسكەرتتى. ايتا كەتەيىك, سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا بيرجا ساۋداسى بارىسىندا ەۋرونىڭ باعاسى تاعى دا ارزاندادى. ونىڭ دوللارعا شاققانداعى باعاسى ازىرگە 1 دوللار 15 تسەنتتى قۇراپ تۇر. امەريكالىق ءىرى كوممەرتسيالىق Goldman Sachs بانكىنىڭ ساراپشىلارى جاساعان بولجامعا قاراعاندا, ەگەر الەم نارىعىنداعى جاعداي دۇرىستالماسا, 2017 جىلدىڭ باسىندا ەۋرونىڭ قۇنى اقش دوللارىمەن تەڭەسۋى ىقتيمال. بۇدان بولەك, ماماندار 1 ەۋرونىڭ قۇنى 2018 جىلى, ءتىپتى, اقش-تىڭ 90 تسەنتىنە پارا-پار بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتۋدا.

Total كومپانياسى دا تىعىرىقتا

مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋىنا قاتىستى Total ەنەرگەتيكالىق كومپانياسى (فرانتسيا) 2015 جىلى ءوز شىعىندارىن 3 ملرد. دوللارعا قىسقارتۋدى جوسپارلاپ وتىر. ناقتىسىن ايتقاندا, ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى الىپ قۇرىلىم مۇناي نارىعىنداعى قولايسىز جاعدايلارعا بايلانىستى ءتيىمسىز كاسىپورىندارىن قايتا قۇرىلىمداپ, سونىڭ ارقاسىندا قارجى ۇنەمدەمەك. بۇلاردىڭ ىشىندە ەۋروپالىق كاسىپورىندار دا بار. اتالعان ماسەلە تۋرالى The Financial Times باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتىندا كومپانيا باسشىسى پاتريك پۋياننە مالىمدەدى. دالىرەگى, ول مۇ­ناي باعاسىنىڭ ارزانداۋىنا جانە وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا وپەك-ءتىڭ «قا­را التىن» وندىرۋگە قاتىستى كۆوتانى قىس­قارتپاۋ تۋرالى شەشىمىنە وراي كومپانيا جوسپارىنىڭ نەگىزگى مازمۇنىن ءتۇسىندىرىپ بەرۋ بارىسىندا شىعىنداردى 2-3 ملرد.دوللارعا (10%) ازايتۋدى قاراستىرىپ جاتقاندارىن اشىپ ايتقان. سول ءۇشىن سولتۇستىك تەڭىزىنىڭ بريتان بولىگىندەگى, كاناداداعى, سونداي-اق, افريكانىڭ با­تى­سىنداعى گابون, كونگو رەسپۋبليكاسى سىندى ەلدەردە بارلاۋ جانە ءوندىرۋ جۇ­مىستارىن قىسقارتۋ قولعا الىنباق. سونىمەن قاتار, كومپانيا وسى جىلى جالدامالى جۇمىس كۇشىن توقتاتۋدى جانە ەۋروپاداعى ءتيىمسىز كاسىپورىنداردى قايتا قۇرىلىمداۋدى ءوز جوسپارىنا ەنگىزگەن. «بىزدە كوپ كۇش جۇمساۋعا تۋرا كەلەتىن اكتيۆتەر بار», دەگەن پۋياننە ولاردىڭ ءبىرى – ۇلىبريتانيادا, ال ەكەۋى فرانتسيادا ەكەنىن جەتكىزدى. «جىلىنا 100 ملن. ەۋرودان استام قارجى كولەمىندە زالالعا تاپ بولاتىن كاسىپورىندار ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتە المايدى. وسى كەزدە ۇتىمدى شەشىم قابىلداۋ مەنىڭ باستى مىندەتىم. ويتكەنى, ءبىز كوپ مولشەردە شىعىنعا ۇشىراۋدامىز», دەدى پاتريك پۋياننە. ونىڭ ويىنشا, ەنەرگەتيكالىق نارىقتاعى بۇگىنگى قولايسىز كەزەڭدى ەڭسەرۋگە وزگەلەردەن گورى الەمدەگى ءىرى كومپانيالار قاۋقارلى. كومپانيا جەتەك­شى­سىنىڭ وسى جونىندەگى تۇسىندىرمەسىن The Financial Times باسىلىمى: «ءىرى قۇرى­لىمدار قوماقتى قارجى كوزدەرىنە يە جانە ولاردىڭ رەكوردتىق دەڭگەيدەگى تومەن پايىزبەن نەسيە بەرۋ ارقىلى نارىق­تاعى زاەمدىق كاپيتالداردى تارتۋعا مۇمكىن­دىك­تەرى بار», – دەپ جازادى. پاتريك پۋياننە Total كورپوراتسياسىنىڭ باسشىسى بولىپ وتكەن جىلدىڭ قازانىندا تاعايىندالدى. وعان دەيىن بۇل قىزمەتتى 2014 جىلدىڭ 21 قازانىنا قاراعان تۇندە ءماس­كەۋدىڭ ۆنۋكوۆو-3 اۋەجايىندا بولعان اۋە اپاتىندا كوز جۇمعان كريستوف دە مار­جەري اتقارىپ كەلدى. ول ەۋروپاداعى ىسكەر­لىك ورتانىڭ رەسەيمەن جاقىنداسۋىن قول­دايتىن نەگىزگى ادامداردىڭ ءبىرى بولعان ەدى. دايىنداعان جولدىباي بازار,