اەس ورنى قالاي تاڭدالادى؟

PhD زەرتتەۋشى امالبەك ءومىرتايدىڭ ايتۋىنشا, اەس – ستراتەگيالىق نىسان. ونىڭ قاۋىپسىزدىگى مەملەكەت ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرۋى ءتيىس ماسەلە ءارى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە پىسىقتالۋى قاجەت. قۋاتتىلىعىنا قاراي حا­لىق پەن ونەركاسىپتىڭ تۇراقتى, ۇزاق­مەرزىمدى ەنەرگەتيكالىق قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باسىمدىق بەرىلۋى ءجيى ايتىلىپ, ارتىق­شىلىعىمەن قاتار, كەم­شىن تۇستارى دا تالاي رەت اشىق جاريالانعان.

ء«بىزدىڭ ەل الەمدىك قاۋىم­داستىق الدىندا اۋاعا شىعارا­تىن كومىر­قىش­قىل گازىن 2-3 ەسە ازايتۋ تۋرالى مىندەتتەمە العان. حالىقارالىق ستاندارتتار مەن تالاپتار ساقتال­ماي, ەش مەملەكەت اەس قۇرىلىسىن باستاي المايدى», دەيدى ساراپشى امالبەك ءومىرتاي.

ەلىمىز ءۇشىن ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىك – ەڭ كۇردەلى ماسەلە­لەر­دىڭ ءبىرى. سونىڭ سالدارىنان قۋات كوزىن كورشىلەس ەلدەردەن يمپورتتاۋعا ءماجبۇرمىز. ەنەرگيا تاپشىلىعى سەزىلگەن سايىن عا­لامدىق ەنەرگەتيكا جۇيەسىنىڭ اەس-كە دەگەن تاۋەل­دىلىگى ارتىپ كەلەدى. بيىلعى جارتى جىلدىڭ وزىندە 6 مىڭ مەگاۆات ەنەرگيا جەتىسپەۋشىلىگى بايقالعان.

يادرولىق فيزيكا ينستيتۋ­تىنىڭ ءبولىم باسشىسى تيمۋر جولدىباەۆ بىزدەگى ەلەكتر ەنەرگەتي­كا­سىنىڭ ناقتى قۋاتى 16 گۆت-تى قۇرايدى دەيدى.

ءىرى ءوندىرىس ورىندارى كوبەيگەن سايىن ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىس ارتىپ وتىر. بۇل – بارلىق ەلگە ورتاق ماسەلە. وزبەك­ستان وسىنداي تىعىرىقتان شىعۋ ءۇشىن اەس سالۋعا كىرىستى. بىرىككەن اراب امىرلىگى مەن تۇركيا دا اەس-ءتى تاڭدادى. بىزدەگى ەلەكتر ستانسالارىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ توزىعى جەتكەن, 70 پايىزى كومىر­مەن جۇمىس ىستەيدى. ال كەيىنگى كەزدە جيىلەپ كەتكەن ەنەرگيا تاپ­شىلىعىن شەشۋ ءۇشىن ءتۇرلى نۇسقا ۇسىنىلا باستادى. سونىڭ كوش باسىندا اتوم ەنەرگەتيكاسىن پايدالانۋ تۇر. بۇل رەتتە اەس-ءتى قاي جەرگە سالعان دۇرىس دەگەن ماسەلە تۋىندايدى. بۇعان دەيىن شىعىس جانە وڭتۇستىك قازاقستان اۋماعىنا تالدامالى جۇمىستار جۇرگىزىلگەن.

«ەكەۋى دە اتوم نىسان­دارىنىڭ قۇرىلىسىنا جارامدى. زەرتتەۋدى ءبىز­دىڭ كومپانيا يادرولىق تەحنولوگيالار قاۋىپسىزدىگى ورتا­لىعىنىڭ ماماندارىمەن بىر­لەسە اتقاردى. ۇكىمەتتىڭ ءوتىنىشى بويىنشا جاپوندىق اتوم كوم­پا­نياسىنىڭ كۇشىمەن تاۋەلسىز تەح­نيكالىق جانە ەكولوگيالىق ساراپتاما جاسالىپ, وڭ ناتيجە كورسەتكەننەن كەيىن وڭتۇستىكتەگى اۋماقتى ۇسىندىق», دەيدى «قازاق­­ستاندىق اتوم ەلەكتر ستان­سالارى» اق باس ديرەكتورى تيمۋر جانتيكين.

اباي وبلىسىنداعى كۋرچاتوۆ قالاسى قاراستىرىلعانىمەن, الماتى وبلىسىنىڭ ۇلكەن كەنتىندە ينفراقۇرىلىم تۇر­عىسىنان ارتىقشىلىق بولعان. بالقاش وزەنىنىڭ بو­يىنداعى قۇرىلىس اۋدانى كەڭەس زامانى تۇسىنان بەرى كوزگە ءتۇسىپ كەلگەن ەدى. 1984 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان اۋماعىنا گرەس سالۋ جوسپارلانىپ, كەيىن توقتاتىلعان. 2008 جىلدارى بالقاش جەس-ءىن سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعانىمەن, ول دا اياقسىز قالدى.

اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ­داعى اۋدانداردى زەرتتەۋ ماگاتە قۇجاتتارى مەن ەلى­مىزدىڭ نورماتيۆتىك-تەحنيكالىق تالاپتارى نەگى­زىن­دە جۇرگىزىلگەن. ونداعى قاراستىرىلعان باستى فاكتور – جەر سىلكىنىسى مەن گەولو­گيالىق قۇبىلىستار, گيد­رو­مەتەورولوگيالىق جاع­داي­لار, اەس پايدالانۋ كە­زىندە اۋدان گيدروگرافيكا­سىنا اسەرى. ۇل­كەن اۋىلى اۋما­عىنىڭ ينفرا­قۇرىلىمدىق ارتىق­شى­­لىقتارى زەرتتەلىپ, تالداما ناتيجەسىنە قانداي دا ءبىر كەدەرگى كەلتىرەتىن جاعداي تىر­­كەلمەگەن.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بال­قاش كولىنىڭ جاعاسىندا اەس سالۋ بىرنەشە وڭىردە ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن تاپ­شىلىقتى جو­يىپ, يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى ازايتىپ قانا قوي­ماي, باعانى دا تۇراق­تان­دىرادى. سونىمەن قاتار كوپ­تەگەن قوسالقى جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, جەتىسۋ مەن الماتى وڭىرىندە ءوندىرىس پەن بيز­نەس وركەن جايماق.

ساياساتتانۋشى مارات شيبۇتوۆ ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىر­­لە­رىندە ەنەرگيا تاپشى­لىعى 2-3 جىل­دان كەيىن ايقىن بىلىنە­تىنىن, سوندىقتان اتالعان اۋماققا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ وڭتايلى شەشىم ەكەنىن ايتادى.

«ۇكىمەت ستانسانى سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋ شىڭىنا جەتتى. ءبىز بالقاش اۋماعىن اتاپ وتىرمىز. زاڭ بويىنشا ءۇش بالاما الاڭدى تالداپ, سيپاتتاپ, بىرەۋىن نەگىزگى الاڭ رەتىندە ۇسىنعاندا عانا, اتوم ستانساسى سالىنادى», دەيدى تيمۋر جانتيكين.

سونىمەن قاتار ساراپشى رەفەرەندۋم ناتيجەسىنەن سوڭ جەت­كىزۋشىنى, تەحنولوگيانى تاڭداۋ, ناقتى ەكونوميكالىق ەسەپ جۇرگىزۋ جانە ساراپتاۋ­دان ءوتۋ سەكىلدى دايىندىق جۇ­مىس­تا­رىنا ەكى جىلداي ۋاقىت كە­تە­تىنىن, مەملەكەتتىك ساراپتاماعا ءبىر جىلدىڭ ۇستىندە, قۇرىلىس جۇ­مىس­تا­رىنا تاعى بەس جىل, سوندا بارلىعى باس-اياعى ون جىلعا سوزى­لاتىنىن ايتادى.