بۇگىنگى كۇنى مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان باتىس ءوڭىرىنىڭ جاعدايى ءتۇز تاعىسى – كيىكتىڭ تاعدىرىمەن تىعىز بايلانىستى بولىپ تۇر. ونسىز دا سوڭعى جىلدارى جاۋىن جاۋماي, قۋاڭشىلىق سالدارىنان باققان مالدارىنا بەرەتىن سۋ كوزدەرىن, شابىندىق-جايىلىم جەرلەرىن كوزدەرىنىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ جۇرگەن اۋىل تۇرعىندارىن, اسىرەسە مال ۇستاعان جەكە شارۋا قوجالىقتارىن وسى كيىك ماسەلەسى ابدەن تيتىقتاتىپ جىبەرگەنى بايقالادى.
ءيا, كيىك ەگىن سالىپ, مال باققان شارۋالاردىڭ مازاسىن كەتىرىپ, مال جايىلىمى مەن شابىندىققا ورتاقتاسىپ, ەگىندى تاپتاپ, ۇلكەن شىعىنعا ۇشىراتىپ جاتقانىن ايتىپ, شارۋالاردىڭ دابىل قاققانىنا دا بىرنەشە جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. ۇكىمەت بۇل جاعدايدى ەستىپ-بىلمەي وتىرعان جوق. وسى سالاعا تىكەلەي جاۋاپتى ەكولوگيا مينيسترلىگىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى تاراپىنان بۇل ماسەلەگە بايلانىستى بىرقاتار شارالار قولعا الىنىپ جاتقانىمەن, شىنىن ايتۋ كەرەك, وڭدى ناتيجە جوقتىڭ قاسى.
ايتا كەتەيىك, كيىك ماسەلەسىن ءبىزدىڭ رەسپۋبليكالىق «قانسونار» قاۋىمداستىعى وسىدان ءۇش جارىم جىل بۇرىن كوتەرىپ, كيىك سانىنىڭ ءوسۋى, ولاردىڭ شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ەگىندىك, شابىندىق جانە جايىلىمدىق جەرلەرىنە جايىلۋى, مالعا كۇنى قاراعان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قىسقا قاجەتتى ءشوپ جيناي الماۋىنا, ەگىن ەككەن شارۋالارعا ەگىنىن جيناۋعا جانە كوكتەمدە ەگىس ەگۋگە العان نەسيەلەرىن وتەي الماۋىنا سەبەپ بولىپ وتىرعانىن مينيسترلىككە جانە وسى جاعدايعا تىكەلەي جاۋاپتى مينيسترلىكتىڭ جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى ماماندارىنا, باسشىلارىنا جەتكىزگەنبىز. ولاردىڭ تاراپىنان ەشقانداي ارەكەت بولماعاندىقتان, سول كەزدەگى پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا «قانسونار» قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ورالباي ابدىكارىموۆ حات جولدادى. ۇكىمەت باسشىسى حاتتى قايتادان مينيسترلىككە جىبەرىپ, مينيسترلىكتەن ءبىز كوتەرگەن ماسەلەلەرگە قاتىستى سول كەزدەگى ۆيتسە-مينيستر ءاليا شالابەكوۆا قول قويعان جاۋاپ الدىق. قاعاز جۇزىندە الداعى ۋاقىتتا ءبىراز ءىس-شارالار جوسپارلانىپ, قاتتاپ قويىلعان ەكەن. بىراق كيىك ماسەلەسىنە بايلانىستى تۋىنداپ تۇرعان ەگىندىك, شابىندىق جانە جايىلىم جەرلەرگە قاتىستى تۇيتكىلدى ءىستىڭ شەشىمى تۋرالى ناقتىلى, كوڭىلگە قونارلىق جاۋاپ بولمادى. تەك كيىكتەردى قورعاۋ ماقساتىندا بۇل وڭىردە «بوكەيوردا» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى مەن «اششىوزەك» قاۋمالىنىڭ قۇرىلاتىنى تۋرالى ۇكىمەت قاۋلىسىنىڭ شىققانى عانا ايتىلعان. الايدا قۇرىلىپ جاتقان رەزەرۆات پەن قاۋمالدىڭ وسى وڭىردەگى ەگىندىك, شابىندىق-جايىلىم جەرلەردى كيىكتەن قورعاپ قالۋعا كەپىلدىك بولا المايتىنى اۋەل باستان بەلگىلى ەدى. سوندىقتان مينيسترلىكتىڭ شارۋالار مۇددەسىن قورعاۋعا بايلانىستى كوتەرىلگەن سۇراقتارىمىزعا ناقتى جاۋاپ بەرە الماي, «وگىز دە ولمەسىن, اربا دا سىنباسىن» دەگەن باعىتتاعى قۇرعاق, شىعارىپ سالما جاۋابىنان بۇل ماسەلەنىڭ تاياۋ ارادا وڭتايلى شەشىلە قوياتىنىنا كۇمان كەلتىردىك. كۇماندانۋىمىزدىڭ سەبەبى دە جوق ەمەس ەدى, سونىڭ ناتيجەسىن مىنە, بۇل كۇندەرى ءومىردىڭ ءوزى انىق كورسەتىپ وتىر. ول قانداي سەبەپتەر دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرىپ كورەيىك.
ماسەلەن, ءالى كۇنگە دەيىن كيىك سانىن رەتتەۋگە قاتىستى ناقتى باعدارلاما جوق. وسى سالانىڭ ماماندارى تاراپىنان ايتىلىپ جۇرگەن ءار ءتۇرلى ۇسىنىس بار, بىراق ولاردى قولدانىستاعى زاڭنامالارعا قايشى كەلمەيتىندەي جانە ەكولوگيالىق جۇيەگە زيانى تيمەيتىندەي ەتىپ ىسكە اسىرۋ ماسەلەسى قولعا الىنباعان.
قازىر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا, اسىرەسە اۋەسقوي اڭشىلار اراسىندا تاياۋدا كيىكتى اتۋعا, اۋلاۋعا رۇقسات بەرىلەتىنى جونىندە جارىسا جازىلىپ, ايتىلىپ جاتىر. اڭگىمە – سول باياعى كيىك سانىن قالاي رەتكە كەلتىرۋ, ولاردى اۋلاپ, ونىمدەرىن پايدالانۋ. كيىك ءمۇيىزىنىڭ قىتاي ەلىندە سۇرانىسى وتە جوعارى, قۇندى تاۋار ەكەنىن بىلەتىن كەيبىر ۇيىمدار, بيزنەس وكىلدەرى, ونى اۋلاۋعا رۇقساتتى تەز ارادا قابىلداۋ كەرەكتىگى جونىندەگى ۇسىنىستارىن بارىنشا بەلسەندى دالەلدەگىسى كەلەدى. ەسكە سالا كەتەيىك, 1990 جىلدان باستاپ ەلىمىزدە كيىك اۋلاۋعا زاڭدى تۇردە تىيىم سالىنعان. وسى ورايدا, ەكولوگيا مينيسترلىگىنىڭ جانە وسى سالانىڭ باسقا دا ماماندارىنىڭ ءسوز ساپتاۋىنان كيىك اۋلاۋعا تىيىم سالىنعان زاڭنامانىڭ كۇشى جويىلىپ, ولاردى اۋلاۋعا رۇقسات بەرىلسە, ماسەلە شەشىمىن تابادى دەگەن سىڭاي بايقالادى.
ارينە, سانى ءوسىپ, جويىلۋ قاۋپى سەيىلسە, ەتىن, تەرىسىن وڭدەيتىن كاسىپورىندار اشىپ, كيىك ءمۇيىزىن وڭدەپ, ءدارى-دارمەك جاساۋ قولعا الىنىپ, سول ارقىلى جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە قىرۋار قارجى تۇسىرۋگە بولار ەدى. الايدا ءدال قازىر كيىكتىڭ ەتىن, تەرىسىن وڭدەيتىن, ءمۇيىزىن پايداعا اسىراتىن ءوندىرىس ورىندارى جوق. بۇل – بىرىنشىدەن. ەكىنشى, ەڭ باستى ماسەلە – قۇزىرلى مەملەكەت مەكەمەلەرى تاراپىنان, قازىرگى قولدانىستاعى زاڭدارعا قاجەتتى وزگەرىستەر ەنگىزۋگە باعىتتالعان جۇيەلى ءىس-شارالار دا بايقالمايدى.
مىسالى قازىرگى قولدانىستاعى زاڭدار كيىكتىڭ ءمۇيىزىن پايدالانۋعا رۇقسات بەرمەيدى, ولار تەك ورتەۋ ارقىلى جويىلادى. وسى ورايدا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا تاركىلەنگەن كيىكتىڭ مۇيىزدەرى (دەريۆاتتار) قالاي ساقتالىپ, قاي جەردە, كىم, قالاي جويىپ جاتقانىنا باقىلاۋ جوق. بۇل ارنايى تەكسەرۋدى تالاپ ەتەتىن كۇردەلى ماسەلە. ويتكەنى سوڭعى كەزدە باتىس قازاقستان وبلىسىندا كيىك مۇيىزىنە بايلانىستى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىن قىلمىستىق جاۋاپقا تارتۋ فاكتىلەرى جيىلەي ورىن الا باستادى. وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ تەرگەۋشىسى قىلمىستىق ءىس بويىنشا براكونەرلەردەن تاركىلەنگەن 149 كيىك ءمۇيىزىنىڭ سانىن ادەيى 49-عا كەمىتىپ كورسەتىپ, ءوزىنىڭ لاۋازىمىن پايدالانىپ, زاڭسىز جاسىرىپ قالعان 100 كيىكتىڭ ءمۇيىزىن ساتپاق بولعانى ءۇشىن ۇستالىپ, قىلمىستىق جاۋاپقا تارتىلدى. تاركىلەنگەن 13 كيىكتىڭ ءمۇيىزىن ساقتاعانى ءۇشىن قازتالوۆكا اۋىلىنىڭ ۋچاسكەلىك ينسپەكتورى دە ۇستالىپ, جاۋاپقا تارتىلعان. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە بايلانىستى وسىنداي فاكتىلەر سارالجىن اۋىلى, بوكەيورداسى اۋداندارىندا دا بولعان.
قازىردە قىتاي مەديتسينا يندۋسترياسىنىڭ مۇيىزگە دەگەن سۇرانىسى جىل سايىن 8 تونناعا دەيىن بارادى ەكەن. ال كيىك دەريۆاتىنىڭ (مۇيىزدەرىنىڭ) كولەڭكەلى اينالىمدا 1 كيلوگرامى 4 مىڭ اقش دوللارىنا باعالاناتىنىن ەسكەرسەك, وسىنداي ۇلكەن سۇرانىس بولىپ, ءمۇيىز ساۋداسى قىزىپ تۇرعان جاعدايدا, ونى ورتەپ جويۋدىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان قانشالىقتى نەگىزدىلىگى, تاركىلەنگەن كيىك مۇيىزدەرىنىڭ ساقتالۋى, جويۋ پروتسەدۋراسىنىڭ سەنىمدىلىگى ۇلكەن كۇمان تۋدىرادى. نەگە دەسەڭىز, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ الماتى وبلىستىق دەپارتامەنتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا قىتاي شەكاراسىندا 3 144 دانا (700 كگ) كيىك ءمۇيىزى تاركىلەنگەنىن حابارلايدى. مۇنداي جاعدايلار رەسەيمەن شەكتەس باتىس وڭىرلەرىندە دە ورىن العان. قىسقاسى, تاركىلەنگەن كيىك ءمۇيىزىنىڭ اينالىمىن باقىلاۋ تەتىگى جوق.
قازىرگى كەزدە كيىكتى اتقاننىڭ وزىندە ونىڭ دەريۆاتتارىن ء(مۇيىزىن, ەتىن) رەسمي تۇردە ساتۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەبى «قۇرىپ كەتۋ قاۋپى تونگەن جابايى فاۋنا مەن فلورا تۇرلەرىمەن حالىقارالىق ساۋدا تۋرالى (CITES) كونۆەنتسيا» تالاپتارى, حالىقارالىق دەڭگەيدە مۇنداي ونىمدەردى كوممەرتسيالىق پايدالانۋعا تىيىم سالعان. كيىك ونىمدەرىن سىرتقى نارىققا شىعارۋعا وسىنشاما توننا ەت, وسىنشاما ءمۇيىز دەگەن سياقتى جىل سايىن كۆوتا بەكىتىلۋى قاجەت. كونۆەنتسيانىڭ تالاپتارىنا سايكەس, ءبىزدىڭ ەلگە ەكسپورتقا «نولدىك كۆوتا» تۇر. ياعني پايدالانۋ زاڭعا سايكەس رەتتەلمەگەن جاعدايدا, ولار كونتراباندالىق ءونىم بولىپ سانالادى. دەمەك ەشبىر مەملەكەت مۇنداي ونىمدەردى زاڭدى تۇردە قابىلدامايدى.
بۇلاردان بولەك, 2005 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ەل اۋماعىندا كيىكتەردى اۋلاۋعا, ولاردىڭ مۇيىزدەرى مەن ونىمدەرىن جيناۋعا, پايدالانۋعا, ساتىپ الۋعا نەمەسە وتكىزۋگە تىيىم سالۋ تۋرالى بۇيرىق شىعاردى. كەيىن بۇل شەكتەۋ مەرزىمى 2024 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ۇزارتىلدى. بۇيرىق ءالى كۇشىن جويعان جوق. سونداي-اق جابايى جانۋارلاردىڭ قونىس اۋداراتىن تۇرلەرىن ساقتاۋ كونۆەنتسياسىنا قوسىلۋ تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى دا كۇشىندە.
كيىك وزىنە قولايلى ورتا ىزدەپ, ۇزدىكسىز قونىس اۋدارىپ جۇرەتىن جانۋار. ماسەلەن, باتىس وڭىرىندەگى كيىكتەر اۋا جايىلىپ, كورشىلەس رەسەي وڭىرلەرىنە بارادى, ول جاقتان اۋىپ بىزگە كەلەدى. ال رەسەيدە كيىكتەر «قىزىل كىتاپقا» ەنگىزىلگەن, ياعني اۋلاۋعا مۇلدەم تىيىم سالىنعان جانۋارلار تۇرىنە جاتادى. بۇل جونىندە رەسەي مەن قازاقستان اراسىندا كەلىسىم دە بار. دەمەك, كورشى ەلدىڭ كەلىسىمىنسىز, بىرجاقتى كيىك اۋلايتىن بولساق, ەكى ەلدىڭ اراسىندا مىندەتتى تۇردە داۋلى جاعداي تۋىندايدى.
حالىقارالىق تابيعاتتى قورعاۋ وداعى (حتقو) سياقتى تاعى دا باسقا ەلىمىز قول قويىپ بەكىتكەن حالىقارالىق كەلىسىمدەر بار. ال كونستيتۋتسيانىڭ 4-بابىندا رەسپۋبليكا بەكىتكەن حالىقارالىق شارتتاردىڭ ەل زاڭدارىنان باسىمدىعى اتاپ كورسەتىلگەن. دەمەك, قانداي دا ءبىر سەبەپتەرمەن ناۋقانشىلىققا سالىنىپ, حالىقارالىق شارتتاردىڭ تالاپتارىن ەسكەرمەي, كيىكتەردى ءوز بەتىمىزبەن اۋلاۋ – مەملەكەتىمىزدى ۇلكەن حالىقارالىق داۋعا ۇرىندىرادى.
البەتتە, بۇل كۇردەلى ماسەلە جۋىق ارادا شەشىمىن تابۋى قاجەت. بىراق ۇكىمەت تاراپىنان كيىكتى اتىپ, اۋلاۋعا رۇقسات بەرۋ ارقىلى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ماسەلەسى شەشىلمەيدى. وسى ورايدا ايتا كەتۋ كەرەك, كيىكتەردىڭ سانىن ءتيىمدى رەتتەۋ جولدارىن ۇسىنۋشىلار جوق ەمەس.
«كيىك سانى كوپ وڭىردەن ولاردىڭ ءبىر بولىگىن كيىك سانى از وڭىرگە كوشىرىپ, كيىك شارۋاشىلىعىن ۇيىمداستىرۋ قاجەت», دەيدى «شوپان اتا» قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى, اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنىڭ ساراپشىسى الماسبەك سادىرباي.
«كيىكتەر جايىلاتىن جەرلەر, ولاردىڭ تابيعي كوشى-قون جولدارى جەكەمەنشىككە بەرىلىپ كەتكەن. تەكسەرىس جۇرگىزۋ ارقىلى سول جەرلەردى قايتارىپ, سودان سوڭ ولاردىڭ ميگراتسيالىق جولدارىن قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك», دەيدى كيىك ماسەلەسىن سوڭعى جىلدارى ءجيى قوزعاپ جۇرگەن تابيعات جاناشىرى ساكەن دىلداحمەت. مۇنىڭ ءبارى – ازىرگە ناقتى شەشىمى شىقپاعان ۇسىنىستار.
كيىكتەردىڭ مەكەن ەتەتىن, تولدەيتىن, جايىلاتىن, ولاردىڭ تابيعي كوشى-قون جولدارى بۇگىندە جەكە ەگىستىككە, مال شارۋاشىلىعىنا بەرىلىپ كەتكەن جانە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جانىبەك اۋدانىندا كيىك قورعاۋ ايماعىنان شارۋا قوجالىقتارىنا جەر بەرىلۋ ءالى دە جالعاسىپ جاتىر. كيىك قورعاۋ اۋماعىنان بەرىلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنە كيىكتەردىڭ ءبارىبىر كىرەتىنى, سول جەردى الۋشىعا دا, جەردى بەرۋشىگە دە بەلگىلى بولعانمەن, ولاردىڭ تاراپىنان جانۋارلارعا دەگەن مەيىرىم, دۇرىس پەيىل دە بايقالماي تۇر. ەكولوگيا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, باتىس قازاقستان وبلىسىندا سوڭعى جىلدارى كيىكتىڭ ءورىسى 5 ەسە قىسقارعان. بىراق كيىك قورعاۋ ايماعىنداعى جەرلەردىڭ وڭدى-سولدى تاراتىلىپ كەتكەنىنەن مينيسترلىك حابارسىز ەكەن. ال ول جەرلەردى ۇلەستىرگەن اۋدان اكىمدىكتەرى شارۋا قوجالىقتارىن جاقتاپ, بارلىق ماسەلەنى كيىك تۋعىزعانداي, «اڭ مەن ادامدى اڭدىستىرىپ, جاۋلاستىرىپ» قويىپ وتىر.
«جەر تەلىمدەرىن قايتارۋ جونىندەگى ارنايى كوميسسيا اكىمدىكتەردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارىن پايدالانۋعا بەرۋ تۋرالى ەكى مىڭنان استام زاڭسىز شەشىم قابىلداعانىن انىقتادى. زاڭسىز الىنعان جەرلەر مەملەكەتكە قايتارىلۋعا ءتيىس», دەدى پرەزيدەنت بيىلعى جولداۋىندا.
ۇلى ابايدىڭ «قاراشا, جەلتوقسانمەن سول ءبىر ەكى اي» اتتى ايگىلى ولەڭىندەگى, كۇز سوزىلىپ, قىسقا اياق باسقان, «بايدا مەيىر, جالشىدا بەيىل دە جوق, اڭدىستىرعان ءبىر-ءبىرىن, قۇدايىم-اي», دەپ, قارا باسىنىڭ قامىن جەپ, قىستاۋعا كوشپەي, كۇزەۋدە ىقتىرمادا وتىرعان باي, بايدىڭ مالىن باعىپ, جىلىنۋعا وتىن تابا الماي, بۇرسەڭ قاعىپ جۇرگەن جالشى, سول زامانعى شارۋاشىلىققا قولايسىز اۋىل ءومىرىنىڭ سۋرەتى كوز الدىمىزعا كەلەدى. بۇگىنگى ايتا-ايتا ۇزاق سونار جىرعا اينالعان, ءالى كۇنگە دەيىن نە پايداسى, نە زالالى بەلگىسىز, قانشاما جىلعا سوزىلىپ, شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان تابيعاتتىڭ ەلىمىزگە بەرگەن ءبىر سىيى – كيىككە جازدا جايلاۋعا جايلانىپ قونا الماي, كۇزدە كۇزەۋدە جەرگە, سۋعا جارىماي تالاسىپ, قىپ-قىزىل, ايتىس-تارتىسپەن تىرلىك كەشىپ جۇرگەن باتىس ءوڭىرى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جاعدايى, سول باياعى اۋىل قازاعىنىڭ جاڭا ءبىر سۇرەڭسىز بەينەسىنە اينالعانداي.
عانيات ناسىروۆ,
«قانسونار» رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعىنىڭ باس زاڭگەرى