بىلتىر ماۋسىم ايىندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسى: «ۇلت دەنساۋلىعىنا قاتەر توندىرگەن كەسىر – ۆەيپتەر مەن ەلەكتروندى سيگارەتتەردىڭ ءارالۋان ءتۇرى. وكىنىشكە قاراي, ولاردى تۇتىنۋ, اسىرەسە جاسوسپىرىمدەر اراسىندا سانگە اينالدى. ولاردىڭ كەڭ قولجەتىمدىلىگى جانە ولاردى «زيانسىز» دەپ جالعان دارىپتەيتىن اگرەسسيۆتى جارناما بۇعان ىقپال ەتىپ وتىر», دەگەن بولاتىن.
جاسوسپىرىمدەردىڭ 10%-ى ۆەيپ شەگەدى
ناشاقورلىق, ويىن قۇمارلىق, بۋللينگ, كيبەربۋللينگپەن قاتار ۆەيپينگ تە قوعامدا ۇلكەن پروبلەماعا اينالعان.
ۆەيپ – نارىقتا مول پايدا كوزى سانالادى. ەڭ قيىنى – ۆەيپ تۇتىنۋشىلاردىڭ باسىم بولىگى كوللەدج, مەكتەپ وقۋشىلارى. ءتۇرلى-ءتۇستى ارلەنۋى, 17 مىڭنان استام حوش يىستەندىرگىشى بار ءيىسى, دۇكەندەردە كيندەر, چۋپا-چۋپستارمەن بىرگە ورنالاستىرىلۋى – ۆەيپتىك ماركەتينگتىڭ بالالارعا باعىتتالعانىن ايقىندايدى. ۆەيپ ساتاتىن ساۋدا, ويىن-ساۋىق ورتالىقتارى جانە دۇڭگىرشەكتەر ساڭىراۋقۇلاقتاي كوبەيىپ كەتكەن. حوش يىسىنەن ەشتەڭە بىلىنبەگەندىكتەن اتا-انالار دا كەش ءبىلىپ, «قولدارىن مەزگىلىنەن كەش سەرمەيدى».
ەلىمىزدەگى قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ورتالىعىنىڭ بۇكىلالەمدىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىمەن بىرلەسىپ جاساعان زەرتتەۋ قورىتىندىسى بويىنشا, قازاقستاندا 11-15 جاستاعىلاردىڭ شامامەن 10%-ى ۆەيپ قولدانادى. ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ورتالىعىنىڭ مالىمەتىنشە, 11 جاسار جاسوسپىرىمدەردىڭ 3,4 پايىزى, 13 جاستاعىلاردىڭ 4,8 پايىزى, 15 جاستاعى جاستىڭ 9,8 پايىزى جاساندى شىلىمنىڭ شىرماۋىندا ءجۇر.
ءبىر-ەكى جىل بۇرىنعى دەرەكتەردە ەلگە جەتكىزىلگەن جانە تۇتىنعان ۆەيپ كولەمى تۇرعىسىندا قازاقستان الەم بويىنشا 5-ءشى ورىندا تۇرعانى ايتىلعان. ۆەيپ نارىعىندا 6000 ساۋدا ورىنى تىركەلسە, بەيرەسمي ساتىپ جاتقانداردىڭ ناقتى سانى بەيمالىم.
قوعامدىق پەتيتسيا, 100 مىڭ قول
ەلىمىزدىڭ ۆەيپينگكە تولىق تىيىم سالعىسى كەلەتىنى ءمالىم بولعاندا, وعان قارسى پەتيتسياعا ۇيىتقى بولعان Tastau.qaz قوعامدىق قوزعالىسىنىڭ وكىلى تاتيانا فومينوۆانىڭ ايتۋىنشا, ۆەيپ – جاسوسپىرىمدەرگە ەمەس, شىلىم شەگۋدى تاستاۋعا ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ەرەسەكتەرگە ارنالعان, ەگەر ەرەسەك تەمەكى شەگۋشىلەردە تاڭداۋ بولماسا, ولار شىلىم تارتۋدى جالعاستىرۋعا ءماجبۇر بولماق, ەندەشە, ۆەيپتەرگە تولىق تىيىم سالۋ باستاماشىلارى تەمەكى وندىرۋشىلەردىڭ مۇددەسىن كوزدەپ وتىر. سونىمەن قوسا, ت.فومينوۆا: «ۆەيپتەرگە تىيىم سالۋ كونتراباندانىڭ, ساپاسى كۇماندى ونىمدەر ساۋداسىنىڭ وسۋىنە, سونداي-اق نيكوتيندى ونىمدەر ءوندىرىسىن, تاسىمالدانۋى مەن ساتىلۋىن باقىلاۋدان شىعارادى. ءتيىمسىز تىيىمدارعا قارسى پەتيتسيامىزدىڭ 100 مىڭ قول جيناۋى كەزدەيسوق ەمەس», دەپ ايتقانى ءمالىم.
ۆەيپتەرگە تىيىم سالۋ تۋرالى قىزۋ تالقىلاۋدىڭ ناتيجەسىندە اتالعان پەتيتسيا جاريالانعان ەدى.
«كامەلەتتىك جاسقا تولماعان جەتكىنشەكتەر ەشبىر جاعدايدا نيكوتين ونىمدەرىن قولدانباۋى ءتيىس», دەپ كورسەتىلگەن اتالعان پەتيتسيادا.
پەتيتسيا اۆتورلارى مەن جاقتاۋشىلارى دامىعان ەلدەردىڭ ۇلگىسىمەن ۆەيپكە جالپى تىيىم سالۋدى ەمەس, كامەلەتكە تولماعاندارعا عانا ۆەيپتى ساتۋعا تىيىم سالۋدى تالاپ ەتەدى.
(فوتو: aikyn.kz)
زاڭ كۇشەيتىلىپ, جازا قاتاڭداتىلدى
جاسىنا جەتپەي جەلىگىپ, جاساندى شىلىمعا ەلىتۋ ماسەلەسى 3 جىل بويى قىزۋ تالقىعا ءتۇسىپ كەلدى. وسىعان قاتىستى قوعام بەلسەندىلەرى مەن مەديتسينا ماماندارى جانە دەپۋتاتتار ءجيى ماسەلە كوتەرىپ, اتالعان ءونىمنىڭ ەركىن ساۋدالانۋىنا تىيىم سالۋدى ۇسىندى. بيزنەستىڭ مۇددەسى حالىق دەنساۋلىعىنىڭ قاسىندا سالىستىرۋعا كەلمەيتىنى, ياعني, ۆەيپتىڭ قاۋىپتى زاردابى تۋرالى دالەلدەر كوبىرەك ايتىلىپ, ۆەيپ تۇتىناتىنداردىڭ كەلەشەگى تۇتاس قوعامدى الاڭداتتى. قوعام دەنساۋلىعىنا اكەلەر زارداپتاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن كۇردەلى ماسەلەنى زاڭمەن توقتاتۋعا تۋرا كەلگەنى ءمالىم. قىسقاسىن ايتقاندا, زاڭمەن توقتاتۋدى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى, ۇكىمەت, ءماجىلىس, سەنات جانە پرەزيدەنت اكىمشىلىگى قولداپ, قوعامدىق تالقىلاۋ دا ءوتتى.
ۆەيپ جانە وعان قۇيىلاتىن ارنايى سۇيىقتىقتى ەلگە اكەلۋگە, ساتۋعا, تاراتۋعا جانە وندىرۋگە سالىنعان تىيىم بيىل 20 ماۋسىمدا ءوز كۇشىنە ەندى. قر قىلمىستىق كودەكسى 301-ءشى بابىنىڭ 1-ءشى تارماعىنا سايكەس, ەلەكتروندىق تەمەكىنى ساتقاندار 200 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە ايىپپۇل تولەۋگە مىندەتتەلدى. ونى تولەي الماعان جاعدايدا, 200 ساعاتقا قوعامدىق جۇمىسقا تارتىلادى نەمەسە 50 تاۋلىككە قامالادى. ۆەيپتى ەلگە اكەلىپ, وندىرگەندەر 2 مىڭ ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە ايىپپۇل تولەيدى نەمەسە قوعامدىق جۇمىسقا تارتىلاتىن ۋاقىتى 600 ساعاتقا دەيىن ۇزارتىلادى. ودان باس تارتسا, 2 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى. ال زاڭعا پىسقىرماي, قىلمىسىن بىرنەشە رەت قايتالاعان توپتارعا سالىناتىن ايىپپۇل كولەمى 18 ملن تەڭگەدەن اسادى. 1200 ساعات قوعامدىق جۇمىس ىستەۋگە مىندەتتەلەدى نەمەسە 5 جىلعا سوتتالادى. ال ۆەيپتى بەلگىلەنبەگەن جەردە شەككەندەر كادىمگى شىلىم تۇتىنۋشىلارى سياقتى 11 مىڭ تەڭگەگە جۋىق ايىپپۇل تولەيدى. 21 جاسقا دەيىنگىلەرگە ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى ساتۋعا تىيىم سالىندى.
(فوتوكوللاج Azattyq Rýhy, ابىلقاسىم ەسەنتاەۆ)
الەم ەلدەرى ۆەيپپەن قالاي كۇرەسىپ جاتىر؟
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە, 33 ەل ۆەيپتەردى ساتۋعا تىيىم سالعان. ال 79 ەل اتالعان ونىمگە دەمەۋشىلىك تانىتۋعا جانە جارنامالاۋعا ءارى قوعامدىق ورىنداردا تۇتىنۋعا تىيىم سالعان.
ۆەيپ شەگۋشىلەرگە ەڭ قولايسىز – تايلاند مەملەكەتى. ەل بيلىگى تۋريستەردىڭ ارقىلى مول تابىسقا كەنەلىپ وتىرسا دا, ۆەيپ شەككەن ادامنىڭ جەرگىلىكتى نەمەسە شەتەلدىك ساياحاتشى ەكەنىنە قاراماي, 10 جىلعا سوتتاۋى مۇمكىن. الايدا, سوعان قاراماستان اتالعان ەلدىڭ قارا نارىعىندا ۆەيپتەردىڭ ساتىلىپ جاتقانى تۋرالى فاكتىلەر ۇشىراسادى.
ءۇندىستاندا كەز-كەلگەن ادام ەلەكتروندى تەمەكى مەن ۆەيپكە قاتىستى زاڭدى بۇزعاندار تۋرالى ارناۋلى سايتقا حابارلاي الادى, ولاردى وندىرۋگە, ەلگە كىرگىزۋگە, ەكسپورتتاۋعا, ساتۋعا, ساقتاۋعا بولمايدى, جارناماسىنا دا رۇقسات جوق. تالاپقا باعىنباعاندارعا سالىناتىن ايىپپۇل مولشەرى 7 مىڭ دوللارعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن. ءتىپتى 1 جىل باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى دا قاراستىرىلعان. ەرەجەنى قايتا بۇزعانداردىڭ 3 جىلعا سوتتالۋى دا عاجاپ ەمەس.
تۇركيادا ۆەيپ, ەلەكتروندى تەمەكى, ەلەكتروندى كالياننىڭ يمپورتىنا تىيىم سالىنعان. ول ءۇشىن 3,5 مىڭ ليرا, ياعني 50 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل سالىنادى. الايدا تۇركيا ەكونوميكاسى تۋريزمگە تاۋەلدى. سول سەبەپتى سىرتتان كەلگەن ساياحاتشىلارعا وزدەرىمەن بىرگە الىپ كەلگەن قۇرىلعىلارىن قولدانۋعا تىيىم سالىنباعان, ايتسە دە, جابىق جەرلەردە قولدانۋعا رۇقسات ەتىلمەيدى.
بالانىڭ ۆەيپكە تاۋەلدى بولىپ قالۋىنا اتا-انانىڭ كىناسى بار ما؟
ساۋدا-ساتتىققا تىيىم سالىنعانىمەن, «تاۋەلدىلىك» دەيتىن تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ بار ەكەنى بەلگىلى. پسيحولوگتاردىڭ ايتۋىنشا كەز-كەلگەن بالا قانداي بولسا دا وزىنە اتا-اناسى ۇرىسپاي, ونى قابىلداپ, جاردەم بەرىپ جۇرگەنىن قالايدى. بىراق اتا-انالار بالا پسيحيكاسىنا زيان كەلتىرۋى دە مۇمكىن.
«كەز-كەلگەن تاۋەلدىلىكتىڭ تامىرىندا اكە-شەشەنىڭ بالانىڭ ەموتسيونالدى قاجەتتىلىگىن تولتىرماعانى جاتىر, ول قانداي قاجەتتىلىكتەر ەكەنىن بالانىڭ اتا-اناسى ءبىلۋى كەرەك», دەيدى پسيحولوگتار.
وسى تۇستا ايتا كەتسەك, اتا-انالار تاراپىنان ۆەيپكە تاۋەلدى بولىپ قالعان بالالارى ءۇشىن كومەك سۇرالىپ, ياعني, «نەگە زاڭمەن تىيىم سالىنبايدى؟» دەگەن اشىنعان ۇسىنىس-جازبالار كوبەيۋىنىڭ ناتيجەسىندە ولاردىڭ ءۇنىن مەملەكەت باسشىسىنا جەتكىزۋدى پەتيتسيا ارقىلى جۇزەگە اسىرۋدى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى انالار كەڭەسى ءجون كورگەن. ال, پەتيتسياعا قول قويعان اتا-انالار قاتارى 20 مىڭعا جۋىقتاعان.
(فوتو: scopeblog.stanford.edu)
ۆەيپتىڭ دەنساۋلىققا زيانى – وراسان
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ۆەيپ – وتە قاۋىپتى ءونىم, ەڭ الدىمەن نيكوتين, پروپيلەنگليكول, گليتسەرين جانە تاعى 2 000-نان استام حيميالىق قوسپا ءتۇرى بار جانە ولاردىڭ باسىم بولىگى زەرتتەلىنبەگەن. ءتىپتى, حوش يىستەر دە وتە زياندى سانالادى.
سونىمەن قاتار مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ەلەكتروندى تەمەكى كادىمگى شىلىمنان الدەقايدا قاۋىپتى (تەمەكىمەن سالىستىرعاندا ۆەيپتە نيكوتين 10 ەسە كوپ ءارى ول سينتەتيكالىق نيكوتين). سەبەبى مۇندا نيكوتين بۋلانىپ, اۋىز قۋىسىنىڭ شىرىشتى قاباتىن كۇيدىرەدى, ءسويتىپ ونكولوگيالىق اۋرۋلارعا اكەلەدى, تىنىس الۋ جۇيەسىن زاقىمدايدى, باس ميى تامىرلارىنىڭ اتەروسكلەروزىنا اپارادى, سەبەبى, ونى تارتقان كەزدە نيكوتين قانعا وتە جىلدام ەنەدى. سودان بارىپ, بۇيرەك بەزىمەن ادرەنالين شىعىپ, ارتەريالدىق قان قىسىمى جوعارىلاپ, جۇرەك ىرعاعى قىسقارادى. بۇل جۇرەككە قاتتى جۇك ءتۇسىرىپ, سونىڭ سالدارىنان جۇرەك-قانتامىر اۋرۋشاڭدىعى دامي تۇسەدى. ادام ۇيقىسى ناشارلاپ, تەز اشۋلانادى جانە نازار اۋدارۋ قابىلەتى تومەندەيدى. مامانداردىڭ سوزىنشە, 10 جاسىنان وكپەسىن بولدىرتقان ەر بالا بەلسىز, قىز بالا بەدەۋلىككە ۇشىرايدى.
جاڭا زاڭ سەرپىن بەردى مە؟
قازاقستاندا بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ ۆەيپينگىنە قاتىستى قاۋىپ-قاتەرگە قارسى تۇرۋ ءۇشىن ساۋدا نۇكتەلەرىمەن اقپاراتتىق جۇمىس; ىشكى ىستەر ورگاندارىمەن بىرگە قولدانىستاعى زاڭنامانىڭ ساقتالۋىنا قاتىستى ۆەيپ-دۇكەندەرگە مونيتورينگ; جاسوسپىرىمدەرگە, اتا-انالار مەن مۇعالىمدەرگە ارنالعان ءبىلىم باعدارلامالارى, اقپاراتتىق ناۋقان, ت.ب جۇمىستار جۇرگىزىلگەن.
ال شاعىن جانە ورتا بيزنەستى تەكسەرۋگە قاتىستى ءموراتوريدىڭ كۇشىن جويۋى ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشپەيتىندىكتەن, پايداعا قۇنىققان ساتۋشىلاردى انىقتاۋ ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ۆەيپشوپتارعا رەيدتەرى جالعاستىرىلىپ جاتىر.
ءتيىستى زاڭنىڭ كۇشىنە ەنگەنىنە كوپ ۋاقىت وتپەسە دە, ازىرگە ەلەمەيتىندەر بار ەكەن. بۇگىنگە دەيىن ءتارتىپ ساقشىلارى 18 مىڭنان استام ۆەيپتى تاركىلەگەن. جالپىلاي ايتقاندا, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ رەيدتىك ءىس-شارالارى بارىسىندا كامەلەتكە تولماعاندارعا ەلەكتروندىق تۇتىنۋ جۇيەسىن ساتۋ فاكتىلەرى انىقتالىپ, قىلمىستىق ىستەر قوزعالعان. زاڭسىز جولمەن جەكىزىلگەن مول مولشەرلى ۆەيپتەر دە انىقتالىپ, ەلەكتروندى ونىمدەردى جويۋ شارالارى قابىلدانىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە Instagram الەۋمەتتىك جەلىسى ارقىلى ۆەيپ ساتقاندار دا انىقتالىپ جاتىر.
تۇيىندەي ايتقاندا, ۆەيپكە بوككەندەردىڭ بولاشاعى تۇتاس قوعامدى الاڭداتۋى ناتيجەسىندە اتالعان زاڭنىڭ قابىلدانۋى – ۇلت دەنساۋلىعىن ساقتاۋ تۇرعىسىندا ماڭىزدى قادامنىڭ ءبىرى.