عىلىمعا تەلىنگەن عۇمىر

ش.ايتاليەۆ 1935 جىلى قاڭ­تار ايىنىڭ 28-ىندە ورال قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى مۇسا ايتالى ۇلى ءوز زامانىنىڭ ويى وزىق, ورتاق ىسكە بەلسەندى زيالىسى بولىپ, كوپ جىل پارتيا قىزمەتىندە جاۋاپتى ورىنداردا ىستەگەن ەكەن. 1943 جىلى دونداعى روستوۆ قالاسىنىڭ تۇبىندەگى زلودەيسكايا ستانساسى ءۇشىن بولعان سوعىستا ەرلىكپەن قازا تابادى. ايتا بەرسە ول دا ءوز الدىنا جەكە ءبىر اڭگىمە.

ال بۇگىنگى اڭگىمەگە قاتىستىسى مىناۋ. قازاق ىرىمشىل حالىق قوي. ءبىز جىلدار بويى جۇرەك تۇبىندە جۇرگەن اسىل ارمانىمىزدى ەل ىشىندە كونەدەن كەلە جاتقان جول بويىنشا ءبىر جاقسى نارسەلەرگە ىرىمداپ, ۇشتاستىرىپ جاتامىز. 1935 جىلى مۇسا وتبا­سىندا دۇنيەگە تۇڭعىش ۇل با­لا كەلگەندە اكەسى مەن اناسى كۇل­دىرايحان قاتتى قۋانادى. سول ۋاقىتتا بەلگىلى كەڭەس عالىمى, ماتە­ماتيكا جانە گەوفيزيكا سالا­سىنىڭ كورنەكتى مامانى, اركتيكا زەرتتەۋشىسى, كوپتەگەن عىلىمي ەكسپەديتسيالاردىڭ ۇيىم­داستىرۋشىسى, ءارى جەتەك­شىسى, كەڭەس وداعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, سوتسيا­ليستىك ەڭبەك ەرى وتتو يۋلەۆيچ ءشميدتتىڭ اتاعى جەر جارىپ, ەسىمى قازاق دالاسىنا دا جەتىپ, اۋىزدان تۇسپەي تۇرعان كەز ەكەن. سول كۇندەرى گازەتتەر دە, راديو دا تەك و.يۋ.شميدت تۋرالى جازىپ, ايتىپ جاتادى.

بۇرىن-سوڭدى اتا-بابا جولىمەن ىرىمداپ, دۇنيە ەسىگىن جاڭا اشقان تۇلا بويى تۇڭعىشتارىنا مۇسا اعامىز حالقىنا ءبىلىمى مەن عىلىمىنىڭ پايداسى مولىنان تيەر اكادەميك بولسىن دەگەن اسقار تاۋداي ارمانمەن شميدت دەپ ات قويادى... ش.ايتاليەۆ 1952 جىلى جا­نىبەك قازاق ورتا مەكتەبىن التىن مەدالمەن ءبىتىرىپ, س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنىڭ سول جىلى جاڭادان اشىلعان مەحانيكا بولىمىنە وقۋعا تۇسەدى. ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ ءجۇرىپ, ءوز ماماندىقتارىنىڭ شەبەرلەرى سانالاتىن ۇلاعاتتى ۇستازدارىنان تەرەڭ كاسىبي بىلىمگە قوسا تامىرلى ءتالىم-تاربيە الادى. بۇل جىلدارى باسقا زامانداستارى سياقتى شميدت مۇسا ۇلى دا جۇپىنى كيى­نىپ, جۇتاڭ تاماقتانىپ جۇر­گەنىمەن, ءبىلىم مەن عىلىمعا دەگەن ىنتاسى مەن قۇشتارلىعى تاۋسىلماستاي زور ەدى. مەحانيكانىڭ كۇردەلى تاجىريبەلىك تاسىلدەرىن ءنوۆوسىبىر قالاسىنداعى اۆياتسيا زاۋىتىندا وتكىزگەن تاجىريبە بارىسىندا مەڭگەردى. سول زاۋىتتا ءجۇرىپ بولاشاق ديپلومدىق جۇمىسىنا قاجەتتى قۇندى ماتەريالدار جينادى.

1957 جىلى ەسىمدەرى الەمگە ايگىلى عالىمدار – ورىس اۆياتسياسىنىڭ اتاسى اتانعان ن.ە.جۋكوۆسكي مەن ونىڭ شاكىرتى, گاز ديناميكاسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى س.ا.چاپلىگيننىڭ ارتقى جيەكتەرى دوڭگەلەنگەن اۆياتسيالىق قيمالارىنا (پروفيلدەرىنە) ارنالعان ديپلومدىق جۇمىسىن ءساتتى قورعاپ, ۋنيۆەرسيتەتتى ۇزدىك ءبىتىرىپ شىعادى. جاس مامانداردى ءبولۋ كوميسسياسى ش.ايتاليەۆتى قاز كسر عا-دا كىشى عىلىمي قىزمەتكەرلىككە ساي دەپ تاۋىپ, جولداما بەرەدى. بىراق سول كەزدەگى پاتريوتتىق تۇسىنىكتەر جۇرەگىندە نىق ور­نىققان جاس جىگىت ءوزى وقىعان مەكتەپكە مۇعالىم بولىپ بارىپ, ايماقتىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە سەپتىگىن تيگىزبەك نيەتپەن اعارتۋ مينيسترلىگىنە ءوتىنىش بىلدىرەدى. مينيسترلىكتەگىلەر وعان «مەحانيكا» ماماندىعى بويىنشا جوعارى ءبىلىمى بار جاس ادامنىڭ عىلىممەن اينالىسقانى ءجون بولاتىندىعىن, ءتىپتى, كونبەسە, جوعارى وقۋ ورنىنا بارعاندىعىن دۇرىس كورەتىندىكتەرىن ايتادى. الماتىدا قالمايتىندىعىنا كوزدەرى ابدەن جەتكەننەن كەيىن, وعان ا.س.پۋشكين اتىنداعى ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا (قازىرگى م.وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى) جولداما بەرىپ, ونداعىلارعا ارنايى تەلەفون شالادى. ش.م.ايتاليەۆتىڭ اۋدانعا كەتىپ قالماي, قايتكەندە دە ءبىر امالىن تاۋىپ ونى ينستيتۋتقا الىپ قالۋلارىن قاتاڭ تاپسىرادى.

ءسويتىپ, شميدت مۇسا ۇلى ينستيتۋتقا جۇمىسقا تۇرادى. ءبىر قىزىعى, ءوزى تۋعان پوچي­تالينسكايا كوشەسىندەگى ۇيدەن پاتەر الادى. ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ جوعارى ماتەماتيكا كافەدراسىندا ءۇش جىل اسسيستەنت بولىپ جۇمىس ىستەيدى. ستۋدەنتتەرگە جوعارعى ماتە­ماتيكانىڭ بارلىق پاندەرىمەن قوسا, مەحانيكا بويىنشا دا ساباق بەرەدى. كافەدراداعى جا­سى ۇلكەن ۇستازدار ماسكەۋ, سا­مارا, ساراتوۆ, كيەۆتىڭ ماتەماتيكا مەكتەپتەرىنەن شىققاندار ەدى. بارلىعى دا شەتىنەن ءوز ماماندىقتارىنىڭ حاس شەبەرلەرى بولاتىن. وسىنداي ورتادا ءۇش جىل بويى وقىتۋشىلىق قىزمەتتە بو­لعان ش.ايتاليەۆ كوپ نارسەنى ۇي­رەنەدى. بارىنەن دە ءوز بەتىنشە ءتۇرلى تاقىرىپتارعا قىزىقتى ءارى تۇسىنىكتى دارىستەر دايارلاۋدىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرگەندىگىنىڭ بولاشاقتا پايداسى مول بولدى.

كەيىن 1978-1992 جىلدارى قازمۇۋ-ءدىڭ پروفەسسورى رەتىندە دارىستەر وقىعاندا پەداگوگيكالىق ينس­تيتۋتتا ءجۇرىپ جيعان بىلىكتىلىگى ۇلكەن كومەگىن تيگىزدى. جوعارعى ماتەماتيكا مەن مەحانيكادان ساباق بەرىپ, ۋنيۆەرسيتەتتە العان ءبىلىمىن پەدا­گوگيكا ينستيتۋتىنداعى ۇس­تاز­دىق قىزمەتى بارىسىندا جاقسى شىڭداپ ۇلگەرگەن شميدت مۇسا ۇلى ەندى ناعىز ۇل­كەن عىلىممەن شۇعىلدانۋعا بولاتىندىعىن ىشتەي سەزىنە باستايدى. سول سەبەپتەن ول 1960 جىلى وزىنە كەزىندە ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرە سالىپ ۇسىنىلعان قازاق كسر عا-نىڭ ماتەماتيكا جانە مەحانيكا سەكتورىنا كىشى عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ, سۇيىكتى قالاسى الماتىعا قايتىپ كەلەدى. سول جىلى قازاق كسر عا-نىڭ پرەزيدەنتى قانىش ساتباەۆتىڭ شا­قى­رۋىمەن ۋكراينادان دايىن دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىمەن جاقان ەرجانوۆ (كەيىن قازاق كسر عا اكادەميگى) الماتىعا ورالادى. «قۇلاننىڭ قا­سۋىنا مىلتىقتىڭ باسۋى» ءدوپ كە­لىپ, عىلىمي مەكتەپ قۇرماق نيەتپەن شاكىرت سۇراستىرعان دارىندى عالىمعا ش.ايتاليەۆ جولىعىپ, ەلىمىزدەگى جاڭا عىلىمي باعىت – گەومەحانيكا سالاسى بويىنشا تۇڭعىش اسپيرانت اتانادى.

ش.م.ايتاليەۆ ۇستازىنىڭ عىلىمي جەتەكشىلىك ەتۋىمەن گەومەحانيكانىڭ كۇردەلى دە ماڭىزى زور ماسەلەلەرىن شەشۋگە ارنالعان كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن 1965 جىلى فرۋنزە (قازىرگى بىشكەك) قالاسىندا, ال 1974 جىلى ءنوۆوسىبىر قالاسىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعاپ شىعادى. گەومەحانيكا عىلىمىنىڭ قازاق­ستاندا پايدا بولىپ, دامۋىنا ۇستازىمەن بىرگە ش.ايتاليەۆ تا ۇلكەن ۇلەسىن قوستى. قازاقستاندا جەراستى, كولىكتىك جانە ارنايى قۇرىلىستار مەحانيكاسى بويىنشا ارنايى مەكتەپ قۇردى. بەرگى جاعى بۇكىل قازاقستان مەن كەڭەستەر وداعىنا, ارعى جا­عى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنە تانىلعان بۇل عىلىمي مەكتەپتەن 18 عىلىم دوكتورى مەن 51 عىلىم كانديداتى شىقتى.

قازاق كسر عا-نىڭ ماتەماتيكا جانە مەحانيكا ينستيتۋتىمەن 1966 جىلى بىرگە قۇرىلعان ش.م.ايتاليەۆ جەتەكشىلىك ەتكەن جەراستى قۇرى­لىستارىنىڭ سەيسميكاعا توزىمدىلىك تەورياسى زەرتحاناسى بۇرىنعى كەڭەس وداعىنداعى مامانداندىرىلعان ءۇش ءىرى عىلىمي ورتالىقتىڭ ءبىرى بولاتىن. ءدال سول ش.ايتاليەۆ باس­قاراتىن عىلىمي زەرتحانادا بولاشاق الماتى مەتروسىنىڭ جوبالانعان ارالىق جانە ستان­سالىق توننەلدەرىنىڭ قۇرى­لىمدارى 9-10 باللدىق جەر سىلكىنىسىنە ەسەپتەلگەن ەكس­پەرتيزالىق سىناقتان وتكىزىلدى. ويتكەنى, ول كەزدە مۇنداي كۇشتى جەر سىلكىنىسىن ەسەپكە الاتىن نورماتيۆتىك قۇجاتتار بۇرىنعى كەڭەس وداعى بويىنشا ءالى جاسا­لىنباعان ەدى. جەراستى قۇرىلىستارى مەن مەتروپوليتەندەر قۇرىلىمدارىن كۇردەلى ينجەنەرلىك-گەولوگيالىق جانە جوعارى سەيسميكالىق ايماقتاردا جوبالاۋدىڭ جاڭارتىلعان نورمالارى وسى عىلىمي زەرتحانادا ش.م.ايتاليەۆتىڭ باس­شىلىعىمەن 1991 جىلى جاسالىپ ءبىتتى.

كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىنگى جىلدارى الماتى مە­تروسىنىڭ بو­لاشاعى تۋرالى ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلدى. وداقتىڭ ىدىراۋى كوپتەگەن عىلىم جانە قۇرىلىس سالالارىنا ۇلكەن كەرى اسەرىن تيگىزگەنى بەلگىلى. عىلىمعا بو­لىنگەن قاراجات كولەمى كۇرت قىسقارىپ قالدى. الماتىداعى مەترو قۇرىلىسى دا توقتاپ قالعان كەزدەر بولدى. بىراق زەرت­حانانىڭ مەترومەن بايلانىسى ەشقاشان دا ۇزىلگەن جوق. ۇزاق ۋاقىت قۇرىلىس اياقتالماي تۇرىپ قالعان مەترو ەلەمەنتتەرىنىڭ سەيسميكالىق اسەرلەرگە قالدىق توزىمدىلىگىن باعالاۋ ماسەلەسى دە وسى زەرتحانانىڭ ماڭىزدى زەرتتەۋ تاقىرىپتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. «مەترو قۇرىلىسى ەكونو­ميكالىق جاعىنان ءتيىمسىز كورىنەدى», «جەر سىلكىنىسى بولا قالسا, قيىن ەكەن» دەگەن سياقتى ءتۇرلى الىپ-قاشپا سوزدەر پايدا بولعاندا الماتى مەتروسى قۇرىلىسىنىڭ قالا تۇرعىندارى ءۇشىن ءتيىمدى ەكەنىن, مەترو سالۋ ارقىلى قالاداعى ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتىپ, كولىك «تىعىنىن» ازايتۋعا بولاتىنىن, ال ونىڭ سەيسميكالىق جاعىنان جەر بەتىندە ورنالاسقان عيماراتتارمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا قاۋىپسىز ەكەندىگىن دە جان-جاقتى تالداپ, اشىپ كورسەتكەن وسى اكادەميك ش.ايت­اليەۆ ەدى.

بۇگىندە الماتى مەتروسى – الەمدەگى ەڭ زاماناۋي ءارى كەلبەتتى مەترولاردىڭ ءبىرى. الەمدىك دەڭگەيدەگى كوپتەگەن جوعارى باعا­لار مەن ماراپاتتارعا يە بولدى. ۇدەمەلى دامۋ جولىنا تۇس­­كەن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءبىر ماق­تانىشىنا اينالدى. قازاقستان عىلىمىنا قوسقان ەلەۋلى دە ماڭىزدى ەڭبەگى ءۇشىن ول 1983 جىلى قاز كسر عا-نىڭ «تاۋ-كەن ءىسى» ماماندىعى بويىنشا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, 1994 جىلى قر عا-نىڭ «مە­حانيكا» ماماندىعى بويىنشا تولىق مۇشەسى (اكادەميگى) بولىپ سايلاندى. ال 1995 جىلى «قازاقستاننىڭ عىلىمى مەن تەحنيكاسىنا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» قۇرمەتتى اتاعى بەرىلدى. اراعا 59 جىل سالىپ, « ۇلىم وتتو شميدت سياقتى اكادەميك بولسا ەكەن» دەگەن اكە ارمانى ورىندالىپ, ايتاليەۆ شميدت اكادەميك اتاندى! قايتا قۇرۋ جىلدارى اكادەميككە اقش-تىڭ اريزونا ۋنيۆەر­سيتەتىندەگى دوكتور دەسايدان (C.S.Desai), جا­پونياداعى كوبە ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ساكۋرايدان (S.Sakurai), رەسەيدەگى لەنينگراد تەمىرجول كولىگى ينجەنەرلەرى ينستيتۋتى مەن كسرو عا-نىڭ سولتۇستىك ءبولىمىنىڭ چيتا قالاسىنداعى تابيعي رەسۋرستار ينس­تيتۋتىنان بىرگە جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن كوشىپ كەلۋىن وتىنگەن ۇسىنىستار ءتۇس­تى.

شەتەلگە كوشۋ, اسىرەسە, اقش پەن جا­پونياعا بارۋ ماتەريالدىق جا­عىنان ءتيىمدى, كورەر كوز بەن اي­تار اۋىز­عا مارتەبەلى جانە ءوزى سۇي­ەتىن عىلىم سالاسىمەن ناتيجەلى شۇ­­عىلدانۋعا ۇلكەن مۇمكىندىكتەر بە­رەتىن ەدى. بىراق, ول ويلانا كەلە قا­­زاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عى­­لىم اكادەمياسىنىڭ جا­ڭادان قۇ­رى­­لىپ جاتقان باتىس ايماقتىق بو­لىم­­شەسىن باسقارۋ تۋرالى ۇسىنىسىن قا­­بىلدادى. بۇل قازاقستاننىڭ جا­ڭ­­­­­ا­­­دان تاۋەلسىزدىك الىپ, ەركىندىكتىڭ قا­­نا­تىن قاعا باستاعان 1992 جىل ەدى. اكادەميانىڭ اشىلىپ جاتقان بولىم­شەسى اتىراۋ قالاسىندا ورنالاساتىن بولىپ شەشىلىپتى. «وزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا, ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول» دەگەن تۋعان حالقىنىڭ قاناتتى ءسوزىن جادىندا ساقتاعان شميتد مۇسا ۇلى ەگەمەندىگىن ەندى عانا العان ەلىنىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ, مارتەبەسىن بيىكتەتۋگە ءوز ۇلەسىن وسىلايشا قوسپاق بولدى. بۇل – ش.م.ايتاليەۆ ومى­رىندەگى جاڭا كەزەڭ ەدى. ول بۇكىل ءبىلىمى مەن قاجىر-قايراتىن ايماقتىق عىلىم سالالارىن دامىتۋعا جۇمسادى. 1997-1999 جىلدارى قر ۇعا فيزيكا-ماتەماتيكا ءبولىمىنىڭ اكادەميك-حاتشىسى قىزمەتىن اتقاردى, ودان كەيىن ءو.جولداسبەكوۆ اتىنداعى مەحانيكا جانە ماشيناتانۋ ينستيتۋتىندا زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى بولدى.

اكادەميك ش.م.ايتاليەۆ كاسىبي عىلىمعا قوسا پەدا­گوگيكالىق ەڭبەكپەن دە شۇ­عىلداندى. ول 1978-1992 جىل­دارى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ, ال 2000-2007 جىلدارى قازاق كولىك جانە كوممۋنيكاتسيالار اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى قىزمەتىندە جەمىستى ەڭبەك ەتتى. ول 15 مونوگرافيا, 350-دەن اسا عىلىمي ەڭبەكتەر جاريالادى. ولاردىڭ ءبىر بولىگى تمد ەلدەرىندە, گەرمانيادا, پولشادا, پورتۋگاليادا, جاپو­نيادا, كورەيادا, تۇركيادا, سين­گاپۋردا جانە ت.ب. ەلدەردە جارىق كوردى. شميدت مۇسا ۇلى تەك عالىم عانا ەمەس. «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى» دەگەن قازاقتىڭ قاسيەتتى تەڭەۋ ءسوزى ءدال وسى شميدت مۇسا ۇلى سەكىلدى جان-جاقتى ءبىلىمدى دە ونەرلى ادامدارعا قاتىس­تى اي­تىلعان سياقتى. ءوزى دومبىرامەن ناقىشىنا كەلتىرە ورىندايتىن «جايىق­قا جورىق» كۇيى مەن «كوكتوبە» سياقتى بىرنەشە اندەرى بار. مىنە, بۇكىل سانالى عۇمىرىن عىلىم جولىنا ارناعان قازاق ەلىنىڭ ارقا سۇيەر اسقار تاۋداي ازاماتى بولعان ارداقتى تۇلعاسى, مەنىڭ جانە مەن سياقتى جۇزدەگەن عالىمداردىڭ ۇستازى بولعان اكادەميكتىڭ ءومىر جولى مەن جارقىن بەينەسى وسىنداي ەدى.

باعدات تەلتاەۆ,  

«قازاقستان جول عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» اق پرەزيدەنتى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.