– ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋعا ۇلەس قوسا الادى
ءيا, مۇعالىمدەردىڭ كوپ, ناعىز ۇستازداردىڭ از ەكەنى راس. ماقالاعا ارقاۋ بولعان تاقىرىپ تا وسى زاماننىڭ ۇزدىك پەداگوگى جايىندا بولماق. تاڭداۋدىڭ وسى ماسەلەگە ءتۇسۋى كەزدەيسوق ەمەس. ادامي كاپيتالى مىقتى ەل عانا بيىكتەردى باعىندىرادى. سوڭعى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, دامىعان اقش, ەۋروپا ەلدەرىندە مەملەكەتتىك كاپيتالىنىڭ 70-80 پايىزىن ادام كاپيتالى قۇراسا, قالعان بولىگى تابيعي رەسۋرستار مەن جىلجىمايتىن م ۇلىك, ونەركاسىپتىك قورلاردىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى ەكەن. قازاقستاندا مەملەكەتتىك كاپيتالىنىڭ 68 پايىزىن تابيعي رەسۋرس قۇراسا, 21 پايىزىن – وندىرىستىك قورلاردىڭ ەنشىسىنە تيەسىلى. ادام كاپيتالى – 11 پايىز عانا.
ەندى تاقىرىپقا ورالساق, «شىنايى ۇستازدار دەپ كىمدەردى ايتۋعا بولادى, ولار لايىقتى باعالانىپ ءجۇر مە؟».
«مەن جاقسى وقىتۋشىنى ءبارىنەن دە قىمبات كورەمىن», دەيدى ى.التىنسارين. بۇل ءسوزدى كوپشىلىك بىلگەن ەدى. قالاي, قاشان جازىلعانىنا ءمان بەرمەيمىز. ول ءارى ۇستاز, ءارى دوس رەتىندە اسا قۇرمەت تۇتقان ن.ي.يلمينسكيگە 1882 جىلى 29 شىلدەدە جولداعان حاتىندا ءوز كوڭىلىنەن شىققان مۇعالىم ا.موزوحين تۋرالى جازا كەلىپ, جاقسى وقىتۋشىعا قاتىستى جۇرەكجاردى لەبىزىن بىلايشا تۇيىندەيدى: «...ءسىزدىڭ ارقاڭىزدا قۇداي ماعان ءوز ويىمداعىداي ءبىر جاقسى وقىتۋشى بەرگەنىن مەن وزىمە ۇلكەن باقىت سانايمىن. مەن قازىر جاقسى وقىتۋشىنى دۇنيەدەگىنىڭ بارىنەن دە قىمبات كورەمىن».
ۇلى اعارتۋشىنىڭ حاتتارىنان «جاقسى وقىتۋشى», «ىسكەر وقىتۋشى», «قابىلەتتى مۇعالىم», «ىسكەر وقىتۋشىلار جىبەرىڭىز», «جاقسى وقىتۋشىلار بەرىلە مە؟» سەكىلدى ءسوز تىركەستەرىن ءجيى ۇشىراتۋعا بولادى.
جاقسى مامان قاي كەزدە دە سۇرانىسقا يە. مامانداردىڭ ءبارى بىردەي مىقتى بولىپ كەتە المايدى. ولاردىڭ سانى ءار سالادا جەتكىلىكتى بولعانىمەن, ءوز ءىسىنىڭ ناعىز شەبەرلەرى از.
ەلباسى ن.نازارباەۆ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن ماجىلىسىندە: «ءبىر بولىمدە 10 قىزمەتكەردىڭ ەكەۋى عانا بار ىنتا-جىگەرىمەن جۇمىس ىستەسە, قالعاندارى جاي وتىرادى», دەۋى تەگىن ەمەس. شىنىندا دا, قاي ەڭبەك ۇجىمىندا بولسىن, ساڭلاقتارى ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا بولاتىنى جاسىرىن ەمەس.
قازاق ەلى اتاۋىن يەلەنۋگە بەت بۇرعان تاۋەلسىز مەملەكەتىمىز تاريحىندا ەسىمدەرى التىن ارىپتەرمەن جازىلعان قۇسايىن ايتقاليەۆ, قۇماش نۇرعاليەۆ, رافيقا نۇرتازينا, قانيپا بىتىباەۆا سىندى تاۋ تۇلعالار تاعىلىمى ولشەۋسىز. ولاردىڭ دارابوزدىعىن تۇتاس حالىق مويىندادى, جازعان ەڭبەكتەرى ەل يگىلىگىنە اينالدى.
«قازاقتىڭ قانيپاسى» اتانعان بىتىباەۆانىڭ ءوز سوزىنە ءمان بەرەيىك: «مەن ۇستاز بولىپ تۋعانىم جوق. مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ مەحانيزاتور بولدىم, ينستيتۋتتى تامامداعان سوڭ دا كوپ وقىدىم, ىزدەندىم, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن تەرەڭدەتىپ وقىتۋدىڭ اتاۋلى مەكتەبىن ۇيىمداستىردىم. قازىر ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن مەنىڭ ءادىس-ءتاسىلىمدى ۇيرەنۋ ءۇشىن ارىپتەستەرىم ىزدەپ كەلەدى, بىلگەنىمدى ۇيرەتەمىن. 44 جاسىمدا كرەملدە قازاق ءتىلى ءپانىن وقىتۋ جايلى بايانداما جاسادىم, كسرو-دا 5-ءشى, ال ەلىمىزدە 1-ءشى بولىپ ۇستازدار اراسىندا كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندىم. مىنە, ۇستاز بەدەلى قوعامداعى ءوز ورنىڭدى تابا بىلگەندە, ۇزاق جىلعى ىزدەنىس ءناتيجەسىندە كەلەدى».
ۇلاعاتتى ۇستازدىڭ ايتۋىنشا, تابىس – كوپ وقۋ, ىزدەنۋ, ەڭبەكتەنۋدىڭ ارقاسىندا كەلەدى. وسى مازمۇنداس ءسوزدى ەلباسى ن.نازارباەۆ تا ايتقان ەدى: «ءبىزدىڭ قوعامدا ادال ەڭبەكتى تەرەڭ بىلىممەن ۇشتاستىرعان عانا تابىسقا جەتە الاتىنىن قاپەردەن شىعارماعان ابزال».
ەلباسى ن.نازارباەۆ: «كەلەشەكتە مۇعالىم ماماندىعى ەڭ مارتەبەلى جانە جوعارى اقى تولەنەتىن ماماندىقتاردىڭ بىرىنە اينالادى» دەگەننەن بەرى سەڭ قوزعالىپ, ۇستاز بەدەلىن ارتتىرۋ باعىتىندا ناقتى ءىس-شارالار قولعا الىنا باستادى. سولاردىڭ ءبىرى – «ۇزدىك پەداگوگ» بايقاۋىن وتكىزۋ. «ۇزدىك جوو وقىتۋشىسى» رەسپۋبليكالىق بايقاۋى 2007 جىلدان, ال كوللەدجدەر مەن مەكتەپتەر وقىتۋشىلارى مەن مۇعالىمدەرى اراسىنداعى بايقاۋ 2012 جىلدان باستاپ وتكىزىلىپ كەلەدى.
ەندىگى ءسوزدى «ۇزدىك پەداگوگ دەگەن اتاۋعا كىمدەر لايىققا» قاراي بۇرايىق. بايقاۋ شارتىندا ۇزاق جىلدار ءمىنسىز قىزمەت اتقارعان, جەتىستىگى مول, شىعارماشىل مۇعالىمدەر بايقاۋعا قاتىسا الادى دەلىنگەن. ايتسە دە اتاق, داڭق, دەپ مول قارجىنى يەلەنىپ, ۇزدىك پەداگوگ اتانعانداردىڭ ءبارى دەرلىك شىن مانىسىندە تارلان با دەگەن ءدۇدامالدىڭ تۋى دا بەكەر ەمەس. بۇعان گازەت بەتتەرىندەگى كەيبىر سۇراۋى بار ماقالالار, سايتتا جازىلعان پىكىرلەر دالەل. ايتالىق, «وقىتۋشىلاردىڭ ءبارى ۇزدىك پە؟» دەگەن ماتەريالىندا جۋرناليست جولداسبەك دۋاناباي: «جوو-نىڭ ۇزدىك وقىتۋشىسى» مەملەكەتتىك گرانتىن تاعايىنداۋ كونكۋرسى ادال وتەتىندىگىنە كۇمانداناتىن ءجونىمىز بار. ويتكەنى, كەيدە مينيسترلىك قويعان تالاپتاردىڭ ۇدەسىنەن شىقپايتىن وقىتۋشىلار دا ۇزدىك اتانىپ ءجۇر...» دەيدى. پروفەسسور توقتار ەسىركەپوۆتىڭ دە ايتقان ءسوزىنىڭ جانى بار. «ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ سايتىندا جەڭىمپاز وقىتۋشىلاردىڭ اتى-ءجونى عانا جازىلادى. ولاردىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ قانداي ولشەمدەر بويىنشا باعالانعانى جايلى اقپارات جوق. كونكۋرسقا قاتىسقاندار قانداي ەڭبەگى ءۇشىن گرانت العاندارى جانە جولى بولماعاندار نە ءۇشىن وتپەي قالعاندارى جونىندە بىلە المايدى. ولاردىڭ ءبارى سىرت ءۇشىن قۇپيا» دەۋى ورىندى. كوميسسيانىڭ ساراپشىلار كەڭەسىندە كىمدەردىڭ بولعانى دا بەلگىسىز بولىپ قالا بەرەدى.
مەنىڭ ويىمشا, ۇزدىك اتانۋعا كەلەسى ولشەمدەر ءتان بولۋى ءتيىس: ءبىرىنشى, ءوز ءپانىن تەرەڭ مەڭگەرگەن, ساپالى ءبىلىم, سانالى تاربيە بەرەتىن; ەكىنشى, جۇرەگى «ەلىم, جەرىم» دەپ سوعاتىن, كاسىبي تۇرعىدان وزگەلەردەن ەرەكشەلەنىپ, ۇجىمىنا ەڭبەگى سىڭگەن, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان; ءۇشىنشى, ىزدەنىمپاز, شىعارماشىلىق قيالى كەڭ, اۆتورلىق قىزمەتپەن اينالىساتىن; ءتورتىنشى, ۇجىمدا مويىندالعان, حالىق اراسىندا تانىلعان, سىي-قۇرمەتكە بولەنگەن; بەسىنشى, كاسىبي قىزمەتىندە كەز كەلگەن ماسەلەنى شەشەتىن, باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ايقىن, جوعارى ساناتتى.
«ۇزدىك پەداگوگ» رەسپۋبليكالىق بايقاۋىنا وبلىستاردان ىرىكتەلىپ الىنعان ۇمىتكەرلەردىڭ ماتەريالدارى جىبەرىلەتىنى ايان. وسى تۇستا بايقاۋعا قاتىسۋعا نيەت ەتكەن ءار ۇجىم ۇسىناتىن مامانىنىڭ قىزمەتىن ابدەن ەلەپ-ەكشەپ, ءار قىرىنان جان-جاقتى سارالاپ, سىڭىرگەن ەڭبەگىنىڭ اۋماعى مەن سالماعىن ءادىل تارازىلاپ, مىقتىلىعىنا ەش ءشۇبا جوقتىعىنا كوز جەتكىزىپ بارىپ, دوداعا قوسسا عوي دەيسىڭ. وكىنىشكە قاراي, ۇمىتكەرلەر اراسىندا كاسىپقويلىعى ۇجىمدا, ودان تىسقارى جەرلەردە مويىندالماعان, ءبىلىمى مەن بىلىگى جەتىپ تۇرسا دا, شىعارماشىلىققا جوق, شاكىرتتەرى دە وزا شاپپاعان, ءوزى بولسا, اراگىدىك بايانداما جازىپ, بىرەر اشىق ساباق وتكىزگەن ايتسە دە, جولى بولعىش جاندار كەزدەسىپ جاتادى. وسى ارادا جوعارى ساناتتى مۇعالىمدەر الەۋەتىنىڭ دە بىردەي ەمەستىگىن ايتىپ وتسەك, ارتىق بولماس. اراسىندا وتىز جىل ۇستازدىق ەتسە دە, بىردە-ءبىر اشىق ساباق نەمەسە ماڭىزدى ءبىر ءىس-شارا وتكىزىپ كورمەگەندەرى دە ءجۇر ەدى. ماسەلە, جوعارى ساناتتى راستاۋدا ەمەس, قاشاندا سوعان لايىقتى ەڭبەك ەتۋدە. ايتسە دە, حالىق كىمنىڭ كىم ەكەنىن بىلەدى, تانيدى. مۇنداعى ايتپاعىم, ۇجىم باسشىلارى كوتەرمەلەپ, قوشەمەتتەۋدى ناعىز لايىقتىلارعا عانا كورسەتسە ەكەن.
قاي ۇجىمدا بولماسىن, سونىڭ ىستىعىنا كۇيىپ, سۋىعىنا توڭىپ, اۋىرتپالىقتىڭ دەنىن ءبىر ءوزى كوتەرىپ, بارىن سالىپ جۇمىس ىستەيتىن ۇستازدار بار. تاعى ءبىر ەسكەرەتىن جايت: ءبىر جەردە ۇزاق ءمىنسىز ەڭبەك ەتىپ, زەينەتكە شىقسا دا, قىزمەتىن جالعاستىرىپ ءجۇرگەندەرگە, ۇجىمعا جاڭادان قوسىلعاندارعا قاراعاندا ىقىلاس ەرەكشەلەۋ بولعانى ابزال. ەلىنە ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەن بيبىگۇل تولەگەنوۆ, ءاسانالى ءاشىموۆ, حابيبا ەلەبەكوۆا سىندى ونەر ادامدارى پرەزيدەنت تاعايىنداعان ستيپەنديانى الاتىنى, تالانتتى جاس اقىندارعا پرەزيدەنت سىيلىعى بەرىلەتىنى ءمالىم. «ەڭبەگىنە قاراي قۇرمەتى» دەمەكشى, مۇعالىمدەرگە دە وسىنداي قۇرمەت كورسەتىلسە ارتىق بولماس دەپ ويلايمىز. ءيا, ناعىز ۇستازدار عانا ەلىمىزدەگى ادامي كاپيتال ساپاسىنىڭ وسۋىنە سەرپىن بەرەدى. ولاردىڭ قاتارى كوبەيۋى ءۇشىن, بۇل ماماندىققا ناعىز لايىقتىلاردى ىرىكتەۋ قاجەت. جالپى, ءبىلىم ساپالى بولۋ ءۇشىن, الەمدىك تاجىريبەدە دالەلدەنىپ, شەشۋشى ءرول اتقاراتىن كەلەسى فاكتورلاردى ەسكەرگەن ءجون: ءبىرىنشىدەن, لايىقتى ادام عانا مۇعالىم بولۋى كەرەك; ەكىنشىدەن, ولار وقىتۋشىلىق قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن دايىندىقتان ءوتۋى قاجەت; ۇشىنشىدەن, ءاربىر وقۋشى ساپالى ءبىلىم الاتىنداي جاعدايدى قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس.
لايىقتى ادام دەمەكشى, مۇعالىمدىك ماماندىققا جاستار ءبىلىمى جاقسى, جۇرەگى قالاعاندىقتان ەمەس, امالسىزدان باراتىنى جاسىرىن ەمەس. ال شالا ءبىلىمنىڭ سالدارى قانداي بولماعى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
ءسوزىمىزدى قورىتىندىلاي كەلە ايتارىمىز: ۇزدىك پەداگوگتار – قوعامنىڭ قوزعاۋشى كۇشى, ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋداعى الەۋەتتى قۇرام. ولاردى دەر كەزىندە تانىپ, لايىقتى باعالاۋ, ءىس-ءتاجىريبەسىن ناسيحاتتاۋ, وزگەلەرگە ونەگە ەتۋ – پەداگوگتار قۇرامىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ كەپىلى. ۇزدىك پەداگوگتى ماراپاتتاعانىمىز – بارشا ۇستازداردى ارداقتاعانىمىز. حالىق قاھارمانى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ: «ۇستازدىق – ۇلى قۇرمەت. سەبەبى, ۇرپاقتاردى ۇستاز تاربيەلەيدى. بولاشاقتىڭ باسشىسىن دا, داناسىن دا, عالىمىن دا, ەڭبەكقور ەگىنشىسىن دە, كەنشىسىن دە ۇستاز وسىرەدى. ومىرگە ۇرپاق بەرگەن انالاردى قالاي ارداقتاساق, سول ۇرپاقتى تاربيەلەيتىن ۇستازداردى دا سولاي ارداقتاۋعا مىندەتتىمىز» دەگەن وسيەتى جادىمىزدان شىقپاسا ەكەن.
پيالاش سۇيىنكينا,
ى.التىنسارين اتىنداعى
رۋدنىي الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق كوللەدجىنىڭ وقىتۋشىسى, ى.التىنسارين مەدالىنىڭ يەگەرى.
قوستاناي وبلىسى.