بيىل مەملەكەت باسشىسى ۇرپاعىمىزدىڭ كەلەشەگىنە قاتىستى ماڭىزدى قۇجاتقا قول قويعانىن قالىڭ بۇقارا جاقسى بىلەدى. 19 ساۋىردە شەگىلمەيتىن تەمەكى ونىمدەرىن, ۆەيپتەردى, حوش يىستەندىرگىشتەر مەن سۇيىقتىقتاردى ساتۋعا, تاراتۋعا تىيىم سالىناتىن زاڭ كۇشىنە ەندى.
وسىنىڭ انىق-قانىعىن ءبىلۋ ماقساتىندا شىلدە ايىندا «ۆەيپسىز جاستىق شاق» الەۋمەتتىك جوباسى ءبىراز جۇمىس اتقارىپ, تىيىم سالىنعاننان كەيىن ەلدە ۆەيپتەر مەن ءبىر رەتتىك ەلەكتروندىق تەمەكىلەردىڭ ساتىلۋ جولدارى مەن مۇنداي ونىمدەردىڭ جەلىدە زاڭسىز ساتىلۋىنىڭ نەگىزگى تاسىلدەرىن تانۋ, ءتۇسىنۋ, تالداۋ ماقساتىندا تانىمال ينتەرنەت-پلاتفورمالاردا زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن ەدى. «اتالعان شارا ارقىلى ۆەيپتەردىڭ زاڭسىز ونلاين-ساۋداسى تۇپكىلىكتى تىيىلدى ما؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەلىپ, ەلدەگى ۆەيپتەر ءجيى جارنامالاناتىن ينتەرنەت-پلاتفورمالاردىڭ رەيتينگى جاسالدى.
«قازاقستان بالالار قورى» قق ديرەكتورى جانە حالىقارالىق بالالار قورلارى قاۋىمداستىعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ەلۆيرا ۆاتلينا زەرتتەۋ كەزەڭى 2024 جىلدىڭ شىلدە ايىن قامتىعانىن ايتا كەلىپ, «ەلىمىزدە جاستار اراسىندا قۇرامىندا نيكوتيندى زاتتاردىڭ تارالۋىنا قارسى كۇرەس جونىندەگى ءىس-شارالار بەلسەندى تۇردە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ءبىزدىڭ قور وسى ماسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا 2023 جىلى «ۆەيپسىز جاستىق شاق» الەۋمەتتىك جوباسىن ىسكە قوسقان بولاتىن. سودان بەرى جوبانىڭ قامتۋ گەوگرافياسىن ءۇش وڭىردەن بەسكە دەيىن كەڭەيتتىك, ولار – الماتى, استانا, وسكەمەن, شىمكەنت, قاراعاندى. بەلسەندىلەر مەن ەرىكتىلەر مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا كوپتەگەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى, اكتسيالار, رەيدتەر مەن فلەشموبتار ۇيىمداستىردى. الداعى ۋاقىتتا, جوسپارىمىزعا ساي, اۋقىمدى ءىس-شارالارعا كوشۋدى كوزدەپ وتىرمىز», دەدى.
جالپى ۆەيپ (vape – بۋلاۋ) دەگەنىمىز – ەلەكتروندى تەمەكى, تارتقان كەزدە تەمەكى ءتۇتىنىن ەمەس, بۋ شىعاراتىن تەمەكىلىك سۇيىقتىقتاردى بۋلاندىرۋعا ارنالعان قۇرىلعىلار. ۆەيپتەردىڭ تەمەكىگە قاراعاندا زيانى ازداۋ دەپ ەسەپتەلىنسە دە, ولاردى ۇزبەي شەگۋ نيكوتينگە دەگەن تاۋەلدىلىك پەن باسقا دا جاعىمسىز سالدارعا, كەلەڭسىز جاعدايلارعا دۋشار ەتۋى ابدەن ىقتيمال.
مەديتسينالىق مالىمەتتەرگە سايكەس, تەمەكىلىك سۇيىقتىقتار, حوش يىستەندىرگىشتەر جۇرەك پەن قان تامىرلارىنىڭ جۇمىسىن بۇزىپ, تىنىس الۋ جولدارىنىڭ قابىنۋىن, ال كەيبىر جاعدايلاردا ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى تۋدىرۋى مۇمكىن. قىسقاسى, جوعارىداعىداي زەرتتەۋلەر بارىسىندا ەلىمىزدە ۆەيپتەر «OLX» سايتىندا, «Telegram» مەسسەندجەرىندە جانە «Instagram» الەۋمەتتىك جەلىسىندە ساتىلاتىنى ءمالىم بولىپ وتىر.
بۇل رەيتينگتە ءبىرىنشى ورىن «OLX» پلاتفورماسىنا تيەسىلى بولسا, «Similarweb» مالىمەتتەرى بويىنشا, سوڭعى ايدا عانا وعان باس سۇققانداردىڭ جالپى سانى 9,4 ملن-عا جەتكەن. زەرتتەۋ كەزەڭىندە ۆەيپتىڭ ساتىلۋى تۋرالى 14 بەلسەندى حابارلاندىرۋ تابىلدى. «ۆەيپسىز جاستىق شاق» الەۋمەتتىك جوباسىنىڭ زەرتتەۋى انىقتاعانداي, «OLX»-تە ۆەيپتەر 2020 جىلدان بەرى ساتىلادى.
اتالعان قۇرىلعىلاردىڭ ساتىلۋى تۋرالى حابارلاندىرۋلاردى ورنالاستىرعان اككاۋنتاردىڭ باسىم بولىگى 2024 جىلدىڭ ماۋسىم-شىلدە ايلارىندا تىركەلگەن. بۇل رەتتە ءاربىر اككاۋنت ورتاشا العاندا ەسەپپەن ەكى حابارلاندىرۋدان شىعارادى. كوپتەگەن جارنامادا ۆەيپتەردىڭ ناقتى سۋرەتتەرى بار, نەگىزىنەن فەيك اككاۋنتتار پايدالانىلادى. راسىن ايتۋ كەرەك, پلاتفورما تاراپىنان ۆەيپتەردىڭ زاڭسىز ساتىلۋى تۋرالى حابارلاندىرۋلارعا قارسى كۇرەسۋ شارالارى جۇرگىزىلەدى, مۇنداي حابارلاندىرۋلار ادەتتە ءبىر تاۋلىك ىشىندە جوعالىپ كەتەدى. بىراق سودان كەيىن ولار قايتادان «OLX» الاڭشاسىندا, ونىڭ ۇستىنە ء«سان», «حوببي, دەمالىس, سپورت», ءتىپتى «بالالار اياقكيىمى» سياقتى بولىمدەردە قايتا شىعادى.
ال «Telegram»-عا كەلسەك, بۇكىل زەرتتەۋ كەزەڭىندە ۆەيپتەردى «Telegram»-دا ساتاتىن بەلسەندىلىگى جوعارى 8 حابارلاندىرۋ انىقتالدى. بۇل مەسسەندجەردى ايىنا شامامەن 12,5 ملن وتانداسىمىز قولدانادى ەكەن. اتالعان پلاتفورمانىڭ ۆەيپتەردى ساتۋ تۋرالى حابارلاندىرۋلاردى ورنالاستىرۋ جاعىنان قامتۋ اياسى ەڭ اۋقىمدى.
بۇل جەردە زاڭسىز ساۋدا جاساۋ وتە ىڭعايلى, ويتكەنى ساتۋشىلار ءوز بيزنەسى ءۇشىن ارنا نەمەسە توپتى جىلدام قۇرىپ, ۆەيپتەر, باعالار مەن اكتسيالار تۋرالى اقپاراتتى جاريالاي الادى. سونىمەن قاتار «Telegram» قۇپيالىلىقتى قامتاماسىز ەتەدى, سونىڭ ارقاسىندا ساتۋشىلار كليەنتتەرمەن شيفرلەنگەن حابارلامالار ارقىلى حابارلاسا الادى, بۇل دا تىيىم سالىنعان ساناتقا جاتاتىن تاۋارلاردى ساتۋ كەزىندە ولارعا ىڭعايلىلىق تۋعىزادى. سونداي-اق مەسسەندجەر تاپسىرىستاردى اۆتوماتتى تۇردە وڭدەۋ, حابارلامالار جىبەرۋ جانە ءجيى قويىلاتىن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن بوتتاردى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ساتۋشىلاردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتەدى جانە زاڭسىز بيزنەستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرا تۇسەدى.
«Instagram» الەۋمەتتىك جەلىسىنىڭ 12,1 ميلليوننان استام قولدانۋشىسى بار. زەرتتەۋ كەزەڭىندە مۇندا ۆەيپتىڭ ساتىلۋى تۋرالى بارلىعى بەلسەندى ءۇش حابارلاندىرۋ انىقتالدى. بارلىق جارنامانىڭ ىشىندە تەك ءبىر دۇكەن عانا «Instagram»-دا تاپسىرىستاردى قابىلدايدى جانە وڭدەيدى, قالعاندارىندا «Telegram»-عا سىلتەمەلەرى بار. دەگەنمەن, «Instagram» جارنامالىق جاعىنان تارتىمدى, ويتكەنى ول جارنامانى ناقتى ءبىر اۋديتورياعا رەتتەپ بەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
زەرتتەۋ بارىسىندا انىقتالعانداي, ساتۋشىلار ۆەيپ جارناماسىن 18-30 جاس ارالىعىنداعى ەرلەر اۋديتورياسىنا باعىتتايدى. ورنالاسۋ كونتەكسىندە ناقتى وڭىرلەر ەمەس, بۇكىل ەل اۋماعى كورسەتىلەدى. «Instagram» ۆەيپتەر زاڭسىز ساتىلاتىن ينتەرنەت-پلاتفورمالار رەيتينگىسىنىڭ سوڭىندا تۇر.
ءبىر قىزىعى, زەرتتەۋ تەمەكى شەگەتىن قۇرىلعىلاردى جەتكىزىپ بەرۋدىڭ قىزىقتى فاكتىلەرىن دە انىقتاعان. ماسەلەن, ۆەيپ ساتۋشىلارى جەتكىزۋ قىزمەتتەرىن پايدالانۋدى ءجون كورەدى دەلىك, ياكي تۇتىنۋشىلارعا تىيىم سالىنعان تاۋاردى جەتكىزۋ ءۇشىن ءوز كۋرەرلەرىن جالدايدى.
زەرتتەۋ اۆتورى ءارى استانا قالاسىنداعى «ۆەيپسىز جاستىق شاق» جوباسىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى ارتۋر الحاستوۆ: «زەرتتەۋلەرىمىزدىڭ ناتيجەلەرى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ۆەيپتەردىڭ زاڭسىز ساتۋشىلارى مەن وسى ۋلى قۇرىلعىنى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ اراسىندا تارالۋىنا قارسى جۇرگىزىلىپ وتىرعان كۇرەسكە سەپتەسەتىنىنە ۇمىتتەنەمىز», دەيدى.
«ۆەيپسىز جاستىق شاق» الەۋمەتتىك جوباسى ءتۇتىنسىز قۇرىلعىلاردىڭ جولىن كەسۋگە تالپىنىپ, ۆەيپ سياقتى زياندى زاتتار كەلەشەگىمىزدىڭ ج ۇلىنقۇرتىنا اينالىپ كەتپەۋ ءۇشىن ناقتى ارەكەتتەر جاساپ جۇرگەندىكتەن ىشكى ىستەر, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى, وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ قولداۋى مەن ساراپشى دارىگەرلەردىڭ ماقۇلداۋىنا يە بولىپ وتىر.
الماتى