رۋحانيات روزاسى

اڭداتۋ

ول بۇگىندە التى الاش تۇگىلى التى ايشىلىق جولداعى ەۋروپا مەن ازيا ەلدەرىنە, ورىس پەن قىتاي, باسقا دا جالپاق جۇرتقا كەڭىنەن تانىمال جازۋشى, دراماتۋرگ, اۋدارماشى; حالىقارالىق ماراپاتتار مەن مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى. وسى ءبىر قوڭىر كۇزدە جانى دا سۇلۋ, ونەرى دە سۇلۋ سۋرەتكەر ءومىر ولكەسىنىڭ اقيىق تارتقان التىن بەلىنە كوتەرىلىپ, جازيرالى جايلاۋىنا كوز جىبەرەدى.

ول جەتى ىقىلىم ونەردىڭ كە­رىمى – كيەلى ءسوز ونەرىنە سۇلۋ ورنەگىمدى سالسام, سول كەرميىق الەمنىڭ قار-مۇزدى قۇزىنا باي­تاق بايراعىمدى جەلبىرەتسەم, تاكاپپار ۋاقىتتىڭ تەزىندە كەرمەك تاتىعان كوڭىل ءشارباتىن سول زاڭعار اسۋدىڭ كاۋسار تۇنىعىنان قۇشىرلانا قاندىرسام دەپ, كەربەز دۇنيەگە ۇشقىر ويى مەن جالقى بولمىسىنداعى بارىن سۇڭقارداي شاشسام دەپ كەلگەن جان.

اساۋ دا اردا ءسوز ونەرى كىنام­شىل دە شەتىن ەكەنىن جاستايىنان سەزىندى. بالالىق ماحاببات­قا تولى كىرشىكسىز سەزىممەن, جارىق دۇنيەنى جالىنداي سۇيگەن سۋرەتكەرلىك كوزبەن اسىل سوزگە عاشىق بولدى. ءسوز ونەرىنە دەگەن العاۋسىز ىڭكارلىق جانىنا «دەرت» بولىپ جاستايىنان جۇعىستى.

سوناۋ الىستا قالعان تارلان تارباعاتاي تاۋلارىنىڭ ەتە­گىندەگى بالالىق كۇندەرى بۇ­گىن­دە سانا ساڭىلاۋىنان سىزاتتاي قۇيىلار ساۋلە اراسىنان مەن­مۇندالاپ شىعا كەلەتىنى دە سودان. ۇرجارداعى مەكتەپتە شاكىرت بوپ ءجۇرىپ بايقاماي بوي­جەتىپ قالعان بالقايماقتاي شاق­تارى اق ساعىمدى الەم بولىپ الدىنان وراعىتادى... ارمانعا تولى اق ساعىم ىشىندە جەل-قۇز­عا الدىرماعان جالعىز شىنار ىرعالا الدىنان شىعادى.

جاس شاعىندا ايتاتىن «و, جارىق دۇنيە!..» الەمىنىڭ كوك­مۇنار كومكەرگەن, اق ساعىم يرەكتەگەن بۇلا بيىگى ۇردىسىنەن جازۋشى-دراماتۋرگ, اۋدارماشى روزا مۇقانوۆا بۇگىندە ايىقپاس مۇڭى مەن شەرىن, ازاپتى ءتۇنى مەن ارپالىستى كۇنىن ءوزى عانا بىلەتىن, ءوزى عانا سەزىنە العان تاباندى شىعارماشىلىق ەڭبەگىمەن تۋ­دىرعان كوركەمدىك الەمىنە قاسقايا قاراپ, ويلانا زەر سالادى.

 

پروزا

روزا پروزاسى – ىشكى رۋحى تەگەۋرىندى بولىپ كەلەتىن كور­كەم تۋىندى, شىنايى دا زەرەك, كلاسسيكالىق ءۇردىستى مانسۇق ەتپەگەن شىعارماشىلىق. قىزىل يمپەريالىق قازاق ادەبيەتى­نىڭ كەڭىستىگى كۇشىنە ءمىنىپ تۇرعان كەزدە قالام السا دا, وي-ساناسى ۇلتتىق كرەدودان اۋىتقىماعان, قازاقتىق بولمىسى ب ۇلىنبەگەن, الەمدىك ادەبي ءۇردىس مادەنيەتىن مەڭگەرە وتىرىپ ۇلتتىق پروزاعا جاڭاشىلدىق مانەرىمەن كەلگەن, قازىرگى كۇنى ەركىن ويلى ادەبي اعىمدا كوپ ايتىلا بەرەتىن «پوستمودەرن» ستيلىندە دە قالام تەربەگەن ستيليست.

ونىڭ نازىك جاندى بولىپ كەلەتىن كەيىپكەرلەرى اقيقاتىندا اقسەمسەر مىنەزدى, اقجاۋىرىن ارەكەتتى تۇلعالار بولىپ كەلە­تىنى كوڭىل قۋانتىپ قانا قويماي­دى, وقىرمانىنىڭ ارى مەن جانىنا تيەتىن, وزگەشە رۋح سىيلايتىن پەرسوناجدار. روزانىڭ اتىن جالپاق الەمگە جايدىرعان «ماڭگىلىك بالا بەينە» نوۆەللاسى تاپ سونداي سونى رۋحتى شى­ڭىراۋىنا جەتكىزە بەرە بىلگەن, تەرەڭ سەزىمتالدىقپەن سۋرەتتەلگەن دۇنيە.

«ماڭگىلىك بالا بەينە» نوۆەللاسى ارحيتەكتونيكاسىن مىناۋ دۇنيەدە روزا عانا سۋرەتكەرلىك­پەن تاني بىلگەن, باسقا قالامگەر قاۋىم اتاۋلى اڭداي قويماعان اسا نازىك شىرپى-سەزىم مەن ادام پسيحولوگياسى عانا اشا الاتىن شەتىن جايدى وقىرمانىنا ال­عاۋسىز اقتارعانى شىندىق. ونىڭ قالامىنان وسى اڭگىمە تۋعان كەزدە, العاش وقىعان كلاسسيك اعالارىمىز تاڭدانىستارىن جاسىرا الماعانىنا كۋامىن!.. وزدەرى كورە الماعان كىشكەنتاي عانا دەتالدا وسىنشاما سۇڭعىلا پەيزاج پەن قاسىرەت سيمفونياسى جاسىرىن جاتقانىنا جاندارىن ۇزە جانىعىپ ەدى.

قالتارىس قاتپارى مول اڭگى­مە­لەرىنىڭ ءون بويىندا ادام جانىنىڭ وي مەن سەزىم ايقاسقان, جان مەن ءتان شيرىققان ءبىر ساتتىك قانا ەمەس, ۇزاق سەرگەلدەڭدىك يىرىمگە باتىراتىن ءستيلى وقىر­مانىن عانا ەمەس, قالامگەر اعا بۋىن مەن تۇستاستارىن دا قىزىق­تىراتىن, قىزعاندىرا تۇسەتىن-ءدى. ولاردىڭ كوبىسى روزا اڭگىمەلە­رىن كورسە دە كورمەگەنسىپ, وقىسا دا وقىماعانسىپ, ەستىسە دە ەلە­مەگەنسىپ قالاتىندارى جاسىرىن ەمەس ەدى...

«مۇقاعالي» اڭگىمەسى جاريا­لانعان كەزدە «مۇقاعاليدى ­جا­­زا­تىنداي ول كىم ەدى, سونشا!؟» دەگەن ءپاتۋاسىز كۇڭكىل سوز­­دەر ەستىلىپ قالعان-دى. روزا كۇر­كۇ­رەپ وتكەن نوسەردەن كەيىن ساڭى­راۋقۇلاقتاي قاپتاعان «جالعان» مۇقاعاليشىلدار سياقتى ەمەس, اقىن جانىنىڭ گولفيستريم اعىسى سياقتى كەمەل تابيعاتىنا شىم باتىپ, وي ءيىرىمىن شىن سەزىنىپ, اقىندىق اڭسارىن انىق تۇسىنۋگە تىرىسقان سىرلاس جان. جانى دا, ءتانى دە جارالى اقىن­نىڭ ءوزى ءومىر بويى بوبەگىندەي الديلەگەن, قۇدايىنداي تابىن­عان مۋزاسىنا باس يە وتىرىپ, جارتاستى جارىپ شىققان ەدەلۆەيس سەكىلدى كۇردەلى بولمى­سىن جارقىراتا تانىعان قالامگەر كە­يىنگى بۋىننىڭ اراسىنان شايىر ءسوزىن, سەزىمىن نوۆەللا تىلىندە العاشقى بولىپ جەتكىزگەندەردىڭ بىرەگەيى دەسەك قاتەلەسپەسپىز. بۇل تۇرعىدان روزا ءوزى شەكسىز جاقسى كورەتىن جازۋشى ستەفان تسۆەيگ تەكتەس نازىك نوۆەلليست.

روزا تانىمى تۇنىق. سودان دا بولار ونىڭ كوركەمدىك الەمىندە فالش جوق. قانداي اڭگىمە, نوۆەللاسىن الساڭىز دا كەيىپكەردىڭ ىشكى جان سەزىمى مەن جان قينالىسىنا ەنە سۋرەتتەيدى. وقىرمانى دا ونىڭ وسى جازۋشىلىق بولمىسىنا قاراي كوركەم دۇنيەنىڭ ىشىنە قالاي كىرىپ كەتكەنىن اڭعارماي دا قالادى. كەيىپكەر الەمىنە دەندەي ەنگەن سايىن ءوز-ءوزىن ۇمىتىپ, جازۋشىمەن بىرگە ءبىر بولمىسقا بايقالماي كوشىپ, وقيعا اۋانى مەن كەيىپكەر سەزىمىنە بىرگە ارالاسىپ كەتەدى. بالكىم, جۇرت كوپ ايتا بەرەتىن شەبەرلىك پەن ستيل دەگەن وسىعان كەپ سايار!..

ادام بالاسى پەندە, ال پەن­دە­نىڭ مىناۋ تارىنىڭ قاۋىزىن­داي تار قاۋىم ىشىندە جان-دۇنيەسى جاق-جاققا جارىلمايتىن, ىش­قىنا قينالمايتىن, قىستىعا ەگىل­مەيتىن, قىزىققا ەلىكپەيتىن, ەسەكدامەگە ەلىرمەيتىن, تۇلەن تۇرت­كەنگە تارىلمايتىن كۇنى جوق قوي... روزا سۋرەتكەر سودان دا مۇقا­عاليدىڭ ءبىر اۋىز ءسوزىن («بىز­دەردە موناستىر جوق, مەن وعان بارار ەدىم») نوۆەللاسىنا ەپي­گراف-ءتامسىل ەتىپ الىپ, جانىنا تىنىشتىق ىزدەيتىن كەيىپكەرىن سومدايتىنى.

جازۋشى وسى اڭگىمەدە «جا­نىم­نىڭ ەمى – تىنىشتىق» دەيدى, ءوز ىشىنە قاراي ۇڭىلە اشىلىپ. بۇل – ءمىناجات. جازۋشىنىڭ وقىر­مانىنا ارناعان ديالوگتىك ءمىناجات دەسەك دۇرىس بولار, بال­كىم. وقىرمانمەن اشىق سىرلاسا وتىرىپ, وعان دا تاعدىر تال­قىسىندا ءمىناجات جاساپ جۇرۋگە ۇندەيتىندەي سۋرەتكەرلىك داۋىس. بۇل داۋىس اسا سەزىمتال, قوبىز كۇيىندەي اقيقاتشىل.

جازۋشى ايەل ادام بولعان­دىقتان دا تاڭىرىگە ايەل زاتىنا ءتان نازىكتىكپەن, ايەل زاتىنا ءتان ينتيمدىك تابۋ تۇرعىسىنان اشىق بارادى. اشىلا جازادى, ايىرا ءۇن قاتادى. جاسىرىپ-جاپپايدى جان سىرىن... جوقتان وزگەنى جامامايدى. سونىسىمەن دە جاڭاشىل, شەتىن ستيلدە وقىرمانىن باۋراپ الۋعا بەيىم. قازىرگى ءبىلىم-بىلىكتى وقىرمان وي-ساناسىن, سەزىم-تانىمىن تاني العاننان دا وتىرىك ايتىپ, جالعان نامىسقا بۇرمايدى.

«و, ءتاڭىرى يەم!.. سەنەمىسىڭ. ماس­كۇنەم, اقىلى جوق, ساناسىز كۇيەۋىمدى ساعىنىپ, ونىڭ ماعان ارنالعان قاھارلى تاياعىنا ار­قامدى توسىپ قابىل العان بولار ەدىم. جانىما تيگەن اششى ءسوزىن ءسۇيسىنىپ تىڭداعان بولار ەدىم. ءوزىمدى تاياققا جىعىپ سالعان ءجا­ھيلىمدى باس سالىپ, كۇڭسىگەن لاس دەنەسىن ايمالاپ, ماۋقىمدى باسار ەدىم» دەيدى تۋىندىگەر.

بۇل جازۋشى قالامىنان تۋعان اسا قاتال ۇكىم سياقتى كورىن­گە­نىمەن, شىندىعىندا قازىرگى كۇنى «گەندەرلىك تەپە-تەڭدىك كەرەك» دەپ قاقساپ جۇرگەندەر­دىڭ «دانىشپاندىعىنا» كەرەعار تۇسىنىك بولىپ تابىلار ەدى. جازۋ­­شى قوعامداعى «شوقىن­عان» ۇرعاشىدان دا جامان بولىپ كەتكەن بۇگىنگى ايەل زاتىنىڭ ەر-ازاماتىنىڭ الدىنداعى ورنىن اياماي تاڭبالاپ بەرەدى. قازاق قوعامىنداعى ايەل بالاسىنىڭ كەرى كەتىپ بارا جاتقانىن سول 90-جىلدارى جەرىنە جەتكىزە جاز­عانى شىندىق. وقىرمانىنا عانا ەمەس, الاپەستەنىپ بارا جاتقان قوعامعا «ايەل زاتى – قاشاندا ايەل» ەكەنىن اششى ساركازممەن ەسكە سالادى.

جالپى, روزا اڭگىمەلەرىن سىدىرتىپ وقي سالاتىن جەڭىل-جەلپى شىعارماعا جاتقىزۋعا بولمايدى. ونىڭ ىشكى پسيحولوگيالىق استارلارى مەن تىسقى مازمۇندىق قۇرىلىمىنا قايتا ورالماي, قايىرا زەر سالماي شىعارما شۇڭ­عىماسىنا بويلاي المايسىڭ. قازاقتىڭ بايىرعى تىلىمەن ايت­قاندا, ء«ىشتى» دەيتىنىمىز دە سودان.

جازۋشىنىڭ نوۆەللالارى ىشىندە «ۇركەك كەرىم» شىعار­ماسىنىڭ ورنى بولەك. اتاقتى اقان سەرى تۋرالى جازىلعان بۇل نوۆەللا اقىن ماعجان شىعار­ماشىلىعىمەن, ماعجان تانىمىمەن ۇلاسىپ جاتىر. روزا بىراق سەرى اقاننىڭ قارتاڭ تارتقان­داعى سەرگەلدەڭ كۇيى مەن سەرەك مۇڭى­نا مۇلدە وزگەشە قىرى­نان وي جىبەرىپ, ءوزى تانىعان, ءوزى سەزىنگەن, ءوزى قابىلداعان بيىكتەن بارلاۋ جاسايدى. بۇل – روزاداي سۋرەتكەر جازۋشىنىڭ سەرىسى.

«ەسەيگەن كۇيدىڭ كۇيىگى باس­قاشالاۋ» دەگەن سەرى اقاننىڭ «كۇيىگىن» قارىمدى قالامگەر دەپ جۇرگەن جازۋشىنىڭ ءوزى تەرەڭ تۇسىنە الماسى ايقىن. روزا سونداي تىلسىم اقانمەن سىرلاسادى. الدە بىرەۋدەي اقىن مۇڭىنا مۇڭ جاماپ قويمايدى!.. اقىندى مۇڭىنان ارىلتۋعا كوشەدى.

كيەلى ونەر ارقىلى, ايگىلى «سىرىمبەت» ءانى ارقىلى, اڭ­سا­عانى سۇلۋ جامال ارقىلى اقىن جا­نىنا اراشا تۇسەدى. كوپ­تىڭ سىپسىڭ وسەگىنەن سەرى جا­نى جازىقسىز جاپا شەكسە دە, قىز ارى جولىندا ءوز يمانىمەن بيىك ەكەنىن تانىتىپ بەرەدى. «سى­رىم­بەت» عاشىقتىق قانا ءان ەمەس, ەل مەن جەرگە دەگەن شەكسىز ماحابباتقا تولى, ونەرگە دەگەن ەرەن قۇرمەت بيىگىنەن تۋعان ساز ەكەنىن اشىپ كورسەتەدى.

تاپ وسى ءان اقان سەرى ونەرىن­دە اسا بيىك, اسا تۇلعالى دۇنيە ەكە­نىن روزا نوۆەللاسى ارقىلى تۇسىنەسىز. ءسوزسىز اۋەندەي بويىڭ شى­مىرلاپ, ءان سازى قۇلاعىڭا كەلىپ, تاڭدانا ءتۇسىپ, پاكتىكتى سەزىنەسىڭ. جازۋشى ءوزى دە قوبىز شالاتىن ونەرلى جان ەكەنىن ەس­كەرسەك, تاپ وسى ارادا اۆتوردىڭ ءان قاناتىنداعى وقىرمانىنىڭ كۇي مەن سەزىمىنە ءدوپ تيەرلىك ەتىپ نوۆەللالىق سۋرەتتەۋىمەن ءوز جانىن دا تولقىتا تەربەپ, وقىرمان وي-سەزىمىنە ايرىقشا ىقپال ەتەرلىك سەرىنىڭ قۋاتتى جان-رۋح كاۋسارىنا ەرەكشە بويلاپ بارعانى شىعارمادا انىق بايقالادى.

جاستىق داۋرەن «قۇشتارلى­عىنان ارىلعانداي, پاندەۋي تىر­­لىكتەن ايىققانداي» بولىپ, قارت­تىق بەلەڭگە اياق باسقانىندا جاس جامالعا – اقىلدى جامال­عا جولىعىپ, «تاعدىردىڭ تاۋقى­مە­تىنە ءبىر تويماي-اق قويدىم-اۋ» دەيتىن سەرى وي-سەزىمى باستىققان اساۋدىڭ تاعى ءبىر «تالپىنىپ, كوك­تەگىنى قارماپ كورمەك» تاعدىرى دەيتىندەي. ءيا, سەرىلىكپەن وتكەن, وكىنىش پەن قاسىرەتكە تولى تاع­دىرىنا جۇبانىش بولىپ جو­لىققان جامال قىزبەن سىر اشىسسام دەگەن دامەگوي وي مەن سەزىم ارپالىسى.

روزا وسىنداي سۇراپىل تاعدىر كەشكەن ەر اقاندى نازىك تە كىنام­شىل, باق پەن سور ماڭدايىنا جازىلعان جۇمباق بەينە ەتىپ سۋرەتتەيدى. اقان تاعدىرىندا جو­لىققان جامال پەرسوناجى نو­ۆەل­لاعا كىلت رەتىندە الىنا وتىرىپ, ايماڭداي اقىننىڭ تاعدىر تالقىسىندا تاۋفيىققا كونبەس بۋنتار مىنەزىن اشا تۇسەدى.

ءوزى ۇستاز تۇتقان ناۋان قازى­رەتپەن ديالوگ كوپ نارسەنى اي­قىن­دايدى. «سەرىلىك دەگەن سۇ­لۋ­­لىق قوي. سۇلۋلىققا ىڭكار­لىك. ء«تاڭىرىم سۇلۋلىقتى سۇيە­دى» دەپ­تى اللانىڭ ەلشىسى.» – «اقان سەرى مەن ناۋان قازىرەت ۇزاق­قا دەيىن ءۇنسىز قالدى» دەپ تۇ­يە­دى جازۋشى ديالوگتى. بۇل تۇ­­يىندەۋ «جان تىنىشتىعىن سەزى­نۋ – قۇلشىلىقتان باستالاتى­نى­نا كۇمان كەلتىرمەۋ» ەكە­نى­نە بەت بۇرعان سەرى اقىننىڭ سەزىم­تالدىعىمەن سەپتەسىپ جاتىر. سەرى كوڭىلدىڭ سەلقوسسىز توقتامى.

ال «ەلگە ىرىزدىق بولعان سىرىمبەت» پەن «ەلگە سۇلۋلىق كوركىن سىيلاعان جامال» جايى ءتىپتى تەرەڭ. شەگىرتكەدەي قاپتاي باستاعان قاراشەكپەندىلەردىڭ سۇسىنان سەسكەنگەن سەرى اقان سەرگەلدەڭى «جات جۇرتتان قوري الماعان» تورەڭ دە, بي-بولىسىڭ دا «ىنجىق», ەرىڭ سورلى, ىردۋ-دىردۋمەن الاڭسىز كۇن وتكىزگەن جۇرتىڭ داراقى دەگەن زارلى قۇساعا كەپتەۋلى... جانىندا شە­رىن ايتار, ۋايىمىن بولىسەر جان جوق.

جامال بار ەدى... ەندى ول دا ۇزا­تىلىپ بارادى. جازۋشى «سى­رىمبەتسىز اقان – جەتىم, جا­مالسىز اقان سەرى ەمەس – شەرلى» دەيدى. اقىن مىنە, ەندى شىن شەرلى جەتىمگە اينالدى. كىرشەڭ كوڭىلىندە جامال عانا جۇبانىش بولاتىن, ەندى ول دا – ساعىنىش. سارىۋايىم. بىراق سەرىگە دە, ارۋعا دا «ولجا» بولعان «سىرىمبەت» – كۇللى قازاق رۋحانياتىندا رەك­ۆيەم-ءان بولىپ ماڭگىگە قالدى.

سەرى مەن سۇلۋدىڭ ءان تاعدىرى ەندىگى جەردە قازاق وقىرمانى مەن جازۋشى بايانى ارقىلى باياندى بولا بەرەدى. ال, اڭىزعا بەرگىسىز «سىرىمبەت» ءانى تاعدىرى رەسەي وتارشىلدىعى قۇرساۋىندا تۋسا دا, سەرگەك ويلى سەرى قازاعىن جۋا­سىتا تۇسپەيدى... قايتا كەرىسىنشە سەزىم تۋدىرىپ, كەنەسارى اڭساعان ازاتتىق جىگەرمەن جىگەرلەندىرە تۇسەدى.

البەتتە, روزا نوۆەللالارى رۋحاني كەڭىستىگىمىزدىڭ ءشولىن سۋسىنداتا بەرەدى.

 

دراما

قازاق دراماتۋرگياسىندا روزا داۋىسى ايرىقشا ەكەنى داۋسىز شىندىق. «ماڭگىلىك بالا ­بەينە» دراماسىمەن بىردەن م.اۋەزوۆ تەاترىندا شىمىلدىعىن اش­قان دراماتۋرگتىڭ تالانتىنا قالىڭ كورەرمەنى قۋانىپ, قا­لامداستارى ءسۇيىنىپ قارسى ال­عانى راس. الدى­مەن نوۆەللا ارقا­ۋىنا اينالىپ, ىلە-شالا سپەكتاكل مەن «قىز­جىلاعان» سەكىلدى كينوعا ۇلاسقان كوركەم شىعارما تاعدىرى جازۋشى ومىرىندە بيىك بەلەس, داڭقتى سوقپاق بولدى. بالا كەزىندە توپ بالانى جيناپ الىپ, ولارعا ءوزى رەجيسسەر, ءوزى اكتەر بولىپ «وينايتىن» روزانىڭ بالالىق ارمانىنا, ۇكىلەگەن ۇمىتىنە وسىلايشا سارا سوقپاق اشىلعانىنا ول ءوزى دە تاڭىرقاپ قالۋشى ەدى!..

روزانىڭ سۋرەتشى كالمىكوۆ تاعدىر-تالايى مەن ۇلىلىققا ءتان جۇمباق ونەرى, سۇلۋ ونەرى جايىندا «سەن» دەگەن عاجايىپ دراماسى بار. وسى درامادا پەرسوناجى­نىڭ اۋزىنا مىناداي ءسوز سالادى: «ونەر – اقىلعا باعىنبايدى... ينتۋيتسياعا...» دەيدى.

وسى ءتامسىل دراماتۋرگ-جازۋ­شىنىڭ وزىنە دە تىكەلەي قاتىستى, سوندىقتان دا وسىنداي استارلى وي تۇيەدى. ونەر جولىندا موينىڭا يسانىڭ ايقىشىنداي اۋىردى ارتقان ەكەنسىڭ, وندا بارلىق تاۋقىمەتكە شىداپ باعاسىڭ. ونەر ءۇشىن اقىلىڭدى قۇرباندىققا دا شالاسىڭ... ينتۋيتسيا ىرقىنا ەرىپ كەتكەنىڭدى سەزبەستەن تار سوق­پاقپەن تاسباقاشا تارتا بەرەسىڭ دەگەن ەرەكشە ەمەۋىرىن دە بار مۇندا.

كالمىكوۆ سۋرەتشىنىڭ تاعدى­رى – تالانت تاعدىرى. سۋرەتشى­نىڭ باسقالار تۇسىنبەس, وزگەگە «جىندى» بولىپ كورىنەتىن جات تاعدى­رى ارقىلى روزا شىعارماشىلىق­پەن اينالىسقان كەيبىر دۇلدۇلدەر­دىڭ تالايىنا تاۋقىمەت جازىلاتىنىن سۋرەتتەيدى. سۋرەتشى­نىڭ كارتيناسى سانا تۇكپىرىندە ساۋلەلەنە دىرىلدەي تۋىپ, قيال قۇشتارلىعىمەن سۋرەتكە اينا­لاتىنىن بوگدە جۇرت قايدان ءبىل­سىن. سوندىقتان دا كالمىكوۆ «توبىر – سوقىر, ساڭىراۋ, دورەكى, كۇلكىشىل, قاسىرەتشىل, وپاسىز, ارسىز. سۋرەتكەر توبىردان ەشتە­ڭە ۇيرەنە المايدى. توبىردىڭ اداميلىققا جەتۋى ۇزاق ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى» دەپ ويلانادى. ءوز ءپالساپاسىن جازۋشى وسكار ۋايلد ايتقان «توبىر – ادام بولۋ ءۇشىن, الدىمەن سۋرەتكەر بولۋ كەرەك» سوزىمەن تۇيىندەيدى.

روزا-دراماتۋرگ وسىنداي پسي­حولوگيالىق ءمانى باسىم, وي­لى شىعارماسى ار­قىلى شىعارما­شى­لىق تۇلعا اتاۋ­لى­نىڭ دا تەرەڭ­گە تۇنعان جان قينالىسى مەن تالايلى تاع­دى­رىنا وكپەلەمەس شى­عار­ما­شىلىق ءلاززاتىن, ءوز ىسىنە دەگەن شەكسىز ماحابباتىن اشادى. ال شىن تالانتقا الدەبىرەۋ­دىڭ پەندەۋي قىزعانىشى ەمەس, اسى­رەسە ءوز ارىپتەستەرى اراسىن­داعى قىزعانىش اسا قاتال دا قاتىگەز, ءزابىر شەكتىرەرلىك كۇشتى بولاتىنىن, ونىڭ تالانت اتاۋلىعا اۋىر تيەتىنىن كالمىكوۆ تاعدىرى ارقىلى تانىتىپ بەرەدى.

ءوزىن ونەردەگى «وگىز» كورە­تىن كالمىكوۆ – وسەكشىلەر ءۇشىن «جەر باسىپ كەلە جاتقانىن دا بىلمەي قالاتىن... ۇنەمى باسقا ءبىر الەمدە جۇرەدى» دەيتىن اقىماقتاۋ ءماجنۇن, ال دارىنسىز سۋرەتشى وبولەنسكايا ءۇشىن «ەسىرىكپەن اۋىرعانىن جازعىزدىم. جۇ­مىس­تان قۋعىزدىم... ونى دەرەۋ جاڭا پاتەرگە كوشىرىپ, ەسكى تامىنا بارىپ تىعىلدىم. شابىت كۇتتىم. جاڭا باعىت, جاڭا تاقىرىپ, جاڭا وي, فورما ىزدەدىم. تۇك شىقپادى, كۇتكەنىم كۇلگە اينالدى. ...جاڭا ەستىپ وتىرمىن. اقىرى ءتۇسىپتى عوي توزاققا» دەپ ىزاعا بۋلىقتىرعان دارىن.

جاي كۇندە جىلقىداي ۇيىر­لەس, ونەردە شۇيىركەلەس ارىپ­تەس بولا ءجۇرىپ قاستىعىن تۋ سىر­تىڭنان سايلاپ جۇرەتىن جانە قاپىسىز جۇزەگە اسىراتىن وبولەنسكايا سياقتىلاردىڭ بۇگىنگى ادەبيەت پەن ونەردە دە بارشىلىق ەكەنىن روزا دراماسىندا ايپاراداي اشىپ سالادى. ونىڭ وبولەنسكاياسى قازىرگى قازاق قوعامىندا دا جەتىپ ارتىلاتىنى اقيقات, ولاردىڭ پا­سىق پيعىلى قازاق ىشىندە ۇلى گوگول سۋرەتتەيتىن كەيىپكەرلەر ارەكەتىنەن دە سوراقى.

سۋرەتشىنى ء«وز ۇيىنە ءوزى ءورت قوي­عان» جىندى قىلىپ كور­سە­تەتىن بۇگىنگى قوعامنىڭ سيىق-سىق­پىتى اسا قاۋىپتى تەندەنتسيا ەكە­نىنەن دراماتۋرگتىڭ ءوزى دە تىك­سى­نەتىندەي... درامانىڭ وسى­لايشا ءتامامدالۋىندا تالانت­تى جاننىڭ سۋىق قوعامنان دا, سۇر­قاي ادامنان دا قانداي سۇمدىق تەپەرىش كورەتىنى جۇ­رە­گىڭدى شانشىپ, جانىڭدى بەبەۋ­لەتەدى!..

جالپى, جازۋشى درامالا­رىن­­دا ۇشىراساتىن كەيىپكەر­لەر­­دىڭ ءبارى – دەرلىك بۇگىنگى قا­زاق قو­عا­مىنداعى ادامدارمەن رۋ­­حا­­ني بايلانىسىپ جاتىر. «شا­تىر­ استىنداعى مەن» پە­ساسى قا­زىرگى قاعازباستى, روبوتوي­لى شە­نەۋنىكتەر ءومىرىن اششى ءاجۋا-سىن­عا العان تراگيكوميزم­نەن تۇر­سا, ءالى كۇنگە دەيىن قازاق رەجيس­سەر­لەرى قويۋعا باتىلى بارماي جۇر­گەن «مى­سىقتار پاتشالىعى» – قوي­داي مومىن ەل-جۇرتىن مىسىق ماس­كالى سۇرقيا جاندار جايلاپ, شەك­سىز بيلىك قۇرعان جەكسۇرىن پات­شالىق تۋرالى قاسىرەتتى دراما.

ال تاريحي فوندا الا وتىرىپ, ادام جانىنىڭ پسيحولوگيا­لىق تەرەڭ قالتارىس-قاتپارىن اشاتىن, قازاق تاريحي تۇلعالارى­نىڭ جەكەباستىق قايعىسى ۇلت قاسىرەتىمەن كىرىگىپ جاتقانىن سۋرەتتەيتىن «بوپاي حانىم» جانە پايعامبارلار عۇمىرى مەن ولار­دىڭ انالارى, جارلارى جايىندا ۇلكەن فيلوسوفيالىق استاردا درامالىق وي-سەزىم تۇزەتىن «ساررا» شىعارمالارىنىڭ تۇڭ­عيىعىنا قانىعۋ دا وقىرمان ين­تەلەكتىسىن كوتەرىپ, ادامدىق ايناسىنا قايىرا ۇڭىلتەدى.

وسى «ساررا» دراماسىنىڭ ءتۇپ-نەگىزىندە پايعامبارلار تۋرالى اڭىز-ءاپسانا جاتقانى اي­قىن. وعان اۆتوردىڭ وي سالۋىنىڭ دا سەبەبى بار. روزا پروزايك بولىپ تانىلا باستاعان كەزىندە الەمگە تانىمال ورتا عاسىرلىق مۇرا – رابعۋزيدىڭ «قيسساس-ءۇل-ءانبيا» ەڭبەگىن اۋدارعان. ول – ءبىلىمدى اۋدارماشى, ءتىل شىرايىن تۇرلەنتكەن ءتارجىماشى.

روزا بۇگىنگى كۇنى قازاق قوعا­مىنداعى «سىزداعان جارا­نىڭ» اۋزىن تىرناپ اشىپ, شەشەندىك ونەر تىلىمەن, شەبەر اكتەر ويىنىمەن سويلەيتىن دراما سالا­سىندا كەسەك وبرازداردىڭ بيىگى­نەن رۋحانياتقا كەمەلدىكپەن ء­تىل قاتۋدا... ول كۇردەلى دە كو­رىك­تى قازاق ونەرىنىڭ ءباسىن تاۋەل­سىز­دىك يىنىندە بيىكتەتىپ, تاڭ شولپانداي كومەسكى تارتقان رۋحا­نياتتىڭ باعىن جارقىراتا جا­عىپ كەلەدى.

 

اسقار التاي,

جازۋشى, سىنشى