اەس: ماماندار ەلىمىزدە دايارلانادى

ء«بىز قازىر اەس سالۋ ماسەلەسى جونىندە بەلسەندى پىكىر الماسۋدامىز. مەن ازاماتتاردىڭ تو­لىق بىلىكتى اقپارات الۋىمەن قاتار وزدەرىن الاڭداتقان سۇراقتارعا جاۋاپ الارىنا سەنىم­دىمىن», دەدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ءجۇسىپ جۇماعۇلوۆ.

كۇن تارتىبىندەگى اڭگىمە نەگىزىنەن اەس-ءتىڭ ەلىمىزگە قاجەت­تىلىگى, ەكولوگيالىق تاۋەكەلدەر, اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماق­سات­قا پايدالانۋ كەلەشەگى توڭىرەگىندە ءوربىدى.

«باستى ماقساتىمىز – حالىق رەفەرەندۋمدا داۋىس بەرگەندە ءتۇرلى كوڭىل كۇيگە بەرىلمەي, ارناۋلى مامانداردىڭ تۇجىرىمى نەگىزىندە شەشىم قابىلداۋىنا جاعداي جاساۋ. سوندىقتان ارناۋلى مامانداردى اكەلىپ, اتومنىڭ بەيبىت ماقساتقا قىزمەت ەتۋىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن تۇسىندىرۋگە تىرىسىپ وتىرمىز. ءبىز ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتى رەتىندە وسى جۇمىستى قولعا الدىق. ونىڭ ۇستىنە بەيتاراپ الاڭ رەتىندە حالىقتىڭ ءتۇرلى پىكىرىن تىڭداعىمىز كەلەدى», دەدى قوعامدىق ۇردىستەردى زەرتتەۋ ورتا­لى­عىنىڭ باسشىسى ريززات تاسىم.

«ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق» ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ەربولات قويانباەۆ پەن وسى ورتالىق عزي باس ينجەنەرىنىڭ ورىنباسارى دەنيس زارۆا سياقتى بىلىكتى ماماندار جينالعاندارعا اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ماڭىزى, ونى قولدانۋ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى ايتىپ بەردى.

«قوعامدا اتوم ەنەرگيا­سىن قولدانۋدىڭ قاۋپى تۋرا­لى لا­قاپتىڭ بەلەڭ العانى راس. بەل­سەندى ازاماتتاردىڭ ءبارى مۇندايدا چەرنوبىل مەن فۋكۋسيما اتوم رەاكتورلارىنىڭ جارىلعانىن مىسالعا كەلتىرەدى. ول ءىى بۋىن رەاك­تورلار بولاتىن. قازىر قازاقستانعا اەس سالىناتىن بولسا ءىىى جانە ءىىى+ رەاكتورلار قولدانىلادى. بۇلار­دىڭ قاۋىپ­سىزدىگى جوعارى جانە اپاتتى جاع­داي بولا قالعاننىڭ وزىندە اۆتو­­مات­­تى تۇردە توقتاتىلىپ, رەاك­تور 72 ساعاتتا سالقىنداتىلادى. اتوم رەاكتورىن قولدانۋ يدەياسى بۇگىن تۋىپ وتىرعان جوق. قازىردىڭ وزىندە كۋرچاتوۆتا 2 زەرتتەۋ رەاك­تورى جۇمىس ىستەيدى. سونىڭ ءبىرىنشىسى وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىنان بەرى ەشقانداي اپاتسىز جۇمىس جاساپ تۇر. اتومدى قول­دانعاندا شىعارىلاتىن يادرو­لىق قالدىقتان دا قاۋىپ جوق. ولار­دى قاۋىپسىز ساقتاۋدىڭ تەحنولوگياسى تابىلعان. قالدىقتاردى ساق­تايتىن ارنايى ورىندار جابدىقتالعان. ايتا كەتەتىن جايت, اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ قالدىق­تارى باسقا ەنەرگەتيكا كوزدەرى قالدىعىنان الدەقايدا از. اەس تۇرعىزۋعا قارسى الاڭداتاتىن تاعى ءبىر كۇمان – سالانى يگەرۋدە بىزدە بىلىكتى مامان جوق دەگەن قورقىنىش. الايدا ەلىمىزدە اتومدى جۇيەلى تۇردە زەرتتەيتىن عىلىمي ورتالىقتار بار. ءتىپتى رەاكتورلىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا قازاق عىلىمىنىڭ دەڭگەيى جوعارى دەپ ايتۋعا بولادى. ەگەر ولاي بولماسا حالىقارالىق دەڭ­گەيدە تانىلعان يادرولىق مەكەمە­لەر مەن رەاكتورلىق تەحنولوگيالاردى دامىتىپ جاتقان ەلدەر ءبىزدىڭ «ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقپەن» جۇمىس ىستەمەس ەدى. كۋرچاتوۆ قالاسىندا ورنالاسقان ورتا­لىق بارلىق رەاكتورلىق تەحنولوگيانى شىعاراتىن ەلدەرمەن جۇمىس ىستەيدى. اتاپ ايتقاندا, جاپونيانىڭ اتوم اگەنتتىگىمەن بىرلەسىپ بولاشاقتا قولدانىلاتىن IV بۋىنداعى رەاكتورلىق وتىننىڭ قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن زەرتتەپ جاتىر. سونداي-اق فرانتسيالىق «Astrid» رەاك­تورىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن تەكسەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە», دەدى ەربولات قويانباەۆ.

سونىمەن قاتار ول كۋرچاتوۆ­تاعى يادرولىق ورتالىقتا 300 ادام­نىڭ ەڭبەك ەتەتىنىن, ال يادرو­لىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ رەاكتورىندا 200-دەي ادام قىزمەت ىستەپ جۇرگەنىن ايتتى.

«ارينە, تەحنولوگياعا تاۋەل­دىلىك بار ەكەنى راس, بىراق ماماندار سانى جەتكىلىكتى بولادى دەپ ويلايمىن. اەس سالىنىپ جاتقان ۋاقىتتا دا جۇزدەگەن مامان دايارلانادى. ءبىز وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنان بەرى سەمەيدەگى شاكارىم اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتپەن كەلىسىمشارتقا وتىردىق. وندا اتوم سالاسىنىڭ ماماندارىن دايارلايتىن ارنايى كافەدرا قۇرىلىپ, فاكۋلتەت اشىلعان. ونداعى ماماندار «تەحنيكالىق فيزيكا», «يادرولىق فيزيكا» دەگەن اتاۋمەن دايارلانادى. كۋرچاتوۆ قالاسىندا فيليا­لى بار. شىعىس قازاقستانداعى ەكى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كافەدراسى دا كۋرچاتوۆتىڭ وزىندە جۇمىس ىستەيدى. الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ الدىڭعى قاتارلى قازۇۋ مەن ەۇۋ سياقتى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە دە وسى سالانىڭ ارنايى ماماندارى دايارلاناتىن شىعار دەپ ويلايمىن», دەدى ول.

مامان اەس سالۋعا ءۇمىتتى كوم­پانيالاردىڭ حالىقارالىق ارەنا­دا تانىلىپ, جەتىك مامان­دانعان كاسىپورىندار ەكەنىن جەتكىزدى.

«ەگەر كومپانيانىڭ جۇمى­سىنان ءبىر كىنارات تابىلسا, ونداي كومپانيانىڭ وزىنە سىن كەلىپ, وعان دەگەن سەنىم جويى­لادى. سوندىقتان مۇنداي كا­سىپورىندار جۇمىسقا بارىنشا ءجىتى قارايدى. ونىڭ ۇستىنە ولاردىڭ جۇمىسىن باقىلايتىن «اۆتورلىق قاداعالاۋ» دەگەن باقىلاۋ جۇيەسى بار. ەكىنشىدەن, ءوزىمىزدىڭ اتوم جانە ەنەرگەتيكا كوميتەتى دە بۇعان اتسالىسادى, قۇرىلىستى تولىق قاداعالايدى. ۇشىنشىدەن, ماگاتە ساراپشىلارى دا اەس سالىنعان كەزدەگى بارلىق ساتىنى تەكسەرۋگە ماماندارىن جىبەرىپ وتىرادى. ولار ءتىپتى «رەاكتوردى سالامىز» دەگەن اڭگىمەنى ەستي سالا, اەس سالىنۋى مۇمكىن بالقاش پەن كۋرچاتوۆتى تەكسەرۋگە كەلىپ, وسى جەرلەردە اەس سالۋعا بولاتىنىن ايتقان», دەدى ەربولات قويانباەۆ.

پىكىرالماسۋ الاڭىندا «ۇلت­تىق يادرولىق ورتالىق» عزي باس ينجەنەرىنىڭ ورىنباسارى دەنيس زارۆا دا بايانداما جاسادى. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, حالىقتىڭ يادرولىق ەنەرگيانىڭ قاۋپىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرۋى سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ زاردابى سالدارىنان تۋىنداپ وتىر. بىراق ول – بەيبىت ەمەس, سوعىس قارۋىن جاساۋعا قولدانىلعان اتوم. ال بەيبىت ماقساتتا يادرولىق وتىندى پاي­دالانۋدا بىزدە تاجىريبە از ەمەس.

«كۋرچاتوۆتا ەكى, الماتىدا ءبىر, بارلىعى ءۇش رەاكتوردى بەيبىت زەرتتەۋ ماقساتىندا قولدانىپ وتىرمىز. بۇعان دەيىن اقتاۋ قالاسىندا دا جىلدام نەي­ترون­دارمەن جۇمىس ىستەيتىن بن-350 ونەركاسىپتىك رەاك­تورى قول­دانىلعان. سونىمەن قاتار الەمدەگى ۋران ءوندىرۋ بو­­يىنشا الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ ءبىرىمىز. وسىلاردىڭ ءبارى ءبىزدىڭ اتوم قۋاتىن بەيبىت ماقساتقا قولدانۋىمىزعا مۇمكىندىك بەرە­دى», دەدى.

«قازىر الەمدە كومىرتەكتى وتىن قول­داناتىن جىلۋ ەنەرگيالىق ستانسالارىندا قاۋىپتى قالدىق كونتسەنتراتسياسى ەسەلەپ ارتقان. مۇنى جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. ءتىپتى تازار­تۋ جۇيەلەرى ەڭ جاقسى جول­عا قويىلعان ستانسالاردىڭ ءوزى قۋاتتىلىعىنا قاراي جىلىنا اتموسفەراعا 7-دەن 120 مىڭ توننا ارالىعىندا كۇكىرت, 2-دەن 20 مىڭ توننا ارالىعىندا ازوت, جۇزدەگەن مىڭ توننا كۇل, 3-تەن 7 ملن تونناعا دەيىن كومىرتەك گازىن شىعارادى. وسىلاردىڭ قۇرا­مىن­دا ادام اعزاسىنا زياندى سىناپ, كۇشان, كادمي, قورعاسىن بولادى», دەدى مامان.

كەزدەسۋگە كەلگەن قاتىسۋشىلار اەس قۇرىلىسىنا قارسى ەمەستىگىن, الايدا وسىناۋ ماڭىزدى جوبا كىمگە سەنىپ تاپسىرىلادى دەگەن ماسەلەگە الاڭدايتىنىن جەتكىزدى. «ماسەلەن, رەسەيلىك كومپانيا سانكتسيا ماسەلەسىنە بايلانىستى يمپورتتىق جوعارى تەحنولوگيالى كومپونەنتتەردى باتىس ەلدەرىنەن ساتىپ الا المايدى. سوندىقتان ونىڭ ورنىنا ساپاسىز ءبىر زاتتى سالىپ, قاۋىپتى جاعداي تۋعىزا ما دەپ الاڭدايمىز», دەدى كوپشىلىك. مۇنداي پىكىرلەردى باسقا ازاماتتار دا ايتىپ جاتتى.

پەتروپاۆل