مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا جاڭا سالىق كودەكسىن قابىلداۋدى كەلەسى جىلعا قالدىرۋدى ۇسىندى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, جەكە تابىس سالىعىنىڭ مولشەرلەمەسىن ازاماتتاردىڭ كىرىسىنە قاراي سارالاۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر, ياعني كىم قانشا كوپ تابىس تاپسا, سونشا سالىق تولەۋى كەرەك. بۇل تۇرعىدا پرەزيدەنت جاڭا سالىق كودەكسىن قايتا قاراپ, تالقىلاۋ جۇرگىزىپ بارىپ قابىلداۋدى ۇسىندى.
«تورعايدان قورقىپ, ەگىن ەكپەي وتىرۋعا بولمايدى»
ۇلتتىق بانكتىڭ تۇڭعىش توراعاسى, ساراپشى عالىم باينازاروۆ ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ (ەدب) كورپوراتيۆتى تابىس سالىعى مولشەرلەمەسىن 20%-دان 25%-عا ارتتىرۋ تۋرالى ۇسىنىسىن قولدايتىنىن ايتتى. ەگەر بانكتەردىڭ ەكونوميكانى قارجىلاندىرۋداعى ۇلەسى ويداعىداي بولسا, مۇنداي ۇسىنىس ايتىلماس ەدى. ءبىزدىڭ بانكتەردىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى رەسۋرستارعا باي ەلدەر اراسىندا تابىستىلىقتىڭ ەڭ جوعارى كورسەتكىشتەرىنە يە بولعانى دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ءساۋىر-مامىر ايىنداعى ەسەبىندە دە ايتىلادى. بىلتىر دۇنيەجۇزىلىك بانك ەل ۇكىمەتى 2009-2020 جىلدارى بانكتەرگە كومەكتەسۋگە 8,2 ترلن تەڭگە بيۋدجەت قارجىسىن ءبولدى دەپ مالىمدەدى. مۇنى ۇلتتىق بانك باسشىسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ تە راستادى.
ء«بىزدىڭ بانكتەردىڭ شىعىنى تومەن, سالىعى از, تابىسى كوپ. ءبىز بۇل كورسەتكىش جاعىنان الەمدە ەشبىر ەلگە دەس بەرمەي وتىرمىز. وتاندىق بانكتەردىڭ نەگىزگى كليەنتتەرى – حالىق پەن ءوزىمىزدىڭ كومپانيالار. شەتەلدىك كومپانيالار قارجىلاندىرۋدى حالىقارالىق ينستيتۋتتاردان ىزدەيدى. نەسيە پورتفەلىندەگى ەكونوميكاعا, وندىرىسكە بەرگەن نەسيە ۇلەسى وتە تومەن. بانكتەر تۇتىنۋشىلىق نەسيە ەسەبىنەن تابىسقا كەنەلىپ وتىر. بۇل رەتتە كەي ساراپشىلاردىڭ «بانكتەردىڭ تابىس سالىعى كوتەرىلسە, نەسيە پايىزى كوتەرىلەدى» دەگەن بولجامىمەن كەلىسپەيمىن. بانكتەردە قوسىمشا تابىس كوزىنىڭ كانالدارى جەتەدى. ءموبيلدى اقشا اۋدارىمدارى ءۇشىن الىناتىن كوميسسيالار – سوماسىنا قاراي 150-1 500 تەڭگە. ەسەپشوت ارقىلى اۋدارىمدار كوميسسياسى 0,2% بەن 0,95%-عا دەيىن قۇبىلىپ تۇرادى. حالىقارالىق اۋدارىمدار سوماسى – اۋداراتىن سوماسىنا قاتىستى تۇراقتى تۇردە 2 دوللار نەمەسە 10 مىڭ دوللار. بىراق سوعان قاراماستان ەلدەگى 21 بانكتىڭ سالىعى 600 ملرد تەڭگەدەن ءسال عانا اساتىنى وتكەن جىلى ايتىلدى. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ولاردىڭ قتس سالىعىن 25%-عا كوتەرۋ كەرەك دەگەن شەشىمىنە وسى فاكتور سەبەپ بولسا كەرەك», دەيدى.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ىشكى نارىقتا تەڭگە ديپلوماتياسىنىڭ مۇمكىندىگىن پايدالاناتىن كەز ەندى كەلدى.
«بۇل – ۇزاققا سوزىلاتىن ۇدەرىس. مۇنى بانكتەردىڭ قۇرىلتايشىلارى مەن ۇكىمەت اراسىنداعى ديپلوماتيالىق مايدان دەۋگە بولادى. شىنى كەرەك, بانك قۇرىلتايشىلارى دا وسال ەمەس. ولاردىڭ اراسىندا ۇكىمەتتىڭ كەز كەلگەن شەشىمىمەن جۇرە سويلەسەتىندەر جەتەدى. بانكتەردى زاڭعا مويىنسۇندىرۋعا ماجبۇرلەيتىن زاڭ تەتىگى وسىدان باستالادى. ءبىز بانك تۋرالى زاڭ قابىلداۋمەن بانكتەردىڭ ماسەلەسىن شەشە المايمىز. قارجى سەگمەنتىندە حالىقتان جاسىرىپ, بۇگىپ قالاتىن قالتارىستار بولماۋى كەرەك. ال بانكتەردىڭ قتس سالىعىن كوتەرسەك, نەسيە پايىزى كوتەرىلىپ كەتەدى دەگەن قورقىنىشى تورعايدان قورقىپ, بيداي ەكپەۋمەن بىردەي. قتس-تىڭ كەز كەلگەن دەڭگەيى بانكتەردىڭ تابىسىنا كەرى اسەر ەتە المايدى. قارجى سەگمەنتىنىڭ ءتۇتىنى ءتۇزۋ بولسا, نارىق پەن بانكتىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن كوزقاراسى تۇزەلەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل ۇستانىمى تۇسىنىكتى تىلمەن ايتقاندا, «بانكتەر ساعان ايتامىن, قازاق بيزنەسى, سەن دە تۇزەل» دەگەنگە كوبىرەك ۇقسايدى», دەيدى ع. باينازاروۆ.
ءتيىمسىز سالىق جەڭىلدىكتەرىن جويۋ ماڭىزدى
«Halyk Finance» باسقارما توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى مۇرات تەمىرحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, رەفورمانى باستاۋ ءۇشىن پروبلەمالاردى زەرتتەۋ كەرەك.
«جاڭا سالىق كودەكسىنە بيلىكتىڭ دە, بيزنەستىڭ دە وڭ قاباق تانىتپاۋىنا ءۇستىرت دايىندالۋى سەبەپ بولىپ وتىر. سالىق كودەكسىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ كەيبىر تاپسىرمالارىنا سىلتەمە جاسالعان, بىراق بۇل دا سالىق رەفورماسىنىڭ تۇپكىلىكتى ماقساتتارىن ءتۇسىندىرىپ بەرە الماعان. سالىق جانە بيۋدجەت جۇيەسىندە داعدارىستىڭ سەبەپ-سالدارى تۋرالى ماسەلە نازاردان تىس قالىپ وتىر. ءىجو-دەگى شيكىزاتتىق ەمەس سالىقتىق تۇسىمدەر ۇلەسى – ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق پەن دامۋ ۇيىمى ەلدەرىنىڭ ورتاشا كورسەتكىشىمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي تومەندىگى دە كۇردەلى ماسەلە. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, جاڭا سالىق كودەكسىندەگى بارلىق جاڭاشىلدىق ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە سالىق ءتۇسىمى جىل سايىن 1,4 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى دەگەن مالىمەتىندە نەگىز جوق. سەبەبى سالىق ءتۇسىمىن 1 ترلن تەڭگەگە قالاي ارتتىرۋعا بولاتىنى تۋرالى ناقتى تۇسىنىكتەمە بەرىلمەگەن», دەيدى ول.
قارجىگەردىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق قور مەن مۇناي دوللارىنا بايلانىپ قالعانىمىز داعدارىسقا سەبەپ بولعانىن مويىنداي الماي وتىرمىز.
«بۇل – كەشەنىڭ نەمەسە بۇگىننىڭ ەمەس, كەيىنگى 30 جىلداعى ەكونوميكالىق ساياساتىمىزدىڭ قاتەلىگى. ونى ءارتاراپتاندىرا الماعانىمىزدىڭ كەرى سالدارى. 2023 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ 55%-ى شيكىزاتتىق ەمەس سالىق جانە بيۋدجەتتىڭ باسقا دا تۇسىمدەرىنەن, 45%-ى مۇناي كىرىستەرى ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلدى. مۇناي باعاسى جوعارى بولعان كەزدە ۇلتتىق قورعا دەگەن تاۋەلدىلىگىمىز تومەندەپ, قوردىڭ جيناقتاۋشى فۋنكتسياسى تولىق كۇشىندە جۇمىس ىستەۋى كەرەك ەدى. بىراق ءىس جۇزىندە ولاي بولمادى. 2000 جىلدىڭ باسىندا مۇناي ءوندىرۋ كولەمى قارقىندى ءوستى. 2005 جىلدان باستاپ مۇناي باعاسى كوتەرىلە باستادى. 2000-2007 جىلدار ارالىعىندا ءىجو-ءنىڭ ورتاشا ءوسىمى جىلىنا 10%-دان جوعارى بولدى. بۇل بيۋدجەت كىرىسىنىڭ وسۋىنە وتە وڭ اسەر ەتتى. مەنىڭشە, جەكە سالىق مولشەرلەمەلەرىن 2006 جىلعا دەيىنگى دەڭگەيگە قايتارۋ كەرەك, ويتكەنى ولار ەل ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى وسۋىنە كەدەرگى كەلتىرمەدى جانە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتىلىعىن قولدادى. 2023 جىلى ۇكىمەتتىڭ قوسىمشا قۇن سالىعى مولشەرلەمەسىن 12%-دان 16%-عا دەيىن كوتەرۋدى (2006 جىلعى دەڭگەيگە قايتارۋ) جانە جەكە تابىس سالىعىنىڭ پروگرەسسيۆتى شكالاسىن قايتا ەنگىزۋ تۋرالى يدەياسىن دا قولدادىق, سونىمەن بىرگە بۇل شەشىمدى قابىلداماس بۇرىن ءبىراز ماسەلەلەردى شەشىپ الۋدى ۇسىندىق», دەيدى تەمىرحانوۆ.
ساراپشى سالىق كوتەرۋ الدىندا ورىندالۋعا ءتيىس ءبىرىنشى شارت – بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىراتىن, بيۋدجەت تاپشىلىعىن ازايتاتىن, بارلىق مەملەكەتتىك شىعىندى پارلامەنت الدىندا, دەمەك بۇكىل قوعام الدىندا ەسەپ بەرەتىن تۇبەگەيلى بيۋدجەت رەفورماسىن جۇرگىزۋ دەگەن وي ايتادى.
«سالىق مولشەرلەمەلەرىن كوتەرمەس بۇرىن ورىندالۋعا ءتيىس تاعى ءبىر نەگىزگى شارت – ءتيىمسىز سالىق جەڭىلدىكتەرىن تولىعىمەن جويۋ. بۇل مىندەتتەر ورىندالمايىنشا, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ تالابى الدىمىزدان شىعا بەرەدى», دەيدى ساراپشى.
وليگارحتار 5 جىلدا 8 ترلن تەڭگە ديۆيدەند العان
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى نۇرلان بايبازاروۆتىڭ ايتۋىنشا, جاڭا سالىق كودەكسى «بيزنەس پەن ينۆەستيتسيانى ىنتالاندىرۋعا, ەكونوميكالىق ءوسۋدى قامتاماسىز ەتۋگە جانە ءوندىرىستى ارتتىرۋعا ءتيىس». سالىق جەڭىلدىكتەرىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا كودەكس جوباسىندا ءتيىمسىز سالىق جەڭىلدىكتەرىنىڭ ءبىر بولىگى الىنىپ تاستالادى, سونداي-اق بارلىق بەرىلگەن جەڭىلدىك سالىق ەسەپتىلىگىندە كورسەتىلەدى.
ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ جاڭا سالىق كودەكسىن ازىرلەۋگە كىرىسىپ كەتكەنىن, قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتى جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ جوباسى مەن وعان ىلەسپە تۇزەتۋلەردى جۇمىسقا قابىلداعانىن 4 قىركۇيەك كۇنى بىلدىك. دەپۋتات ەرلان سايروۆتىڭ سوزىنشە, بەس جىلدىڭ ىشىندە وتاندىق تاۋ-كەن وندىرىسىندە وليگارحتار 8,5 ترلن تەڭگە ديۆيدەند العان. مۇنداي كورىنىس بانك سەكتورىندا دا بايقالدى. بۇل – ەل بيۋدجەتىنىڭ ۇشتەن ءبىرى. دەمەك وليگارحتاردىڭ قالتاسىن قامپايتۋعا مۇمكىندىك بەرىپ كەلگەن جەڭىلدىكتەردى قايتا قارايتىن كەز جەتتى.
ساياساتتانۋشى عازيز ابىشەۆ جاڭا سالىق كودەكسىن ازىرلەۋدىڭ كەيىنگە شەگەرىلۋىنە بيزنەس وكىلدەرى مەن شەنەۋنىكتەر اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىك سەبەپ دەپ ەسەپتەيدى.
«بۇل قۇجاتقا كەيىنگى 5-6 جىل ىشىندە 55 رەت وزگەرىس ەنگىزىلگەن. مۇددەلى توپتار بۇل قۇجاتقا كەز كەلگەن يىرىمنەن پايدانى سۋىرىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن باپتاردى ەلەۋسىز عانا تىقپالاپ جىبەرگەن. ال كاسىپكەرلەر ەكونوميكالىق ءوسۋدى قامتاماسىز ەتە الاتىن نەعۇرلىم ليبەرالدى جوبالاردى ۇسىنعان ەدى. باسقاشا ايتقاندا, وڭ قولدىڭ باستاعىسى كەلەتىن جوبالارىن سول قول قولدامايدى نەمەسە كەرىسىنشە. بىزگە ەكى تاراپتىڭ اراسىندا ۇيلەسىمدىلىك كەرەك. مەن كودەكستىڭ جاڭا, وزگەرتىلگەن رەداكتسياسىنان بيزنەس كليماتتى ساۋىقتىراتىن وڭ وزگەرىستەر كۇتەمىن», دەيدى ساراپشى.
ساياساتتانۋشىنىڭ ايتۋىنشا, قۇجاتتى قابىلداۋدى كەيىنگە قالدىرماساق, الداعى بەسجىلدىقتاردا ەكونوميكامەن ەمەس, اسىعىس قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ سالدارىمەن كۇرەسۋگە تۋرا كەلەدى.
دايىنداعان –
گۇلبارشىن ايتجانبايقىزى,
«ەgemen Qazaqstan»
الماتى