ەلدە اتوم ەنەرگەتيكاسىن قالىپتاستىرۋعا العىشارت بار. ينجەنەرلىك ءداستۇر, ۋران ءوندىرۋ جانە يادرولىق وتىن دايىنداۋ تولىق قالىپتاسقان. اەس قۇرىلىسى ەلىمىز ءۇشىن ۋران وندىرۋدەن باستاپ ودان ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋگە دەيىنگى تولىققاندى ينتەگراتسيالانعان سالانى قۇرۋعا مۇمكىندىك تۋدىرادى. ساراپشىلار مۇنى ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى ەلەۋلى قادام بولادى دەپ باعالايدى.
تەحنولوگيالىق دەربەستىكتىڭ قوزعاۋشى كۇشى
مىسالى, 2023 جىلدىڭ قاراشاسىندا پايدالانۋعا بەرىلگەن بەلارۋس اەس-ءنىڭ №2 بلوگى ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن قاجەتتىلىكتىڭ 40%-ىن قامتاماسىز ەتە الدى. ناتيجەسىندە, 2 ۇلكەن گرەس-تەگى ەسكى جانە تيىمدىلىگى تومەن بۋ ەنەرگوبلوكتەرى پايدالانۋدان شىعارىلدى. ونىمەن قويماي, رەسەيدەن يمپورتتالاتىن تابيعي گاز كولەمى 5,6 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن قىسقاردى. يگىلىك مۇنىمەن دە بىتپەي, قالالىق جىلۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىندە گازبەن جىلىتۋدى ەلەكترمەن جىلىتۋعا ءىشىنارا اۋىستىرۋ مۇمكىن بولدى.
دەسە دە, اتوم ونەركاسىبىنىڭ قىزمەتى تەك ەلەكتر ەنەرگياسى مىندەتىمەن عانا شەكتەلمەيدى. ول ءارتۇرلى سالاداعى تەحنولوگيالىق دەربەستىككە قول جەتكىزۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالادى.
ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا, ونەركاسىپتىك ءوندىرىس پەن ءوڭىردىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋعا, كادرلىق الەۋەتتى دامىتۋعا جانە ارالاس سالالاردا ماتەريالدارمەن, قۇرىلىس جابدىقتارىمەن قامتاماسىز ەتۋ, كوممۋنالدىق جانە باسقا قىزمەتتەردى كورسەتۋ ءۇشىن بيزنەستى ورىستەتۋگە سان-سالالى جول اشادى.
قانشا جۇمىس ورنى قۇرىلادى؟
تۇركيا ەلىنىڭ «اككۋيۋ» اەس-ءنىڭ قۇرىلىسىمەن تانىسۋعا بارعان ساپارىمىزدا «روساتوم – حالىقارالىق جەلى» جەكە مەكەمەسىنىڭ باس ديرەكتورى ۆاديم تيتوۆتى اڭگىمەگە تارتىپ, اەس تۋرالى بىرقاتار مالىمەتكە قانىقتىق. ونىڭ ايتۋىنشا اەس قۇرىلىسىنىڭ شارىقتاۋ كەزەڭىندە نىساندا ونداعان مىڭ ادام جۇمىس ىستەيدى. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, جۇمىس ىستەپ تۇرعان اەس-تە ءبىر جۇمىس ورتا ەسەپپەن ينفراقۇرىلىمدا جانە ونىمەن بايلانىستى سالالاردا 10 جۇمىس ورنىن اشادى.
حالىقارالىق ەنەرگەتيكا اگەنتتىگىنىڭ (حەا) جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق جۇمىسپەن قامتۋ تۋرالى ەسەبى بولاشاقتا اتوم ونەركاسىبى ءۇشىن بىلىكتى جۇمىسشىلاردىڭ تاپشىلىعى بولاتىنىن بولجاپ وتىر. تازا ەنەرگياعا كوشۋ بۇكىل الەمدە كوبىرەك جۇمىس ورىنىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اتوم ەنەرگەتيكاسى جەرگىلىكتى جانە ايماقتىق ەكونوميكاعا پايدا اكەلەتىن كوپتەگەن جۇمىس ورىنى مەن تۇراقتى جۇمىسپەن قامتۋدى قامتاماسىز ەتەدى. بۇكىل الەمدە بەلسەندى دامىپ كەلە جاتقان يادرولىق مەديتسينا جانە باسقا دا تەحنولوگيالىق سەكتورلاردا دا جوعارى بىلىكتى كادرلار قاجەت بولادى.
يادرولىق وتىن ەنەرگيا باعاسىن تۇراقتاندىرا الا ما؟
ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, تابيعي ۋراننىڭ باعاسى گاز بەن مۇناي باعاسىنا قاراعاندا قۇبىلمالىلىققا از ۇشىرايدى. سونىمەن قاتار باسقا ەنەرگيا كوزدەرىمەن سالىستىرعاندا, ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قالىپتى قۇنىندا يادرولىق وتىننىڭ ۇلەسى وتە از جانە شامامەن 10%-دى قۇرايدى. جانارماي قۇيۋ ستانسالارى ءۇشىن وتىننىڭ ۇلەسى – 60%, ديزەلدىك زاۋىتتاردا – 85%. بۇل سوڭعى جىلدارى كومىرسۋتەگى وتىنى نارىعىندا بايقالىپ وتىرعان قۇبىلمالىلىقتان ساقتاندىرادى. وعان قوسا, تولىق يادرولىق وتىن – وتىن جيناعى – جوعارى قوسىلعان قۇنى بار كۇردەلى جوعارى تەحنولوگيالىق ءونىم. سوندىقتان جاڭا يادرولىق وتىننىڭ باعاسى نارىقتىق اۋىتقۋلارعا وتە از ۇشىرايدى.
يادرولىق ەنەرگيا قانشالىقتى قاۋىپتى؟
كوپ زەرتتەۋ اتومدىق ەنەرگيانىڭ كومىر نەمەسە مۇنايعا قاراعاندا الدەقايدا قاۋىپسىز ەكەنىن كورسەتەدى. مۇنداي قورىتىندى ءار سالاداعى ءولىم ستاتيستيكاسىن زەرتتەپ, زەردەلەۋ ارقىلى جاسالعان. توتەنشە جاعداي كەزىندە, تاۋ-كەن كاسىپورىندارىندا جانە ەلەكتر ستانسالارىندا وندىرىستىك اپات كەزىندە, سونداي-اق اۋانىڭ لاستانۋى ناتيجەسىندە زارداپ شەككەن تۇرعىنداردىڭ احۋالىنا قاراپ, ءار ءىستىڭ انىق-قانىعىن ايىرۋعا بولادى. كومىر ونەركاسىبى – ءولىم كوپ تىركەلەتىن ءوندىرىس سالاسى. وندا 1 تۆت/ساع ءوندىرىس 100 ادامنىڭ ءومىرىن جالمايدى. مۇناي مەن بيووتىننىڭ قاۋپى شامالى از دەگەنمەن, تەرمەلەپ قاراساڭ ونىڭ دا ادام بالاسىنا تيگىزەتىن زالالى باستان اسادى.
جاپونياداعى «فۋكۋسيما-1» اتوم ستانساسىنداعى اپاتتان كەيىن ماگاتە اەس-تەر ءۇشىن حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك ستاندارتتارىن كۇشەيتتى. ەندى اتوم ەلەكتر ستانساسىن جوبالاۋعا قويىلاتىن تالاپتار 10 مىڭ جىلدا ءبىر رەت بولاتىن تابيعي اپاتتاردى ەسكەرەدى. قالىپتى جۇمىس كەزىندە اەس مامانعا, حالىققا جانە قورشاعان ورتاعا قاۋىپ توندىرمەيدى. دەگەنمەن اەس-تەردە وقىس وقيعالار مەن اپاتتاردىڭ الدىن الۋ جانە ولار ورىن العان جاعدايدا زالالدىڭ ازايۋى كەشەندى تۇردە قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس. بۇل رەتتە اەس-ءتىڭ قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. «فۋكۋسيمادان كەيىنگى» تيپتەگى زاماناۋي اەس-تەردە, اتاپ ايتقاندا, ۆۆەر-1200 بۋىنى III+ بار اەس-تەردە جەر سىلكىنىسى كەزىندە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن بەلسەندى جانە ءپاسسيۆتى قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرىنىڭ كومبيناتسياسى قولدانىلادى. ريحتەر شكالاسى بويىنشا 8, سۋ تاسقىنى, تورنادو جانە ۇشاق اپاتتارىنا توتەپ بەرەدى.
ەڭ باستىسى اەس-تە ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ كەزىندە وتتەگى شىعىنى جانە كومىرقىشقىل گازى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار باسقا «پارنيكتىك» لاستاۋشى زاتتاردىڭ, ۋلى جانە كانتسەروگەندىك زاتتاردىڭ شىعارىندىلارى بولمايدى.
يادرولىق گەنەراتسيا ءرولى
يادرولىق ەنەرگەتيكانىڭ وتە باي تاريحى بار. بىرنەشە بۋىننىڭ دالەلدەنگەن تەحنولوگيالارى ءالى كۇنگە قالىپتى جۇمىس ىستەپ تۇر. ولاردىڭ ارقايسىسى الدىڭعىسىنان قاۋىپسىز. سوڭعى جىلدارى اتومنىڭ اتموسفەراعا پارنيكتىك گاز شىعارىندىلارىن ازايتۋداعى جانە پلانەتانىڭ كليماتىن ساقتاۋداعى ءرولى بارعان سايىن ايقىن بولا باستادى. بۇگىندە كاسىبي ماماندار مەن جۇرتشىلىقتىڭ كوز الدىندا اتوم ەنەرگەتيكاسى دەكاربونيزاتسيا ماقساتىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن دالەلدەنگەن جانە تۇراقتى شەشىم رەتىندە قابىلداندى. جاھاندىق كليماتتىق كۇن ءتارتىبى قازىردىڭ وزىندە قوسىمشا زاڭنامالىق تالاپتاردى بەلگىلەپ, بيزنەس ورتانى جۇيەلى تۇرلەندىرۋگە الىپ كەلەدى. كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋگە مىندەتتەمە العان كوپتەگەن ەلدە اتوم ەنەرگياسى ۇزاق ۋاقىت بويى «جاسىل» ەنەرگيا كوزى رەتىندە جىكتەلەدى.
سوڭعى ءۇش جىلدا الەمدە اتوم ەنەرگەتيكاسىنا وتە كۇردەلى بەتبۇرىس جاسالدى. بىلتىر دۋبايدا وتكەن COP-28 كونفەرەنتسياسىندا جەتەكشى ەلدەردىڭ بارلىعى دەرلىك كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن الەمنىڭ يادرولىق قۋاتى 2050 جىلعا قاراي ءۇش ەسە ارتۋى كەرەك دەگەن مالىمدەمە جاسادى. حەا-نىڭ بولجامدارىنا سايكەس, يادرولىق گەنەراتسيانىڭ قۋاتى 2022 جىلعى 417 گۆت-تان 2050 جىلى 620 گۆت-قا دەيىن ارتادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. كوپتەگەن نارىق قاتىسۋشىلارى قازىردىڭ وزىندە شەشۋشى ارەكەتكە شاقىرىپ جاتىر. اتوم ەنەرگياسى تومەن كومىرتەكتى بالانستىڭ نەگىزى بولاتىنىنا سەنەتىن كەز الدەقاشان جەتتى.
جەل مەن كۇن – ەنەرگەتيكالىق تەپە-تەڭدىكتىڭ قاجەتتى ەلەمەنتتەرى. ولار ەكولوگيالىق تازا جانە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزى رەتىندە ماعلۇم. بىراق بەلگىلى سەبەپتەرگە بايلانىستى ولار تاۋلىك بويى تۇراقتى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدى قامتاماسىز ەتە المايدى. تۇتىنۋشىلاردى ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جالپى سەنىمدىلىگىنىڭ تومەندەۋىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن مۇنداي ءۇزىلىسسىز ەنەرگيا كوزدەرى ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىنە دۇرىس ينتەگراتسيالانۋدى تالاپ ەتەدى.
جاھاندىق كونسەنسۋس, بىرىنشىدەن, اتومنىڭ «جاسىل» تازا ەنەرگيا بالانسىندا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن ايتادى. ەكىنشىدەن, اتوم ەنەرگياسى – اۋا رايىنا, تابيعاتقا, تاۋلىك ۋاقىتىنا قاراماستان وندىرىلەتىن بازالىق ەنەرگيا رەتىندە ەنەرگەتيكالىق بالانسقا قوسىلۋى كەرەك. قازىر قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ەلدەردە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدىڭ سەرپىندى باعدارلامالارى بار.