قانداي ۇلت ءجۇز جەردەن دامىسا دا, جاس ۇل-قىزىمەن اشىق تالقىلاۋعا تارتىناتىن, ايتۋعا قىمسىناتىن تاقىرىپ بولادى. سونداي تاقىرىپتىڭ ءبىرى – جىنىستىق ساۋاتتىلىق. «ۇيات بولادى» دەپ جۇرگەندە ءوزى ۇيدە, قىلىعى تۇزدەگى ۇل مەن قىز البىرت جاستىقپەن ءتۇرلى قاتەلىككە ۇرىنىپ, سالدارى ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ىلەسەتىن قاسىرەتكە ۇلاسىپ جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس. وعان قوسا بىلمەگەن ۋ ىشەتىنىن ەسكەرسەك, «كورسوقىر» بولىپ وتىرا بەرۋدىڭ كەرى سالدارى ءارتۇرلى. ماسەلەن, بۇل بەدەۋلىككە باستايتىن جىنىستىق جۇقپالى اۋرۋلاردان باستاپ, بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ تۇسىك جاساتقىزۋ, قالاماعان بالادان باس تارتۋ دەگەن سياقتى جالپىلاما جالعاسا بەرەدى. ايتۋعا وڭاي بولعانىمەن, ءاربىر وسىنداي كەلەڭسىز وقيعانىڭ استارىندا ادام تاعدىرى جاتىر.
ايتپاعىمىز, جىنىستىق ءبىلىم بەرۋ ارقىلى رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىقتى ساقتاۋعا ارنالعان ورتالىق ازيانىڭ جىل سايىنعى TartynbaFest 2.0 فەستيۆالى بيىل الماتىدا جالعاسىن تاپتى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن بىشكەك قالاسىندا ءساتتى وتكەن فەستيۆالدى بيىل الماتى قالاسى قابىلداپ العان ەدى. بۇل ەستافەتا سالاماتتى ءومىر سالتى مەن جاستاردىڭ رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىعىنا سانالى تۇردە قاراۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى.
TartynbaFest 2.0 – كەز كەلگەن ادام تىيىم سالىنعان تاقىرىپتاردى ەش قىمسىنباي, تارتىنباي زەرتتەي, تالقىلاي الاتىن جانە پىكىرلەرىمەن بولىسە الاتىن الاڭ. سونىمەن, الماتىدا وتكەن TartynbaFest 2.0 فەستيۆالىنىڭ ناتيجەلەرى تۋرالى بايانداماس بۇرىن, وسى حالىقارالىق جيىندا ءسوز العان ساراپشىلار پىكىرىنە جۇگىنۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز.
جىنىستىق ءبىلىم بەرۋ ادۆوكاتى, جىنىستىق جانە رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق جونىندەگى جاتتىقتىرۋشى كاميلا تۇياقباەۆا: «جىنىستىق ساۋاتتاندىرۋ ادامدار اراسىنداعى سانالى دا جاۋاپتى قارىم-قاتىناستى قالىپتاستىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى دەپ ۇيعاراتىندىقتان, مۇنداي باستامالار ءاربىر جاسوسپىرىمگە ءوز جاراتىلىسى مەن گەندەرلىك ايدەنتيكاسىن تۇسىنۋگە سەپتەسەدى. وعان قوسا بۇل سالاماتتى شەكارالاردى بەلگىلەۋدە, جالپى تاعدىرشەشتى قادامدارعا بارۋدا وتە ماڭىزدى. سونىمەن قاتار جىنىستىق ساۋاتتاندىرۋ – جىنىستىق دەنساۋلىققا قاتىستى ءارتۇرلى ماسەلەنىڭ الدىن الۋدىڭ كىلتى. اتاپ ايتقاندا, جاستايىنان جۇكتى بولىپ قالۋ, ينفەكتسيالاردىڭ تارالۋى, جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق, الالاۋ مەن كەمسىتۋشىلىككە ۇشىراۋ», دەيدى.
سول سياقتى جىنىستىق ءبىلىم گەندەرلىك تۇرعىداعى تاپتاۋرىن كوزقاراستار مەن تەڭسىزدىكتەرمەن كۇرەسۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. قىسقاسى, جىنىستىق ءبىلىم بەرۋ ينكليۋزيۆتى ءارى ەمپاتيكالىق قوعامدىق ورتانى قۇرۋعا ىقپال ەتىپ, ءاربىر ادام جىنىسىنا قاراماستان, تاڭداۋ قۇقىعى مەن ءوز ەركىندىگىنە يە بولماق.
ماماندار «اركىم وسكەندە ءوزى تۇسىنەدى» دەپ قاراپ وتىرۋعا دا بولار ەدى, بىراق بۇرىنعى ۇستانىم, قازىرگى جۇيە جۇمىس ىستەمەيتىنىنە كوزىمىز جەتتى دەگەندى ناقتى مىسالدارمەن دايەكتەپ وتىر. مىسالى, بۇل جاسوسپىرىمدەر جۇكتىلىگىنىڭ ارتۋىنان, دارەتحاناعا تاستالعان نارەستەلەردەن, جىنىستىق جولمەن بەرىلەتىن ينفەكتسيالاردىڭ تارالۋىنان كورىنىپ وتىر. ەگەر كەلەڭسىز مالىمەتتەرگە كوزدى جۇما بەرمەي, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ دەنساۋلىعىنا شىنداپ ءمان بەرەتىن قوعامعا اينالامىز دەسەك, وسى تاقىرىپتار جونىندە اڭگىمەلەسۋ, ءبىلىم بەرۋ مەن جاستار ءۇشىن قاۋىپسىز الاڭدار قۇرۋدىڭ ماڭىزى وراسان.
وسى جيىندا ءسوز العان جىنىستىق جانە رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىق جونىندەگى قاۋىمداستىقتىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى, اكۋشەر-گينەكولوگ گالينا گرەبەننيكوۆا: «مەن ۇلتتىڭ دەنساۋلىعى, ۇلت كەلەشەگى بۇگىنگى جاستاردىڭ جىنىستىق دەنساۋلىعىنا بايلانىستى, ءتىپتى تاۋەلدى ەكەنىن ايتۋدان ەشقاشان جالىققان ەمەسپىن. بۇل – اكسيوما. ەگەر تاراتىپ ايتاتىن بولساق, جاستار دا, ونىڭ ىشىندە جاسوسپىرىمدەر دە دەنساۋلىعىنا قاتىستى قاۋىپتى جاعدايلارمەن بەتپە-بەت كەلىپ جاتادى. ونىڭ ىشىندە ءوزىمىز ايتىپ جۇرگەن كەزدەيسوق جۇكتى بولىپ قالۋ, تۇسىك جاساتقىزۋ, جىنىستىق جولدارمەن بەرىلەتىن ينفەكتسيالاردىڭ ءورشۋى, ايتۆ جۇقپاسى دا بار. مۇنداي بالە-جالا, قاۋىپ-قاتەردى ازايتۋ ءۇشىن, مەيلى ۇل, مەيلى قىز بولسىن, بىرىنشىدەن, جابىق, قۇپيا اقپاراتتاردان ناقتى قۇلاعدار بولۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق سالاسىنداعى ساپالى قىزمەت پەن كەڭەسكە جۇگىنە الاتىنداي, قولجەتىمدىلىك قاجەتتىلىگى كۇن سايىن كورىنىپ وتىرعاندىقتان, جاستار دا بۇل ماسەلەدە قاۋىپسىز ءارى سەنىمدى الاڭدارعا, ورىندارعا مۇقتاج. سوندىقتان وسى جەردە ءوسىپ كەلە جاتقان ۇل-قىز قوعام تىيىم سالعان تاقىرىپتاردى قورىقپاستان, ەشكىمنىڭ مازاعىنا ۇشىراماي تالقىلاي الادى. قازىرگە مۇنداي الاڭ ءبىز كوپتەن بەرى ويلاستىرىپ, قولعا العان TartynbaFest 2.0 فەستيۆالى بولىپ وتىر. جىنىستىق جانە رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىق جونىندەگى قاۋىمداستىقتىڭ جاستار قاناتى بار. جاستار ول جەردە قىسىلماستان, «تەڭ – تەڭىمەن» قاعيداتى بويىنشا ءتۇرلى تاقىرىپتارعا جاتتىعۋلار وتكىزىپ ءجۇر. وعان قوسا ينستاگرامدا @ne_tabu پاراقشاسىن جۇرگىزىپ, ءوز زامانداستارىنان كوپتەگەن سۇراق قابىلداپ جاتادى. ولاردىڭ ءبارى دە ۆولونتەر», دەيدى.
وسى ارادا ساراپشىنىڭ پىكىرىن راستاي كەتۋگە بولادى. مىسالى, فەستيۆالدىڭ دا باعدارلاماسىن جاستاردىڭ وزدەرى جاساپ, ساراپشىلاردى دا تاڭداپ, پىكىرتالاس جۇرگىزدى. جاستارىمىزدىڭ كۇش سالۋىنىڭ ارقاسىندا فەستيۆال مازمۇندى دا قىزىقتى بولىپ ءوتتى. سونىمەن, الماتىداعى العاشقى فەستيۆالعا وفلاين 150-دەي جاستار قاۋىمىمەن بىرگە, قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىكستان ماماندارى دا قاتىستى. فەستيۆالعا اتسالىسقاندار قاتارىندا قوعام بەلسەندىلەرى, تانىمال بلوگەرلەر, سۋرەتشىلەر, دارىگەرلەر مەن ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتور وكىلدەرى دە بار. ماماندار جەرگىلىكتى جاستارمەن پىكىر الماسىپ, كۇن تارتىبىندەگى كوكەيكەستى تاقىرىپقا مۇددەلەستىك تانىتىپ, اقپاراتتىق تۇرعىدا مۇنىڭ قىزىقتى, ەڭ باستىسى قولجەتىمدى بولا الاتىنىن ايعاقتادى.
ء«بىزدىڭ جۇمىسىمىز جىنىستىق ءبىلىم بەرۋگە قاتىستى قوعامدىق كوزقاراستاردى وزگەرتۋگە, جىنىستىق قاتىناس پەن رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىقتى تالقىلاۋعا بايلانىستى ستيگما مەن كەمسىتۋشىلىكتى ازايتۋعا ىقپال ەتەدى. ءاربىر ادام ءوز ءتانى مەن دەنساۋلىعى تۋرالى سانالى شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن قاجەتتى اقپارات پەن رەسۋرستارعا قول جەتكىزە الاتىن قوعام قۇرۋعا ۇمتىلىپ كەلەمىز», دەيدى جىنىستىق جانە رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق جونىندەگى قاۋىمداستىقتىڭ جاستارمەن جۇمىس جونىندەگى ۇيلەستىرۋشىسى سارا قانافينا.
وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن فەستيۆال قانشالىقتى وزەكتى بولدى دەيتىن بولساق, 2022 جىلى «سالاماتتى ۇلت» ۇلتتىق جوباسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندەگى «وقۋشىلاردىڭ دەنساۋلىعىنا قاتىستى مىنەز-قۇلقى» اتتى ەكىنشى ۇلتتىق زەرتتەۋىنىڭ ناتيجەلەرىنە كوز جۇگىرتۋ كەرەك. ەلىمىزدە 7 400-دەي ءجاسوسپىرىم اراسىندا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر توعىزىنشى سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ 5,7%-ى جىنىستىق قاتىناسقا تۇسكەنىن جانە قاتىسۋشىلاردىڭ 41%-ى بۇعان العاش رەت 15 جاسىندا بارعانىن جاسىرماعان. جىنىستىق قاتىناس تاجىريبەسى تۋرالى مالىمدەگەن ۇلداردىڭ 59,4%-ى جانە قىزداردىڭ 44,4%-ى مۇشەقاپ قولدانعانىن اتاپ وتكەن. مۇشەقاپ نەمەسە جۇكتىلىكتىڭ الدىن الاتىن پرەپاراتتاردى پايدالانعان جاستاردىڭ ۇلەسى 2018 جىلعى زەرتتەۋلەرمەن سالىستىرعاندا 9%-عا تومەندەگەن.
«ورتالىق ازيا ەلدەرىندە رەسمي تۇردە كەشەندى جىنىستىق ءبىلىم بەرۋ جۇمىستارى جۇرمەسە دە, ول قولدانىستاعى شەكتەۋلەردەن اسىپ ءتۇسىپ, بەيرەسمي تۇردە دامىپ كەلەدى. نەگىزگى پروبلەما – مەكتەپتەردە جىنىستىق ساۋاتتىڭ بولماۋىندا. بۇل جاسوسپىرىمدەر مەن جاستاردىڭ دەنساۋلىعىنا, ءال-اۋقاتى مەن ءوزىن-ءوزى باعالاۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ جاتىر. قوعامداعى كەرىتارتپالىقتى ەسكەرە وتىرىپ, وڭىردەگى بەلسەندىلەر مەن باستاماشىل توپتار گەندەرلىك كەمسىتۋشىلىك, زورلىق-زومبىلىق پەن دەنساۋلىق تۋرالى ساۋاتتى ارتتىرۋدىڭ يننوۆاتسيالىق جولدارىن تاۋىپ وتىر», دەدى وسى ءىس-شارانىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى گ.گرەبەننيكوۆا.
فەستيۆالدا جاستار پلەنارلىق جيىندارعا, شەبەرلىك دارىستەرىنە بەلسەندى قاتىسىپ, وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلادى. جىنىستىق ءبىلىم بەرۋ ارقىلى رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىقتى قورعاۋدىڭ يننوۆاتسيالىق تاسىلدەرى جوبالاردىڭ ارنايى كورمەسىندە ۇسىنىلىپ, كەز كەلگەن ماسەلەنى اشىق تالقىلاۋ, بەيرەسمي كەزدەسۋلەردە تاجىريبە الماسۋ مۇمكىندىگى تۋدى.
قورىتا كەلگەندە, فەستيۆال حالىقارالىق جوسپارلانعان اتا-انا فەدەراتسياسىنىڭ (IPPFEN) ەۋروپالىق جەلىسى جانىنداعى ورتالىق ازيا مەن ەۋروپاداعى Y-SAFE جاستار جەلىسىنىڭ جاس كوشباسشىلارىنا ارنالعان گرانتتىق باعدارلامانىڭ قولداۋىمەن وتكىزىلگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. فەستيۆالدىڭ حالىقارالىق سيپات الۋىنا بۇۇ-نىڭ قازاقستانداعى حالىق سالاسىنداعى قورى, EpiCCentralAsia – «ايتۆ ىندەتىن باقىلاۋ جونىندەگى ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ جانە شارالاردى جالعاستىرۋ» جوباسى, قىرعىزستانداعى رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق اليانسى (ارز) اتسالىستى.
الماتى