جولداۋدا ايتىلعان يدەيالاردى پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋالدى باعدارلامالارىنىڭ ستراتەگيالىق جالعاسى دەپ قابىلدادىم. مەملەكەتتىڭ بۇگىنگى ساياساتى ءدال وسى مىندەتتەردى ورىنداۋعا جۇمىلعان.
مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا: «اشىعىن ايتۋىمىز كەرەك, بىزدە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگى ورىندالماي جاتىر. بيۋدجەت قارجىسىن ءتيىمدى پايدالانىپ, ونىڭ شىعىس بولىگىن شەكتەپ, قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاعان ءجون», دەدى.
جولداۋدا سالىق جۇيەسىن قايتا جۇكتەۋ, بانك جۇمىسىن قايتا جاڭعىرتۋ, شاعىن ورتا بيزنەستى قولداۋ, اگروونەركاسىپ كەشەنىنە قولجەتىمدى نەسيە بەرۋ, ءادىل جانە ءتيىمدى تاريف ساياساتىن جۇرگىزۋ, تسيفرلاندىرۋ, جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ سەكىلدى كوپتەگەن ماسەلە قوزعالدى. اتاپ ايتقاندا, قارجى ەكونوميكالىق باعىتتى الاتىن بولساق, بانك ساياساتىنا, ونىڭ جۇمىستارىن جاڭارتۋعا بايلانىستى جاڭا ۇسىنىستار ايتىلدى. جالپى, بىزدەگى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن نەسيەلەندىرۋى تومەن. نەسيە بەرگەن جاعدايدىڭ وزىندە, ونىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسى وتە جوعارى. ال اگروسەكتوردى نەسيەلەندىرۋ جوقتىڭ قاسى. كۆازيسەكتورداعى قارجى ينستيتۋتتارى دا بۇل جۇمىستى اياعىنا دەيىن جەتكىزە المادى. بانكتەر مەملەكەت تاراپىنان, اسىرەسە ۇلتتىق قوردان ميلليارد دوللار كومەك الادى. تەك كەيىنگى جيىرما جىلدىڭ كولەمىندە ەدب بانكتەر مەملەكەتتەن بىرنەشە ميلليارد دوللار شاماسىندا كومەك الدى, شەتەل قارجى ينستيتۋتتارىنان ارزان نەسيە الىپ, ونى قىمبات, ۇستەمە باعامەن قاراپايىم حالىق پەن كاسىپكەرلەرگە نەسيەگە بەرىپ, بانكتەر بايىپ وتىر. الايدا ولار سوعان ساي سالىق تولەپ وتىرعان جوق. بانكتەردىڭ نەگىزگى ماقساتى – ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى قولداۋ ءۇشىن ەكونوميكاعا قارجىلاي قولداۋ كورسەتۋ.
وتكەن جىلعى پرەزيدەنت جولداۋىندا شەتەلدىك ءۇش بانكتى ەلىمىزگە ەندىرۋ كەرەكتىگى ايتىلدى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى باسەكەلەستىك ورتانى قالىپتاستىرۋ ارقىلى, نەسيەلەندىرۋدىڭ پايىزدىق مولشەرىن بارىنشا تومەندەتۋ بولاتىن. شەت مەملەكەتتەردە نەسيە وتە تومەنگى مولشەردە, 1,5 مەن 5 پايىزدىڭ اراسىندا. اسىرەسە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا تومەنگى مولشەردە بەرىلەدى. ال بىزدە كەرىسىنشە, بۇل ماسەلە ءالى دە شەشىمىن تاپپاي كەلەدى.
اۋىلدىق جەرلەردە حالقىمىزدىڭ 38 پايىزى ءومىر سۇرەدى. ولار وزدەرىنىڭ كاسىبىن اشۋعا, دامىتۋعا نەسيە الا الماي وتىر. اگروبانك اشۋ تۋرالى ايتىلىپ كەلە جاتقانىنا جيىرما جىلدان استى, بىراق ءالى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاي وتىر. سونى قايتا قولعا الۋ كەرەك. مۇنداي بانكتەر كورشىلەس رەسەي مەن بەلارۋس ەلدەرى سياقتى كوپتەگەن دامىعان ەلدە اگروسەكتورعا قىزمەت ەتەدى. ءبىزدىڭ ەلدە دە اگروبانك اشىلىپ, ءار اۋداندا ونىڭ بولىمشەلەرى جۇمىس ىستەۋى كەرەك. حالىق وسىدان ارزان نەسيە الىپ, ءوز كاسىبىن دامىتۋى كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعىن توقىراۋعا ۇستاپ وتىرعان ۇلكەن ءبىر ماسەلەنىڭ ءبىرى – شارۋالاردىڭ قولىندا قاراجاتتىڭ جوقتىعى. ەگەر قارجىنى ارزان نەسيەمەن بەرسەك, اتالعان سالانىڭ تەز ارادا دامۋىنا مۇمكىندىكتەرى بار. سول ءۇشىن وسى سالانى قولداۋدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ شارت. كوپتەگەن باعىتتا تاراتىلىپ جاتقان سۋبسيديالار وندىرىلگەن ونىمگە بەرىلۋگە ءتيىس. كەلەشەكتە مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, «بانك تۋرالى» جاڭا زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن, اۋىل شارۋاشىلىعىنا بارلىق جەردە ارزان 1,5-2 پايىزدىڭ كولەمىندە نەسيە بەرۋ ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋىمىز كەرەك. بۇل سالاداعى ءونىمدى ءوندىرۋ, دايىنداۋ, وڭدەۋ جانە ساتۋ جۇيەسى ناقتىلاي قۇرىلۋعا ءتيىس. قازىرگى تاڭدا بۇلاردىڭ اراسىندا ءوزارا بايلانىس جوق. شارۋا وندىرگەن ءونىمىن دايىندايتىن ۇيىم جوق. سوندىقتان ولار ونىمدەرىن قايدا وتكىزەرىن بىلمەي باستارى قاتادى. مەملەكەت شارۋالاردىڭ وندىرگەن ونىمدەرىن ساتىپ الۋىنا جاعداي جاساۋ كەرەك. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە شارۋالاردىڭ وندىرگەن ونىمدەرىنىڭ قىزىعىن دەلدالدار كورىپ وتىر.
سونىمەن قاتار اۋىل شارۋاشىلىعىندا شارۋالاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ, عىلىمنىڭ جەتىستىكتەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋ ماسەلەلەرى ءوز دارەجەسىندە بولماي تۇر. ول ءۇشىن ءار اۋدان مەن ءىرى وكرۋگتەردە شارۋالاردى وقىتۋ ورتالىقتارى اشىلۋى كەرەك. وبلىس ورتالىقتارىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن تاجىريبە ستانسالارىندا, عىلىم مەن الدىنعى قاتارلى تاجىريبەلەردى ەندىرۋگە باعىتتالعان شارالاردى قولعا الۋ كەرەك.
تاعى ءبىر ايتاتىن جايت, استانا مەن الماتىدا ءجۇز مىڭداعان گەكتار جەردى جالعا العان ازاماتتار بار. ولار اۋىلدىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەسى جول مەن سۋعا, مادەني جانە سپورت نىساندارىنا جانە اۋىل شارۋاشىلىعىن وندىرۋگە بايلانىستى ءتيىستى قۇرىلىمداردى سالۋعا, ياعني اۋىلدىڭ دامۋىنا ات سالىسپايدى. مەيلى ول وتاندىق نەمەسە شەتەلدىك ينۆەستور بولسىن, اۋىلدى دامىتۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوسۋلارى كەرەك. اۋىل دامىماي, اۋىل شارۋاشىلىعى دامىمايدى.
ەندىگى ءبىر وزەكتى ماسەلە – ستاتيستيكاداعى كوزبوياۋشىلىق. پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, اۋىل شارۋاشىلىعىندا 2 ملن قارامال, 3 ملن قوي قوسىلىپ جازىلعان. بۇل جەردە مال باسى عانا ەمەس, الىنعان ءونىمدى وندىرۋدە دە قوسىمشا جازىلىمدار كەزدەسىپ جاتادى. بۇل تەك اۋىل شارۋاشىلىعىندا عانا ۇشىراپ وتىرعان كەلەڭسىزدىك ەمەس. كوزبوياۋشىلىق ازىق-ت ۇلىك باعالارىنىڭ وسۋىندە دە بار. ۇكىمەت ازىق-ت ۇلىك باعاسىن بەلگىلى ءبىر پايىزعا ءوستى دەسە, شىن مانىندە ساتىلىمداعى تاۋارلاردىڭ باعاسى ودان بىرنەشە پايىزعا ارتقاندىعىن كورسەتەدى. جۇمىسشىلاردىڭ ورتاشا جالاقىسىمەن جۇمىسسىزدىقتىڭ پايىزىن ەسەپتەگەندە دە وسىنداي ولقىلىقتار كەزدەسەدى. سوندىقتان ستاتيستيكا جۇمىسىن تارتىپكە شاقىرۋ كەرەك. وسىنداي ماسەلەلەرگە ەرەكشە دەڭ قويماساق, ءوزىمىزدى ءوزىمىز الداعانداي بولامىز.
جولداۋدا ايتىلعانداي, ەلىمىزدە كۇنى بۇگىنگە دەيىن تولىق شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان باعىتتاردىڭ ءبىرى – سالىق ساياساتى. كەيىنگى ونجىلدىقتا بۇل سالاعا كەمىندە بىرنەشە ونداعان وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. بۇل سالانىڭ باسى-قاسىندا تۇرعان ازاماتتاردىڭ بىلىكسىزدىگىنەن ەمەس, نارىق زاڭىنا بەيىمدەلۋگە بەتبۇرىس جاساعانى. سالىق ساياساتى تاۋار وندىرۋشىلەردى ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان بولۋى كەرەك. ۋاقىتىندا بەرىلگەن ارتىق جەڭىلدىكتەردى قايتا قاراپ, نەگىزگى جەڭىلدىكتەردى تەك بيزنەستى دامىتۋعا ناقتى سەپتىگىن تيگىزەتىن باعىتقا, تاۋار وندىرۋشىلەردى بارىنشا ىنتالاندىرۋعا باعىتتالۋعا ءتيىس. تەرەڭ وڭدەلگەن تاۋارلاردى سىرتقا شىعارعان كاسىپكەرلەرگە جەڭىلدىك بەرۋ دە وتە ماڭىزدى.
وتكەن جىلعى جولداۋىندا پرەزيدەنت وڭدەۋ ونەركاسىبىن قولداۋ ءۇشىن ينۆەستورلاردى 3 جىلعا دەيىن سالىقتان بوساتۋ كەرەك دەگەن بولاتىن. شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ كەرەك, ونى 7 پايىزدان 2029 جىلى 15 پايىزعا دەيىن ارتتىرامىز دەپ الدىمىزعا ماسەلە قويدى مەملەكەت باسشىسى. وسى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن سالىق ساياساتى ءوز دارەجەسىندە بولۋى كەرەك.
قوعام تالابىنا ساي, كەيىنگى جىلدارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىنا وراي, اكىمدەردى تىكەلەي سايلاۋ جۇيەسىنە ءوتىپ جاتىرمىز. اۋىل اكىمدەرى تولىعىمەن سايلاۋ جۇيەسىنە ەنگىزىلدى. ەندى اۋدان, وبلىسقا باعىناتىن قالا اكىمدەرىن سايلاي باستادىق. «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداسىنا ساي مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن جاقسى جۇمىستار اتقارىپ جاتىر.
دەگەنمەن جولداۋدا پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, اكىمدەردىڭ, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ حالىق الدىڭداعى ەسەبى, جاۋاپكەرشىلىگى, ورىنداۋشىلىق ءتارتىبى ءالى دە بولسا تومەن. اسىرەسە اكىمدەردىڭ حالىق الدىنداعى ەسەبى فورمالدى تۇردە وتەدى. الدىن الا سۇراق دايىندالىپ, شاقىرۋ ءتىزىم بويىنشا جۇرگىزىلەدى. كەيبىر اكىمدەر ءوز جۇمىسىن وزدەرىنىڭ ءيميدجىن كوتەرۋدەن باستايدى. حالىققا ۋادە بەرۋمەن شەكتەلىپ, ۋادە ورىندالماي جاتادى. قابىلدانعان شەشىمدەرىنىڭ قالاي ورىندالىپ جاتقانىنان كوپشىلىك حابارسىز. ورىنداۋشىلىق ءتارتىپ تومەن, جوعارىدا ايتىلعانداي, وتىرىك اقپار بەرىلەدى. كەيدە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ باسشىلارىن جوعارى جاقتان قويىلاتىن تالاپتاردىڭ ءوزى وتىرىك اقپار بەرۋگە يتەرمەلەيدى.
ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ ءۇشىن تەك ساياسي ەكونوميكالىق رەفورما جەتكىلىكسىز, ەڭ باستىسى كادرلار, قوعامدىق سانا مەن ادامنىڭ نيەتى وزگەرۋى كەرەك.
قۋانىش ايتاحانوۆ,
سەناتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى