ءتيىمدى سوت جۇيەسى - قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ نەگىزى جانە ازاماتتىق قوعام دامۋىنىڭ العىشارتى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باعدارلامالىق قۇجاتتارىندا تاۋەلسىز جانە ءادىل سوت جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋ قاجەتتىگى اتاپ كورسەتىلگەن. سوت رەفورمالارىن تابىستى ىسكە اسىرۋدىڭ شەشۋشى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى – كاسىبي سوت كورپۋسىنىڭ بولۋى.
سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا سوت جۇيەسىن جاڭعىرتۋ جانە حالىقتىڭ سوتقا دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلدى. سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ ساپاسىن جانە سوت كورپۋسىنىڭ كاسىبي دەڭگەيىن ارتتىرۋعا باعدارلانعان قاجەتتى قۇرالدار ازىرلەنىپ, تاجىريبەگە ەنگىزىلدى.
العا قويعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋدا سۋديانىڭ كاسىبي قىزمەتىن باعالاۋ ينستيتۋتىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە.
ۆەنەتسيا كوميسسياسى, ەۋروپالىق سۋديالاردىڭ كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەسى جانە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدار باعالاۋ ينستيتۋتىنىڭ باستى ماقساتى سۋديالاردىڭ جۇمىس ساپاسىن ارتتىرۋ ارقىلى ەلدىڭ بۇكىل سوت جۇيەسى جۇمىسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
سۋديالاردىڭ كاسىبي قىزمەتىن باعالاۋ بارلىق ەلدەردە وتكىزىلەدى - اۆستريا, بەلگيا, بولگاريا, ۆەنگريا, گەرمانيا, يتاليا, ليتۆا, لاتۆيا, تۇركيا, پورتۋگاليا, رۋمىنيا, فرانتسيا, سلوۆەنيا, انگليا, فينليانديا, رەسەي, يسپانيا, يرلانديا, نيدەرلاندى, شۆەتسيا, دانيا, شۆەيتساريا, ۋكراينا جانە ت.ب. ارينە, ءار ەلدىڭ باعالاۋ قۇرالدارى مەن تاسىلدەرى ايتارلىقتاي ەرەكشەلەنەدى, بىرىڭعاي كوزقاراس جوق, بىراق باعالاۋدىڭ ماقساتتارى بىردەي.
2019 جىلعا دەيىن قازاقستاندا سۋديالاردى باعالاۋ «بيلەتتەر جۇيەسىمەن» جۇرگىزىلەتىن. وزىق حالىقارالىق تاجىريبەنى زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا سۋديالاردى باعالاۋ ينستيتۋتىنىڭ تۇبەگەيلى جاڭا مودەلى ازىرلەندى. ەندى سۋديانىڭ جۇمىسى ساندىق جانە ساپالىق, اتاپ ايتقاندا سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ, سوت اكتىلەرىن دايىنداۋ جانە سوت پروتسەستەرىن جۇرگىزۋ ساپاسى, سوت جۇكتەمەسى, پروتسەستىك مەرزىمدەرى جانە ت.ب. كورسەتكىشتەر بويىنشا باعالاناتىن بولدى.
سۋديالاردى باعالاۋ ءۇشىن سۋديالاردىڭ وزدەرى سايلايتىن, جەتى مۇشەدەن – وبلىستىق سوتتاردىڭ ءۇش سۋدياسى, جوعارعى سوتتىڭ ءۇش سۋدياسى جانە وتستاۆكاداعى ءبىر سۋديادان تۇراتىن سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسى جونىندەگى كوميسسيا (بۇدان ءارى – كوميسسيا) قۇرىلدى.
باعالاۋدىڭ كورسەتكىشتەرى, ونى جۇرگىزۋدىڭ ءتارتىبى مەن مەحانيزمى حالىقارالىق ستاندارتتار نەگىزىندە رەسپۋبليكا سۋديالارىنىڭ پىكىرىن ەسكەرە وتىرىپ ازىرلەنگەن سۋديالاردىڭ كاسىبي قىزمەتىن باعالاۋ ادىستەمەسىندە (بۇدان ءارى – ادىستەمە) ءوز كورىنىسىن تاپتى.
باعالاۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى وزىق حالىقارالىق تاجىريبەدەن ەنگىزىلگەن ولشەمشارتتاردىڭ اشىقتىعى, وبەكتيۆتىلىگى جانە ادىلدىگى بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ كەتكەن ءجون. ادىستەمە جوعارى حالىقارالىق باعاعا يە بولىپ, تيىمدىلىگىن جانە جۇمىسقا قابىلەتتىگىن راستادى.
وبەكتيۆتى بولۋ ءۇشىن ادام فاكتورىنىڭ قاتىسۋىن بارىنشا ازايتىپ, IT ماماندار تارتىلدى. ولار ارنايى اقپاراتتىق سەرۆيستەردى قۇردى, وندا سۋديانىڭ جۇمىسى تۋرالى دەرەكتەر جيناقتالادى. سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋعا قاتىستى كورسەتكىشتەر اۆتوماتتى تۇردە قالىپتاستىرىلادى, ياعني بارلىق پروتسەستەر اۆتوماتتاندىرىلعان, اشىق جانە ايقىن.
2019 جىلدان بەرى كوميسسيا 2 000 استام سۋديانىڭ كاسىبي قىزمەتىن باعالادى. باعالاۋدىڭ جاڭا ادىستەمەسى ءوزىنىڭ نەگىزدىلىگىن كورسەتىپ, بەلگىلى ءبىر تاجىريبە جيناقتادى.
2023 جىلى استاناداعى ەقىۇ باعدارلامالار ءوفيسى قولدانىستاعى باعالاۋ جۇيەسىن زەردەلەۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكاداعى بارلىق سۋديالاردىڭ اراسىندا ءانونيمدى ساۋالناما جۇرگىزدى. ونىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا كوپشىلىك (72%) باعالاۋ راسىمىنە وڭ كوزقاراس ءبىلدىردى, 63% كوميسسيا ۇسىنىستارىن پايدالى دەپ تاپتى.
باعالاۋ ينستيتۋتىن قايتا قاراۋ بويىنشا قولدانىستاعى زاڭناماعا بىرقاتار تۇزەتۋلەر دايىنداۋ كەزىندە ساۋالنامانىڭ ناتيجەلەرى ەسكەرىلدى. 2024 جىلعى 5 شىلدەدە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا سۋديالاردىڭ قىزمەتىن باعالاۋ ينستيتۋتىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدى كوزدەيتىن تۇزەتۋلەر قابىلداندى.
تۇزەتۋلەر سۋديانىڭ ىسكەرلىك جانە ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن باعالاۋعا, سونداي-اق سوتتان تىس جۇمىس جۇكتەمەسىنە قاتىستى ولشەمشارتتاردى الىپ تاستاۋدى كوزدەيدى. سەبەبى, سۋديانىڭ باستى مىندەتى سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ, ال ادامگەرشىلىك قاسيەتتەر ولشەمشارتى سوت جيۋريىمەن, سوت ادەبى كوميسسياسىمەن جانە جالپى وتىرىستارمەن باعالانادى.
كورسەتىلگەن ولشەمشارتتاردى قىسقارتۋ كوميسسياعا ءوز قىزمەتىن تەك «سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ ساپاسى» نەگىزگى ولشەمشارتىن زەرتتەپ, باعىتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
مەرزىمدى باعالاۋدىڭ بۇرىنعى 5 جىلدىق مەرزىمى ساقتالىپ, العاشقى باعالاۋ مەرزىمى 1 جىلدان 3 جىلعا ۇلعايتىلدى. تاجىريبە كورسەتكەندەي, ءبىر جىل ىشىندە جاس سۋديالاردىڭ كاسىبي بىلىمدەرى مەن داعدىلارىن تولىق جانە وبەكتيۆتى باعالاۋ ءۇشىن سوت پراكتيكاسىن مەڭگەرۋگە ۇلگەرمەيدى.
باسقا سوتقا اۋىستىرۋ مەحانيزمى بويىنشا كوميسسيا شەشىمدەرى ناقتىلاندى, اتاپ ايتقاندا ءبىرىنشى ساتىداعى سۋديالار ءۇشىن جۇكتەمەسى از باسقا سوتقا اۋىستىرۋ, ال جوعارى تۇرعان سوتتىڭ سۋديالارى ءۇشىن - تومەن تۇرعان سوتقا اۋىستىرۋ تۋرالى شەشىمدەرى قاراستىرىلعان.
سۋديانىڭ جۇمىسىندا كەمشىلىكتەر انىقتالعان جاعدايدا, ول سوت تورەلىگى اكادەمياسىنا بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارىن وتۋگە جولدانادى. مۇنداي تاجىريبە كوپتەگەن شەت ەلدەردە (گەرمانيا, پولشا, بەلگيا, ليتۆا جانە ت.ب.) قولدانىلادى.
كوميسسيانىڭ قۇرامى مەن ونى قۇرۋ ءتارتىبى قايتا قارالدى. كوميسسيا كاسىبي دەڭگەيى جوعارى, ابىرويى ءمىنسىز, سۋديالار قاۋىمىنىڭ اراسىندا بەدەلدى جانە سۋديالىق ءوتىلى (20 جانە ودان دا كوپ جىل) بار, ياعني باعالاۋدان بوساتىلعان سۋديالاردان قالىپتاسادى. كوميسسيا قۇرامىنىڭ جارتىسى جىل سايىن قايتا سايلانادى.
جالپى باعالاۋ ەمتيحان نەمەسە سۋديالارعا اسەر ەتۋ رەتىندە ەمەس, كەرىسىنشە, ولارعا تاجىريبەلى سۋديالاردان تۇراتىن كوميسسيا تاراپىنان كەرى بايلانىس بەرە وتىرىپ, كومەك بەرۋ, ىنتالاندىرۋ, بىلىكتتىلىكتەرىن ارتتىرۋ ارقىلى سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ ساپاسىن جانە سوت كورپۋسىنىڭ ساپالى قۇرامىن ارتتىرۋ قۇرالى ەكەنىن ءتۇسىنۋ قاجەت.
باعالاۋ كەزىندە كوميسسيا سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ ساپاسىنىڭ كورسەتكىشتەرىن زەردەلەپ, سۋديانىڭ ءالسىز جانە كۇشتى جاقتارىنا سۋديانىڭ نازارىن اۋدارىپ, ءتيىستى ۇسىنىستاردى ازىرلەيدى.
حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كوميسسيا سۋديانىڭ قىزمەتىن باعالاۋ ناتيجەلەرىن مانساپتىق ءوسۋ مەن بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن بەلسەندى تۇردە پايدالانادى.
قابىلدانعان شارالار زاڭ تالابىنا ساي, تاۋەلسىز جۇمىس ىستەۋگە قابىلەتتى كاسىبي كۇشتى سوت كورپۋسىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەتىنە كامىل سەنەمىن.
ەسىركەپ سەيتجان,
قر سوت اكىمشىلىگىنىڭ سوت تورەلىگى
ساپاسىنىڭ مونيتورينگى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى