سىناقتان زارداپ شەككەندەردى قولداۋ ماڭىزدى

وكىنىشكە قاراي, يادرولىق جارىلىس باستالعان كەزدە ءومىر سۇرگەن كوپ ادام سىناق سالدارىنان مەزگىلسىز قۇربان بولدى. ولار مەم­لەكەت تاراپىنان بەرىلۋگە ءتيىس الەۋ­مەتتىك كومەككە قول جەتكىزە ال­ماي, ومىردەن ءوتتى. قازىرگى كەزدە ولار­دىڭ ۇرپاقتارى (بالالارى مەن نەمەرەلەرى) دا مورالدىق جانە ماتەريالدىق كومەككە ءزارۋ. ويت­كەنى يادرولىق سىناق ادام­دار­دىڭ دەنساۋلىعىنا عانا ەمەس, قورشاعان ورتا مەن تابيعات­قا دا وراسان زور زاردابىن تيگىزدى. پوليگون اۋماعىن راديا­تسيا­لىق قوقىستاردان تازارتۋ جۇمىس­تارىمەن قاتار, زارداپ شەككەن ازاماتتاردى مەملەكەت تاراپىنان بولاتىن الەۋمەتتىك قورعاۋ ءالى دە دۇرىس جولعا قويىلماعان.

وسى جىلى 30 مامىردا سە­مەي پوليگونىندا يادرولىق سىناق­تاردان زارداپ شەككەن ازاماتتار مەن مۇگەدەكتەرگە جەڭىلدىكتەر تۋرالى پەتيتسيا جاريالاندى. باس­تاماشىلارى – «سەمەي-ياپ» قوعامدىق قورى مەن «اس­تا­نا قا­لاسىنىڭ مۇگەدەكتەر قو­عامى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ مۇ­شەلەرى. پوليگوننان زارداپ شەككەن حالىقتى الەۋمەتتىك قولداۋ جونىن­دەگى ماسەلەلەردى ەل ۇكىمەتى جاق­سى بىلگەنىمەن, شەشىلمەگەن كۇيىن­دە قالىپ وتىر. وسىعان دەيىن قور مەن بىرلەستىك وسى وزەكتى ماسە­­لەنى كوتەرىپ, پرەزيدەنت, پار­لامەنت, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى, قو­عام قايراتكەرلەرى,ۇەۇ وكىلدە­رى, دە­پۋتاتتارعا 3 مىڭنان اسا ءوتىنىشحات جازدى. الايدا بىرنەشە مارتە جاز­عان وتىنىشتەر جىل سايىن «بيۋدجەتتە قارجى قاراس­تى­رىل­ماعان» دەگەن جەلەۋمەن كەيىنگە شەگە­رىلىپ كەلەدى. «قوعامدىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭ­نىڭ 4 جانە 5-باپتارىنا ساي­كەس مەملەكەت ىستەرىن باسقارۋعا قا­تىسۋ قۇقىعىن پايدالانا وتىرىپ, قور مەن قوعامدىق بىرلەستىك ولار­عا ەندى ەلەكتروندىق وتىنىشپەن ينتەر­نەت-رەسۋرس ارقىلى جۇگىنۋدى شەشتى.

قويىلىپ وتىرعان نەگىزگى تا­لاپتار – سەمەي پوليگونىنان زار­داپ شەككەن ازاماتتار مەن مۇ­گە­دەكتەردىڭ الەۋمەتتىك قور­عاۋ شارا­لارى تۋرالى زاڭدى قاي­تا قاراس­تىرىپ, جاڭاسىن قابىل­داۋ. قازاقستانداعى پوليگون «قۇر­باندارىنا» جەڭىلدىكتەر مەن وتەم­اقىلاردى زاڭنامالىق تۇردە بەكىتۋ قاجەت. سىناق پوليگونىنان تىكەلەي زارداپ شەككەن ازاماتتار كوپ جەڭىلدىكتەن قاعىلعان. وسىعان بايلانىستى 1949-1989 جىلدار ارالىعىندا سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىندا بولعان يادرولىق سىناقتاردان زارداپ شەككەن بارلىق ازامات اتىنان بىرقاتار جەڭىلدىك تالاپ ەتىلىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, ساۋىقتىرۋعا اي سايىن اقشالاي وتەماقى تولەۋ, زەينەتكەرلىك جاسىن تومەندەتۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ ورىندارىندا تەگىن جانە كەزەكتەن تىس قىزمەت كورسەتۋ, تۇرعىن ءۇيدى نەمەسە جتق ءۇشىن جەر ۋچاسكەسىن كەزەكتەن تىس بەرۋ, تەمىرجول كولىكتە تەگىن جول ءجۇرۋ, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق قىزمەتتەرىنىڭ اقىسىن تولەۋگە جۇمسالاتىن شىعىنداردىڭ وتەماقىسىن 50% مولشەرىندە قىسقارتۋ, دارىلىك پرەپاراتتارعا 90% جەڭىلدىك, تاعى باسقالار.

رادياتسيا ايماقتارىندا تۇرا­تىن حالىقتىڭ, ول اۋماقتاردان كوشىپ, ەلدىڭ باس­قا ايماقتارىندا تۇراتىن ازامات­تاردىڭ جانە پوليگون ايماعى جابىلعانعا دەيىن ءار جىلدارى اس­كەري بورىشتارىن وتەگەن ازامات­تاردىڭ دا مۇددەلەرىن ەسكە­رۋ ماڭىزدى. بۇعان قوسا كەزىن­دە سەمەي وبلىسى جابىلعاندا شۇ­بارتاۋ, تاسكەسكەن, ابىرالى, تاعى باسقا اۋداندار جابىلىپ, سول جاقتا تۇرعان تۇرعىلىقتى تۇر­عىندار تىركەۋسىز قالعان.

«سەمەي يادرولىق پوليگونىنان زار­داپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى» زاڭ قا­­بىل­دانعاننان كەيىن سول كەز­دەگى بيۋد­جەت تاپشىلىعىنا بايلا­نىس­تى ەل ۇكىمەتى پوليگون قۇربان­دا­رىنا ءبىر رەتتىك قانا ماردىمسىز مول­شەردە وتەماقى بەردى. بۇل قارجى ءوز كەزە­گىندە يادرولىق سىناقتاردىڭ زار­دابىن جويماق تۇگىل, ەمدەلۋگە دە جەتپەدى. سوندىقتان پوليگوننان زارداپ شەككەندەر تۋرالى زاڭ نور­مالارىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك نەمەسە جاڭا زاڭ قابىلداۋ قاجەت.

قولدانىستاعى زاڭ بويىنشا اباي, شىعىس قازاقستان, قا­راعاندى, پاۆلودار وبلىستارىنىڭ پوليگونمەن شەكتەسەتىن اۋداندارى رادياتسيا مولشەرىنە بايلانىستى اۋماقتارعا بولىنگەن. وسى زاڭنىڭ 2-بابىنا سايكەس كورسەتىلگەن اۋدانداردا تۇرىپ, كەيىننەن قازاقستاننىڭ باسقا وڭىرلەرىنە قونىس اۋدارعان ازاماتتار دا زاڭدا كورسەتىلگەن بار­لىق جەڭىلدىكتى پايدالانۋعا قۇقىلى. ال شىن مانىندە ولاي ەمەس. سياسپ-تان زارداپ شەككەن مىڭداعان ازامات, سولاردىڭ ىشىندە (مەرزىمدى) قىزمەت اتقارعاندارى دا بار, ءتۇرلى جاعدايعا بايلانىستى قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە قونىس اۋدارعان. بىراق الەۋمەتتىك قورعاۋ زاڭىنىڭ 13-بابىنا سايكەس كورسەتىلگەن اۋماقتاردا تۇرىپ جات­قان جەرگىلىكتى ازاماتتارعا عانا كور­سەتىلەدى. يادرولىق سىناق زالا­لى ادامدارعا قاي جەردە تۇرا­تى­نى­نا جانە رادياتسيا ايماعىنا قاراماس­تان ءالى دە زاردابىن تيگىزىپ كەلەدى.

زاڭنىڭ 11-بابىنا سايكەس جەڭىل­­دىكتەر پوليگوننان زارداپ شەك­­كەنىن راستايتىن كۋالىگىن العان ادامدارعا بەرىلۋى كەرەك. بى­راق بۇل كۋالىك جارامسىز, ەش جەر­دە مارتەبەسى كورسەتىلمەگەن. ءتىپتى ول ەل ازاماتتارىنىڭ جالپى بازا­سىنا دا ەنگىزىلمەگەن. بۇل جەڭىل­دىكتەردى 1949-1963 جىلدارى رەسەي بەلگىلەگەن اۋماقتارىندا (التاي ولكەسى) تۇرعان سياسپ-تان زارداپ شەككەن ازاماتتارىنىڭ جەڭىلدىكتەرىمەن سالىستىراتىن بولساق, ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي. ولاردا ءتىپتى رادياتسيا زالا­لى اتا-اناسىنىڭ بىرەۋىنە بولسىن اسەر ەتكەن جاعدايدا, 18-گە تولماعان بالالارى مەن نەمەرەلەرى دە رف زاڭىندا كورسەتىلگەن ءتۇرلى جەڭىلدىك پەن جاردەماقىعا يە بولا الادى.

عالىمداردىڭ ۇزاق جىل­عا سو­زىلعان زەرتتەۋلەرى بويىنشا, اتال­عان وبلىستارداعى حالىق ارا­سىندا ونكولوگيالىق جانە پسيحي­كا­لىق اۋىتقۋلارى بار اۋرۋلار سانى ارت­قان جانە ادامداردىڭ بيو­لو­گيالىق جاعىنان ەرتە قار­تايۋى جيىلەگەن. ولاردىڭ اراسىندا مۇگەدەك جاندار, مۇگەدەك بالالار دا وتە كوپ.

سەمەي پوليگونىنان زارداپ شەككەندەر مەن مۇگەدەكتەردى جانە باسقا اۋماقتاردا تۇراتىن ازاماتتاردى دا تىس قالدىرماي, الەۋ­مەتتىك جاعىنان قورعاۋ تۋرالى زاڭدى قايتا قاراپ, جاڭاسىن قا­بىلداۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسە­لە. ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ جولىندا ءبىزدىڭ باستى قۇندىلىعى­مىز – ادام ءومىرىن ساقتاۋ. ەندەشە, سەمەي پوليگونىنا قاتىستى جاڭا زاڭ قابىلداناتىنىنا سەنىم ارتامىز.

بولاتبەك ابدىكارىم,

«سەمەي-ياپ» قوعامدىق قورى, «استانا قالاسى مۇگەدەكتەر قوعامى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى