اەس: كاسىبي كوزقاراس پەن بىلىكتى مامانعا زارۋلىك

اەس ارتىقشىلىقتارى

كورمەگە قاتىسۋشىلار قاتارىندا قىتاي ۇلتتىق يادرولىق كورپوراتسيا­سى دا (CNNC) بار. ۆيتسە-پرەزيدەنت چاو گاننىڭ ايتۋىنشا, قىتاي تاراپى قازاقستانعا اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋگە دايىن.

«قازىر قىتايدا جۇمىس ىستەپ تۇرعان 57 اتوم ەلەكتر ستانساسى بار. 47 ستانسا قۇرىلىس ساتىسىندا تۇر. قىتايلىق اەس الاڭدارىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك بار. قازاقستان مەن قىتاي بۇرىننان كورشى بولىپ كەلەدى جانە قىتاي اەس قۇرىلىسى سالاسىنداعى ءوز بىلىمىمەن بولىسە الار ەدى. سونداي-اق بىزدە يادرولىق سالا ءۇشىن تۇراقتى جەتكىزۋ تىزبەگى قالىپتاسقان جانە ءبىز ءوز تاراپىمىزدان ۇنەمدى, سەنىمدى اەس-ءتى دامىتۋعا كومەك كورسەتكىمىز كەلەدى. ءبىزدىڭ باعدارلامالارىمىز يادرولىق سالاداعى كادرلاردى دامىتۋعا, بو­لاشاقتا قازاقستان ءوزىنىڭ اەس-ءتىڭ سەنىمدى, بىلىكتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋى ءۇشىن ادامي رەسۋرستار مەن قۇ­زىرەتتەردى دامىتۋعا باعىتتالعان. قازاقستاندىق دەلەگاتسيا قىتايدا بولىپ, قۇرىلىس بارىسىمەن تانىس­تى. ولار سونداي-اق ترەنينگتى, وقۋدى باقىلاۋ مۇمكىندىگىنە دە يە بولدى», دەدى چاو گان.

كورپوراتسيا وكىلى زاماناۋي اتوم ەلەكتر ستانسالارىنىڭ كەشەندى قاۋىپ­سىزدىك شارالارى بار ەكەنىن ايتىپ, سونىڭ ىشىندە يادرولىق قال­دىقتاردى قايتا وڭدەۋ ادىستەرىنىڭ ارقاسىندا تاۋەكەلدەرى از ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«كوبىنە تاۋەكەلدەر يادرولىق قال­­دىقتاردى قايتا وڭدەۋگە, ودان ءارى نە بولاتىنىنا جانە قورشاعان ور­تاعا قانداي اسەر ەتەتىنىنە قاتىستى ماسەلەلەرمەن بايلانىستى. قىتايدا قورشاعان ورتاعا اسەرى جوق دەپ سەنىمدى تۇردە ايتا الامىن, ويتكەنى بىرنەشە ونجىلدىق بويى شاعىن, ورتا جانە جوعارى اسەر ەتەتىن سىناقتار جۇر­گىزىلدى. قازىر مۇنداي اسەر باي­قال­­مايدى. جالپى, اتوم ەلەكتر ستان­سا­سىنىڭ قىزمەتى مەن قاۋىپسىزدىك شارالارى تۋرالى جۇرتشىلىقتى حاباردار ەتۋدىڭ ماڭىزى زور. حا­لىقتىڭ زاماناۋي تەحنولوگيالار مەن پروتسەدۋرالار تۋرالى حاباردار بولۋى – قوعامدا سەنىم مەن تۇسى­نىس­تىك قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى فاك­­­تورى. حالىقارالىق قوعامداس­تىق بۇل ماسەلەدە حالىقپەن اشىق بو­­لۋى قاجەت. جوعارىدا ايتقانىم­داي, قى­­­تايدا 57 بەلسەندى اتوم ەلەكتر ستان­­ساسى بار.  ارينە, بىزدە يادرولىق قالدىق­تاردى قايتا وڭدەۋگە ارنالعان ارنايى قوندىرعىلار بار. كاسىبي قوعام­داستىقپەن عانا ەمەس, حالىقپەن دە ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ وتكىم كەلەدى. شىن مانىندە, اتوم ەنەرگەتيكاسى – جالعىز شەشىم ەمەس, بىراق كليماتتىڭ وزگەرۋىنىڭ نەگىزگى شەشىمدەرىنىڭ ءبىرى», دەدى سپيكەر.

 

قولدانىلعان يادرولىق وتىن – رەسۋرس

ءىس-شارانىڭ ءۇزىلىس ساتىندە «رۋساتوم – حالىقارالىق جەلى» مك جەكە مەكە­مەسىنىڭ باس ديرەكتورى ۆاديم تيتوۆتى اڭگىمەگە تارتتىق.

«مەن قازاقستان ازاماتتا­رىنىڭ ءبىزدىڭ كوپتەگەن جو­با­مىزعا وتە بەل­سەندى قاتىساتى­نىن جانە بۇگىندە ولار اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا دا, پاي­دالانۋعا دا دايىن جو­عارى بىلىكتى مامان ەكەنىن اتاپ ايتقىم كەلەدى. «روساتوم» دايىن اەس-ءتى پايدالانۋ كە­زىندە قولداۋ كورسەتە الادى. پاي­دالانىلعان يادرو­لىق وتىن­­دى وڭدەۋگە ارنال­عان شە­شىمدەرىمىز دە بار. قولدا­نىل­عان يادرولىق وتىن رەسۋرس بولىپ سانالادى. ءبىز ارىپتەس­تەرىمىزگە پايدالانىلعان يادرو­لىق وتىن قاۋىپتى ەمەس, پايدالى بولۋ ءۇشىن ونىمەن نە ىستەۋ كەرەكتىگى تۋرالى زاماناۋي ءتيىمدى شەشىمدەردى ۇسىنامىز. البەتتە, قاۋىپسىزدىك تالاپتارىنا نازار اۋدارىلادى. ونى حالىقارالىق ۇيىمدار رەتتەيدى. مىسالى, ءىىى+ بۋىنى اتوم ەلەكتر ستانسالارىن بار­لىق ىقتيمال سىرتقى اسەرلەردەن قورعايدى. ينفراقۇرىلىم – وتە ماڭىزدى ماسەلە. سەرىكتەسكە نە قاجەت ەكەنىنە بايلانىستى ءبىز تولىق كومەك كورسەتەمىز. حا­لىقتىڭ قولداۋىنسىز اەس ءتيىمدى جۇمىس ىستەي المايدى. سوندىقتان حالىق­تىڭ بارلىق الۋان توپتارىمەن, ءوز پىكىرى, سۇراقتارى بار ءاربىر اداممەن جۇمىس ىستەۋ وتە ماڭىزدى», دەدى ۆ.تيتوۆ.

 

كاسىبي جانە قۇزىرەتتى ءبىلىمدى دامىتۋ وتە ماڭىزدى

فرانتسيالىق «Assystem» كومپا­نيا­­سىنا قازاقستانمەن يادرولىق سالادا سەنىمدى جانە ۇزاقمەرزىمدى قارىم-قاتىناس ورناتۋ ماڭىزدى بولىپ تۇر. كومپانيا يادرولىق سالادا 60 جىلدان اسا جۇمىس ىستەيدى, ۇلكەن تاجىريبەگە يە.

ء«بىز تەك فرانتسيادا عانا ەمەس, بۇكىل ەۋروپادا, ونىڭ ىشىندە ۇلى­بريتانيادا جۇمىس ىستەيمىز. جوبا­لارىمىز تۇركيا مەن ساۋد ارابيا­سىندا دا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. «اراكام» جوباسىندا KHNP كومپانياسىمەن ىنتىماقتاسامىز. قازىر بارلىق ءتورت بلوك اياقتالدى. سونداي-اق چەحيا, فرانتسيا جانە ۇلىبريتانيادا جوبالارىمىزدى جۇزەگە اسىرىپ جاتىرمىز», دەدى كومپانيانىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى گيوم پيۋراۆە.

ول ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن يادرولىق سالادا سەنىمدى جانە ۇزاقمەرزىمدى قارىم-قاتىناس ورناتۋدىڭ ماڭىزىنا تاعى توقتالدى.

«قازاقستانعا ەڭ ماڭىزدى كەڭەس – يادرولىق سالادا قاجەتتى قۇزىرەتتەردى دا­مىتۋ. كەز كەلگەن اەس-ءتى سالۋ 10 جىل­­دان اسا ۋاقىتتى الادى. بىراق ىسكە قوسىلعاننان كەيىن, 30, 40 نەمەسە 50 جىل بويى جوعارى بىلىكتى ماماندار قاجەت بولادى. سوندىقتان كاسىبي جانە قۇزىرەتتى ءبىلىمدى دامىتۋ وتە ماڭىزدى. سونىمەن قاتار اەس قۇرىلىسىنا شامامەن 20 مىڭ قىزمەتكەردى تارتۋ قاجەت. كوپتەگەن ەل العاش رەت اەس سالۋدى باستاپ, قيىن­دىقتارعا تاپ بولدى. قازاقستان ءۇشىن باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەۋ جانە اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋ, حالىقپەن ديالوگ جۇرگىزۋ, ولاردىڭ مۇمكىندىك پەن سىن-قاتەرلەر تۋرالى حابارىن ارتتىرۋ اسا ماڭىزدى. بۇل تۇراقتى دامۋعا اكەلەدى», دەدى كومپانيا وكىلى.

 

قورشاعان ورتاعا قولايلى

«بايتاق» جاسىلدار پارتياسىنىڭ اپپارات جەتەكشىسى بەكبەرگەن كەرەي ساياسي ۇيىمنىڭ ۇستانىمى حالىقتىڭ اەس-كە دەگەن كوزقاراسى نەگىزىندە ەكەنىن مالىمدەدى.

«بۇگىندە اتوم ەنەرگياسىنا بالاما جوق ەكەنىن بىلەمىز. سوندىق­تان بەيبىت اتوم ەنەرگياسىن تازا جانە قاۋىپسىز كوز دەپ تانىپ, ونىڭ تەحنولوگيالىق ۇدەرىستەرىن دۇ­رىس قۇرۋدى جانە قاۋىپسىزدىكتى قامتاما­سىز ەتۋدى جولعا قويعانىمىز ءجون. وعان قوسا, يمپورتتىق ەلەكتر ەنەر­گيا­سىنا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ جانە ۇزاقمەرزىمدى كەلەشەكتە ەنەر­گەتيكالىق جۇيەنىڭ تۇراقتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋىمىز قاجەت», دەدى ول.

سپيكەر بەيبىت اتومنىڭ ەكولو­گيالىق ارتىقشىلىقتارىنا دا توق­تالىپ ءوتتى.

«پارنيكتىك گاز شىعا­رىندىلارى بولمايدى. اەس جاھاندىق جىلىنۋ مەن كليماتتىڭ وزگەرۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى سانالاتىن كومىرقىشقىل گازىن, مەتاندى جانە باسقا پارنيكتىك گازداردى شىعارمايدى. اتوم ەنەرگەتيكاسى – سول شى­عا­رىندىلاردى ازايتۋ جانە دەكاربونيزاتسيالاۋعا قول جەت­كىزەتىن ماڭىزدى قۇرال. ەكىن­شى­دەن, كومىر ەلەكتر ستانسالارىنان ايىر­ماشىلىعى – اەس كۇكىرت پەن ازوت وكسيدتەرىن, قاتتى قالدىق بولشەكتەردى, ادام دەنساۋلىعى مەن قورشاعان ورتاعا تەرىس اسەر ەتەتىن باسقا لاستاۋشى زاتتاردى تاراتپايدى», دەدى.

ساراپشى اەس تيىمدىلىگىن ساراپتاي كەلە مىناداي ارتىقشىلىقتاردى تىزبەلەپ شىقتى.

اەس بىردەي قۋاتتاعى كۇن جانە جەل ەلەكتر ستانسالارىنا قاراعاندا ەداۋىر از اۋماقتى قامتيدى. بۇل اۋىل شارۋاشىلىعى, ورمان شارۋاشىلىعى جانە باسقا دا ماقساتتار ءۇشىن قۇندى جەرلەردى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اەس قۇرىلىسى ۇلكەن سۋ قويما­لارىن قۇرۋدى جانە اۋماقتاردى سۋ باسۋدى تالاپ ەتەتىن گيدروەلەكتروستانسالارمەن سالىستىرعاندا تابيعي لاندشافتقا از اسەر ەتەدى. اەس ورنالاسقان جەردە را­ديواكتيۆتىك قالدىقتاردىڭ وندىرىستىك قىزمەتىن باقىلايتىن, ولاردى زالالسىزداندىرىپ, جوياتىن الەمدىك وزىق تەحنولوگيالار جەتكىلىكتى. قازىرگى زامانعى اەس-تەر جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىمەن سالىستىرعاندا سۋدى تۇتىنۋدى ەداۋىر تومەندەتەتىن جابىق سۋمەن جابدىقتاۋ تسيكلىن قولدانادى. كەيبىر ونەركاسىپتىك كاسىپورىن­دار مەن جىلۋ ەلەكتر ستانسالارى­نان ايىرماشىلىعى – اەس سۋ وبەك­تىلەرىنە زياندى زاتتاردى تاستا- مايدى.

«اەس-ءتى پايدالانۋ كەزىندە سۋدىڭ قايتارىمسىز شىعىنى كولدىڭ تابيعي بۋلانۋىنان بولاتىن شىعىنمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا تومەن بولاتىنى انىقتالدى. ۆەندورلار ۇسىنعان دەرەككە سايكەس, ەكى بلوكتى اەس پايدالانۋدان سۋدىڭ قاي­تارىمسىز شىعىنى (بۋلانۋى) جىلىنا شامامەن 63 ملن تەكشە مەتر­دى قۇرايدى, بۇل بالقاش كولى بۋلا­نۋىنىڭ 0,32 پايىزىنا تەڭ. ساراپ­شىلاردىڭ ەسەبىنشە, بالقاش-الاكول باسسەينىنىڭ سۋ رەسۋرس­تارىنىڭ كولەمى 25,2 ملرد تەكشە مەتردى قۇ­رايتىن بولسا, وندا اەس اتالعان باسسەين سۋىنا اسەر ەتپەيدى. دەمەك بەيبىت اتومنىڭ تازا ەنەرگيانىڭ قاۋىپسىز كوزى ەكەنىنە تاعى ءبىر مارتە كوز جەتكىزەمىز», دەدى ساراپشى.

 

مامان دايارلاۋدىڭ ماڭىزى

ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ فيزيكا-تەحنيكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى نۇرزادا بەيسەن اەس سالاتىن بولساق, كادر ماسەلەسىندە تاۋەلسىز بولۋىمىز كەرەك دەيدى.

«بۇل تاراپتا كادر ماسەلەسىندە وزگەلەرگە ارقا سۇيەمەۋ ماڭىزدى. ءوز ماماندارىمىز بەن عالىمدارىمىزدى دايارلاپ, جاڭا وقۋ باعدارلامالارىن ازىرلەۋ قاجەت. بىزدە وسىعان قاجەتتى بارلىق مۇمكىندىك بار. بىزدە قوس ديپلومدىق باعدارلامالار بار. ستۋدەنتتەرىمىز رەسەي, جاپونيا, كورەيا, قىتاي ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە وقيدى. جىل سايىن وسى باعدارلامالار بويىنشا 10-15 ستۋدەنت ءبىلىم الادى. سونىمەن قاتار شاكىرتتەرىمىز ەۋروپالىق يادرولىق زەرتتەۋلەر ۇيىمىندا (CERN) تاجىريبەدەن وتەدى. سوڭعى جىلدارى جاس عالىمدارعا كوپ كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر. بۇل – ەلدىڭ اكادەميالىق دەڭگەيىن كوتەرۋ ءۇشىن ماڭىزدى قادام», دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن فاكۋلتەت دەكانى.