ءار وڭىردە ۇلت مۇددەسىنىڭ تەمىرقازىعى بولادى عوي. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا سونداي جىگىت كەمەل قاراشا ۇلى دەپ ايتۋعا بولادى. مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىندا 27 جىل تەر توگىپ, وبلىستا قازاق ءتىلىن دامىتۋ, مادەنيەت, ىشكى ساياسات باسقارمالارىندا باسشىلىق قىزمەتتەردى تاپجىلماي اتقارىپ كەلەدى. اسىرەسە رۋحانيات سالاسىنداعى ەڭبەگى زور.
قاراشا ۇلى بولماسا قايتەر ەدى...
بۇل باسقارمالاردىڭ جۇمىسى اكىمنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن عانا ءساتتى بولاتىنى بەلگىلى. كەيبىر اكىمدەر مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ, وعان قاناتتاس جەر-سۋ اتاۋلارىن قازاقىلاندىرۋ, ادەبيەت, مادەنيەت ماسەلەلەرىن قولداۋ, باق سالاسى قىزمەتىن ۇيلەستىرۋ سياقتى جۇمىستاردى باسقالاردىڭ شامىنا ءتيىپ كەتەر دەگەن ويمەن قورعالاقتاپ, مۇنداي ىستەردىڭ تەك «وگىزدى ولتىرمەي, اربانى سىندىرماي» عانا اتقارىلۋىن قالايدى. الايدا ءىستىڭ ىعىن تابام دەگەنگە ءاردايىم جول اشىق.
كوپ جىلعى ەڭبەگىندە كەمەل وسپانوۆ وسىنداي ولقىلىقتارمەن كۇرەسىپ كەلەدى. كەيبىر باسشىلارعا جاقپاسا دا, العان بەتىنەن قايتپاي, نەبىر شەتىن, نازىك جۇمىستاردىڭ وڭ شەشىلۋىن قامتاماسىز ەتتى. اسىرەسە ول سولتۇستىكتەن شىعىپ, رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە ەلگە ەڭبەك سىڭىرگەن, تاريحىمىزعا, عىلىم مەن مادەنيەتكە, ونەرگە, ادەبيەتكە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرىن ماڭگى ساقتاۋ ءۇشىن ۇلكەن ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىس اتقارىپ ءجۇر. الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكتەرىن ەلگە تانىتۋدا دا اتقارعان ەڭبەگى زور. ۇلت اقىنى ماعجان جۇماباەۆتىڭ شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋدا رەسپۋبليكالىق ءىس-شارالاردىڭ باستاماشىسى بولىپ, بەس رەت «ماعجان كوكتەمى» اتتى رەسپۋبليكالىق ونەر فەستيۆالىن وتكىزدى. بۇل ءىس-شارالارعا ۇلتىمىزدىڭ وزىق تۇلعالارى ءابىش كەكىلباەۆ, كاكىمبەك سالىقوۆ ت.ب. بەلگىلى قايراتكەرلەر قاتىستى. «الاش» قوزعالىسى مەن ماعجان اقىنعا بايلانىستى استانا, الماتى قالالارى مەن فرانتسيا, تۇركيا, ازەربايجان ەلدەرىندە وتكەن تۇركسوي مەن يۋنەسكو-نىڭ پاريج قالاسىنداعى شتاب-پاتەرىندە بولعان رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق كونفەرەنتسيالارعا قاتىسىپ, باياندامالار جاسادى. م.جۇماباەۆتىڭ «تۋعان جەر» اتتى ولەڭدەر جيناعىن, «باتىر بايان» پوەماسىن كوركەمدەلگەن سۋرەت كىتاپ تۇرىندە شىعاردى. م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇستازدارىمەن بىرلەسىپ ماعجاننىڭ ەكى تومدىق كىتابىن قۇراستىردى. وعان اقىن تۋرالى سانكت-پەتەربۋرگ, ماسكەۋ, قازان, تاشكەنت, ومبى مۇراعاتتارىنان الىنعان تىڭ دەرەكتەر ەنگىزىلدى.
قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتقارۋعا قوسقان ۇلەسىمەن قوسا قوجابەرگەن جىراۋدىڭ 350 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ بويىنشا حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالاردى, كاكىمبەك سالىقوۆتىڭ, گەرولد بەلگەردىڭ, سافۋان شايمەردەنوۆتىڭ, ەسلام زىكىباەۆ, تاعى باسقا تۇلعالاردى ۇرپاققا ۇلگى ەتۋدە ەڭبەگى زور. وسىنداي ءىس-شارالارعا قۇرمەتتى قوناق بولعان اتاقتى اعالار اۋزىندا كەمەل ەسىمى قالاتىن. قوناقتاردى كۇتۋمەن بىرگە كوڭىلدەندىرىپ, ەلدىڭ, جەردىڭ جەتىستىكتەرىن كورسەتىپ, تاماشا ءان-كۇي ايتۋدا دا ول جارقىراپ كوزگە تۇسەتىن.
1998 جىلدىڭ قاراشاسىنان وبلىستىق تiل ساياساتىن ۇيلەستiرۋ بولiمiنە قىزمەتكە كىرىسكەننەن بەرى بۇل ماسەلەدەن ەشقاشان الىستاپ كورگەن ەمەس. بارلىق جۇمىس ورنىندا تەگىن قازاقشا ۇيرەتۋ كۋرستارىن اشۋ, وبلىستىق, اۋداندىق ءتىلدى وقىپ-ۇيرەتۋ ورتالىقتارىن قۇرۋ سياقتى جۇمىستاردىڭ بەل ورتاسىندا كەمەل وسپانوۆ جۇرەدى. ءتىپتى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قورعان, ومبى, تۇمەن وبلىستارىنداعى قازاق دياسپوراسى وكىلدەرىنىڭ انا ءتىلىن ۇيرەنۋگە دەگەن تالپىنىستارىنا قولداۋ كورسەتىپ, مۇعالىمدەر جىبەرىپ, وقۋ قۇرالدارىمەن قامتاماسىز ەتۋگە دە بەلسەنە قاتىستى.
ارينە, ءتىل ۇيرەتۋ جۇمىستارى بالەندەي جاقسى ناتيجە بەردى دەپ ايتا المايسىڭ, وعان الدىمەن اركىمنىڭ نيەتى كەرەك. بىراق سول نيەت جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ بويىنان تابىلا قويمايدى. باسشىلاردىڭ دا ۇستانعان ساياساتى بۇل ىستە ءبىرىزدى ەمەس, الا-قۇلا كوڭىل باسىم, جينالىستاردا حالىققا بىلاي ايتىپ, ءىس جۇزىندە اينىپ شىققان تالاي باستىقتار بولدى. ءتىلدى دامىتۋ سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ قالاۋىن قايشىمەن قيعان دا باسشىلار جەتىپ ارتىلدى. ويتكەنى وندايلاردىڭ وزدەرى دە ءتىلدى بىلمەيتىن, ال ۇيرەنۋگە مويىن جار بەرمەيتىنى بەلگىلى. وسىنداي باسشىلاردىڭ قىلىعىنا جىگەرى قۇم بولعان كەمەل وسپانوۆ كۇيىپ-ءپىسىپ, شىندىقتاردى ايتىپ سالاتىن. ءبىر قىزىعى, ول ءۇشىن وسپانوۆتى ورنىنان المايتىن, كەرىسىنشە كوڭىلىن تابۋعا تىرىساتىن. بۇل دا ءبىر قاسيەتى شىعار. بىراق سونداي اكىمنىڭ ءبىرى كەمەلگە ءالى جەتپەگەنىمەن, ءتىل باسقارماسىن جاۋىپ تىندى. الايدا ءتىل جاناشىرلارىنىڭ دۇمپۋىنەن ىعىسىپ, ونى ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەتىپ تاعايىندادى. وسىندايدا قىزىلجار ءوڭىرى كەمەل قاراشا ۇلى بولماسا قايتەر ەدى دەگەن وي تۋىندايدى...
تاريحي اتاۋلار قايتارىلدى
ونوماستيكالىق جۇمىستاردى جانداندىرۋ, قالا, اۋىل-سەلو, كوشە اتاۋلارىنا جەرگىلىكتى جەر-سۋ اتتارىن بەرۋ, تانىمال تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرىمەن اتاۋ جۇمىستارى دا مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ باسقارماسى جۇمىسىنىڭ ءبىر سالاسى بولدى. وبلىستا ونداعان اۋىل-سەلونىڭ, جۇزدەگەن كوشەنىڭ اتاۋلارى وزگەرىپ, ترانسكريپتسياسى وزگەرگەن 58 ەلدى مەكەن دۇرىس اتالدى. مىسالى, چاگلينكا – شاعالالى, داۋت – ءداۋىت, كارلۋگا – قارلىعا, ت.ب. قازىر سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 13 اۋدان بار. سونىڭ ەكەۋى عانا وزگە تىلدە. بۋلاەۆتىڭ – م.جۇماباەۆ, سەرگەەۆتىڭ – شال اقىن, تسەليننىيدىڭ – ع.مۇسىرەپوۆ اۋدانى اتالۋىنا كەمەل وسپانوۆ تىكەلەي ەڭبەك سىڭىرگەن.
جالپى, ك.وسپانوۆ ءتىل باسقارماسىنا باسشىلىق جاساعان جىلدارىندا پەتروپاۆل قالاسىنداعى 57 كوشەگە جاڭا اتاۋ, ەلىمىزدىڭ كورنەكتى قايراتكەرلەرىنىڭ ەسىمدەرى 26 ءبىلىم جانە مادەنيەت مەكەمەسىنە بەرىلدى. قۇجاتتارىن كەمەل وسپانوۆ وتكىزگەن تيميريازەۆ اۋدانىنىڭ عانا اتاۋى وزگەرمەدى. ونىڭ دا بارلىق قۇجاتى دايىن بولعانىمەن, ءبىر كەراۋىزداردىڭ جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ ەسىمىنە قايتا-قايتا شۇيلىككەنىنەن جوعارىداعى شەنەۋنىكتەر وتكىزبەي تاستادى. «ول ۇسىنىس تا ءبىر كەزدە شەشىمىن تابارىنا سەنىمدىمىن. بىراق اپتالاپ جاتىپ, بارلىق مينيسترلىكتى مويىنداتقان ەسىل ەڭبەك قور بولدى», دەيدى كەمەكەڭنىڭ ءوزى. ەل مەن جەرگە قاتىسى جوق اتاۋلاردى وزگەرتۋگە باسقا ەمەس, كەيبىر مارعاۋ باسشىلار قارسى بولعانى كەمەكەڭنىڭ جۇرەگىنە تالاي سالماق سالعان. مىسالى, چاپاەۆ سەلوسىنىڭ اتاۋىن وزگەرتۋگە ونوماستيكالىق كوميسسيا كوپ كۇش سالىپ, حالىق ماقۇلداعانىمەن, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ بەكىتۋىنە اكەلگەندە حاتشى بولىپ وتىرعان قازاقتان شىققان بىرەۋ قارسى شىعىپ, وتكىزبەي تاستاعان.
ونوماستيكا, توپونيميكا ماسەلەلەرىن قامتىپ, ول ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىمەن بىرگە اۋماقتىق جەر-سۋ, ەلدى مەكەن اتاۋلارىن تاريحي جانە ەتنولينگۆيستيكالىق تۇرعىدان زەرتتەگەن «اتامەكەن اتاۋلارى» اتتى كىتاپ شىعاردى. باق-تا تىلدەردى دامىتۋ, ونەر, قوعامنىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارى, ونوماستيكا پروبلەمالارى بويىنشا ساراپتامالىق ماقالالارى ءجيى جاريالانىپ تۇرادى.
باتىردىڭ ءانشى جيەنى
كەمەل وسپانوۆتىڭ انشىلىك ونەرى – بولەك اڭگىمە. تۋعان ورتاسى كادىمگى اقان سەرىنىڭ ەلى, التىنشى اتادان قوسىلادى. ماسكەۋ (قازىر ەسىل) اۋدانىنىڭ بۇلاق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن ونىڭ قۇلاعىنا اسەم ءان مەن ءتاتتى كۇي بوبەك كەزىنەن سىڭگەن. قاراشا وسپانوۆ اعامىزدىڭ التى ۇلىنىڭ ەڭ كىشكەنتايى, قۇلدىراڭداعان سۇيكىمدى كەمەلدى اتا-اناسى عانا ەمەس, ءيسى بۇلاق اۋىلى ءتىلىنىڭ تاتتىلىگىنە, ءان سالعىش باتىلدىعىنا قاراپ جاقسى كورەتىن. بىردە اۋىلعا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, اتاقتى جالەل قيزاتوۆ جۇبايىمەن كەلە قالادى. ول – كەمەلدىڭ اناسى قاراپانىڭ تۋعان اعاسى. الدىنان جۇگىرىپ شىققان 3-4 جاسار سۇيكىمدى جيەنىن كوتەرىپ العان ناعاشى باستاپ ونى جانىنان تاستامايدى. اقىرىندا «وسى بالانى ماعان بەرىڭدەر» دەپ قارىنداسىنا ءبىر-اق بۇيىرىپ, ونى وزىمەن بىرگە قىزىلوردا قالاسىنا الىپ كەتەدى. الايدا وقۋ جاسىنا ىلىككەندە جالەل اعامىز كەمەلدى تۋعان جەرگە قايتادان اكەلىپ, بۇلاق ورتا مەكتەبىنە بەرەدى. مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ بالانىڭ ونەرگە بەيىمى بارىن كورگەن ناعاشىسى قايتادان قىزىلورداعا شاقىرىپ, سونداعى پەدينستيتۋتتىڭ «اۋەن جانە ءان مۇعالىمى» فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسىرەدى.
كەمەلدىڭ جالەل قيزاتوۆتىڭ شاڭىراعىندا ءوسۋى ونىڭ ونەرگە بەيىمدەلۋىنە, جاقسىلارمەن قاتار وتىرىپ, دامدەس بولۋىنا, ولاردان ۇلكەن ۇلگى الۋىنا مول مۇمكىندىك تۋدىرادى. ەلىمىزگە بەلگىلى ماقتاي ساعديەۆ, كاكىمبەك سالىقوۆ, روزا باعلانوۆا, ت.ب. اتاقتى ادامداردىڭ وڭ تىزەسىنەن ورىن الىپ, بالا كەمەل نەشە ءتۇرلى قىزىق اڭگىمە ەستىپ, ءان تىڭداعان, ءوزى دە تالاي رەت ءان سالعان.
اسكەر قاتارىندا قيىر شىعىستاعى بلاگوۆەششەنكا قالاسىندا جۇرگەندە انشىلىگىن تانىپ, گەنەرال ۆ.شاتكوۆسكي بىردەن ءانسامبلدىڭ قۇرامىنا الىناسىڭ دەگەن شەشىمىن ايتىپ كەتەدى. ارادا ءبىر-ەكى اي وتكەندە كسرو قورعانىس ءمينيسترى د.ءيازوۆتىڭ بۇيرىعىمەن كەمەل ءنوۆوسىبىر قالاسىنا اۋىستىرىلىپ, ءانسامبلدىڭ قۇرامىندا ءان سالادى. انسامبل باسشىلارى دا «وسىندا قال, بارلىق جاعدايىڭدى جاسايمىز» دەپتى. الايدا كەمەلدىڭ باتىر ناعاشىسى ونى اسكەري مىندەتى اياقتالعان سوڭ تۋعان جەرگە قايتارادى. ويتپەسە كەمەل وسپانوۆ جات ەلدىڭ ازاماتى بولار ەدى.
كەمەكەڭ ءوزى تۋعان ماسكەۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى كورنەەۆكا سەلوسىندا بالالار مۋزىكا مەكتەبىنىڭ وقىتۋشىسى, كەيىن سەگىز جىل ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارادى. سونسوڭ م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستiك قازاقستان مەملەكەتتiك ۋنيۆەرسيتەتiن ءبiتiرىپ, جوعارى قىزمەتتەر اتقاردى.
وبلىستاعى بىردە-ءبىر رۋحاني-مادەني ءىس-شارا ونسىز وتپەيدى. الماتىدان, استانادان كەلگەن اتاقتى قوناقتىڭ ءبارى دە ونىڭ ەسىمىن, جاساعان قىزمەتىن ۇمىتپاي, اۋىزدارىنان تاستاماي ماقتاپ وتىراتىنىن بىلەمىز. سونىڭ ءبىرى – اتاقتى فيلولوگ-عالىم تۇرسىنبەك كاكىشەۆ. س.مۇقانوۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا كەلگەن ساپارىندا ءوزىن كۇتىپ الىپ, قىزمەت قىلعان بالانى تۇرسەكەڭ «كەمەل پاشا» دەپ اتاپ, قاتتى سىيلاپ وتكەن ەكەن. 85 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنايى شاقىرىپ, تاڭعى 4-تە كەلەتىن پويىزعا ءوزى شىعىپ قارسى العانى – بولەك اڭگىمە.
سونداي-اق ۇلتىمىزدىڭ ارداقتى تۇلعالارى ءابىش كەكىلباي ۇلى, امانجول قوشانوۆ, ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, كاكىمبەك سالىقوۆ, گەرولد بەلگەر, تۇمانباي مولداعاليەۆ, ت.ب. كەمەل وسپانوۆتى اۋىزدارىنان تاستاماي ماقتاپ وتىراتىنىن كورگەندەر كوپ.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى