اەس-كە قاجەتتى ۋران قالاي وندىرىلەدى؟

شيكىزاتتى شايمالاۋ ارقىلى الادى

ۋران – يادرولىق وتىن وندىرىسىندەگى ءنومىرى ءبىرىنشى مەتالل. راديواكتيۆتى حيميا­لىق ەلەمەنتتىڭ تاۋىقتىڭ جۇمىرتقاسىنداي عانا بولشەگى 88 توننا كومىردەن الىناتىن ەلەكتر قۋاتىن بولەدى. ءبىز اياق باسقان «سەمىزباي» كەنىشى 2006 جىلدان بەرى جىل سايىن شامامەن 400 توننادان اسا ۋران ءوندىرىپ كەلەدى.

«تابيعي ءونىمدى ون­دىرۋدە جەراستى ۇڭعىمالارىن شايمالاۋ ءادىسى پايدالانىلادى. ونىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرى دە تومەن. العاش رەت وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى قولدانىلدى. بۇل قاراپايىم ءارى قاۋىپسىز ءتاسىل ءۇش كەزەڭنەن تۇرادى – بۇرعىلاۋ, ءوندىرۋ جانە وڭدەۋ. كەنىشتە مىڭنان استام بۇرعىلانعان ۇڭعىما بار. ولار ەكى تۇرگە بولىنەدى. ەرىتىندىلەردى سورعىلاۋ جانە سىلتىلەۋ ۇدەرىسىندە ارنايى رەاگەنتتەردى قۇياتىن ۇڭعىمالار. ۋران كىشكەنتاي مولەكۋلا كۇيىندە جەر استىنداعى مينەرالداردىڭ قۇرامىندا بولادى. ءبىز شيكىزاتتى جەردىڭ استىنان قازباس بۇرىن, الدىمەن ارنايى قۇبىرلار ارقىلى گەوتەحنولوگيالىق پوليگونداردا ءجىبىتىپ الامىز. ياعني سۋ ەرىتىندىسى نەمەسە زاۋىتتان كەلەتىن بالاما ەرىتىندىنى كۇكىرت قىشقىلىمەن كۇشەيتىپ, قۇبىرلار ارقىلى ايداۋ ۇڭعىماسىمەن جەر قويناۋىنا جونەلتەمىز. وندا ءتۇرلى حيميالىق ادىستەر جۇرەدى. كەيىن كەن ورنىنداعى ۋران قاتتى كۇيدەن سۇيىق فازاعا وتكەن سوڭ, ۇڭعىمالار جەر بەتىنە تارتىپ الادى. ءارى قاراي قۇبىرلار ارقىلى وڭدەۋ زاۋىتىنا جەتكىزىلەدى», دەپ ءتۇسىندىردى «سەمىزباي» كەنىشىنىڭ ديرەكتورى جومارت تەمەن ۇلى.

كەنىش 2031 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەيدى

جىل بويى, 24 ساعات ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەيتىن كەنىشتەگى قىز­مەتتەردىڭ بارلىعى دەرلىك اۆتو­مات­تاندىرىلعان. ونى باقى­لاۋ ءۇشىن كەنىش پوليگونىنا جول تارتتىق. كومپانيا وكىلدەرى بۇل ماڭدا ۋران ءوندىرۋ وڭتۇستىك كەن ورىندارىنا قاراعاندا قيى­نىراق دەيدى. ويت­كەنى جەر­گىلىكتى كليماتقا بايلا­نىس­تى قۇ­­بىرلار جەر بەتىندە بىر­كەلكى ورنالاسپاعان. ايشىق­تاپ اي­تار­لىعى, ۋران جەردەن شىق­قان سوڭ, ونىڭ ورنىن وزگە سۇيىق­­تىقپەن تولتىرۋدىڭ قاجەتى بولمايدى.

ء«ار ۇڭعىمانىڭ تەرەڭدىگى – 100-150 مەتر. ارقايسىسىندا قانشا ەرىتىندى قۇيىلعانى, قان­شاسى سورىلعانى ەسەپتەلىپ, ارنايى دوزيمەترلەردە كور­سەتىلەدى. كوپ جاعدايدا جەر استىنا قۇرامىندا از كونتسەنتراتسياسى بار قىشقىل ەرىتىندىلەرى ليترىنە 5-تەن 25 گرامعا دەيىن ايدالادى. قۇبىرلار جەر بەتى دەڭگەيىنەن تومەن ورنالاسادى. سوندىقتان جۇمىس قىستا دا قا­لىپتى رەجىمدە جال­عا­سا­دى. ەرىتىندى ايازدا قاتىپ قال­مايدى. كەنىشتەردەگى ۋران ءوندى­رىسى 30, 40, 50 جىلعا دەيىن جال­عاسۋى مۇمكىن. بۇل باستاپقى كەلىسىمشارتقا جانە قوردىڭ كولەمىنە قاراي جوسپارلانادى. ءبىزدىڭ كەنىش 2031 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەيدى. كەن ورنىنداعى ءوندىرىس اياقتالعاننان كەيىن مىن­دەت­تى تۇردە قۇبىرلار جويى­لىپ, توپىراق تەكسەرىلەدى. ادەت­تە جەر شوگىپ, ۇيىندىلەر قال­مايدى. لاستانۋ بولمايدى. انىق­تال­عاننىڭ وزىندە توپىراعى تازا قاباتقا دەيىن الىنىپ تاستالادى. وسىلايشا, 3-5 جىلدان كەيىن اۋماق قايتا قالپىنا كە­لە­دى», دەدى كەنىشتىڭ وندىرىستىك-گەولوگيالىق دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى بەرتان تسوي.

جەر استىنان شىعارىلعان ۋران دەسورباتىن اۆتوتسيستەرنالارمەن ستەپنوگور قالاسىنداعى تاۋ-كەن حيميا كومبيناتىنا جونەلتەدى. زاۋىتتا ۇنتاققا اينالدىرۋ ۇدەرىسى جۇرەدى. ءارى قاراي دايىن ءونىم كونتەينەرلەرگە سالىنىپ, ەكسپورتتالادى.

بۇگىندە «قازاتومونەركاسىپ» ۋراندى قىتاي, وڭتۇستىك جانە شىعىس ازيا, سولتۇستىك امەريكا مەن ەۋروپا نارىعىنا وتكىزەدى. بىلتىرعى دەرەكتى باعدارلاساق, ۇلتتىق اتوم حولدينگىنىڭ ساتۋ كولەمى 10%-عا وسكەن. ناتيجەسىندە, 1,4 ترلن تەڭگە تابىس تۇسكەن. تازا پايدا – 580 ملرد تەڭگە. ويتكەنى ءتۇسىم بiرنەشە ەلدiڭ كومپانياسى مەن بiرلەسكەن كاسiپورىندارىنا تيەسىلى. ولاردىڭ اراسىندا ءبىزدىڭ ۇلتتىق كومپانيانىڭ ۇلەسi 30-65%-عا تەڭ. 2006 جىلى «سەمىزباي-U» جشس ۇلەسىنىڭ 49 پايىزى قىتايلىق «Beijing Sino-Kaz Uranium Resources Investment Company Limited» كومپانياسىنا بەرىلدى. «قازاتومونەركاسىپ» ۇلتتىق اتوم كومپانياسى 51 پا­يىزىن ساقتاپ قالدى.

سان سالاعا سەرپىن بەرەدى 

اەس سالاتىن بولساق, قاجەتتى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىگىمىز بار دەپ تۇجىرۋعا بولادى. ەنەرگيا كوزىنىڭ بۇل ءتۇرى پارنيكتىك گاز بولمەيدى, ەنەرگيا ەكولوگيالىق تازا جولمەن الىنادى. ءتىپتى جەل نە كۇن ەلەكتر ستانسالارى سەكىلدى اۋا رايىنا تاۋەلدى بولمايدى. ءارى عالىمدار اەس سالۋ سان الۋان سالاعا سەرپىن بەرەدى دەپ وتىر.

«شەكارالاس مەملەكەتتەردىڭ ەنەرگيا جەتكىزۋشىلەرىنە تاۋەل­دىلىك بار. بۇل مەم­لە­كەتى­مىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپ­سىز­دىگىنە تەرىس اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى. بىزدە ۋراننىڭ ۇلكەن قورى بار. جىل باسىنان بەرى ۋران ءوندىرۋ كولەمى شامامەن 11 مىڭ تونناعا جەتتى. ونىڭ ىشىندە ساتۋ كولەمى 8 مىڭ توننا بولدى. بۇل اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا تاماشا جاعداي جاسايدى. ەلەكتر ەنەرگياسىنا سۇرانىستىڭ ارتۋى جاعدايىندا, اسىرەسە ونەر­كاسىپتىك ايماقتاردا كومىر مەن گاز كوزدەرىنە تاۋەلدىلىك تو­مەن­دەيدى. سونداي-اق اەس سالۋ عىلىم, ءبىلىم, الەۋمەتتىك سالاعا وڭ مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەر ەتە­دى. جوعارى تەحنولوگيالىق, عى­لىمدى قاجەتسىنەتىن تەحنولوگيالار مەن ارالاس سالالاردىڭ جەدەل دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. قۇرىلىس كەزەڭىندە دە شامامەن 7-8 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلادى. جوعارى بىلىكتى كادرلاردى دايارلاۋ وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارى باعدارلامالارىنىڭ دامۋىنا اكەلەدى. اەس ورنالاساتىن اۋداندا ينفراقۇرىلىم داميدى. جول, مەكتەپ, اۋرۋحانا جانە تۇرعىن ءۇي سەكىلدى نىساندار قۇرىلىسى جۇرەدى. دەمەك اتوم ەلەكتر ستانساسى تۇراقتى جانە سەنىمدى ەنەرگيامەن جابدىقتاۋدى قامتاماسىز ەتەدى. بۇل ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمىن ايتارلىقتاي نىعايتادى», دەيدى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى «يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ» اقساي فيليا­لى رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك توبىنىڭ ينجەنەرى ايبار وماروۆ.

بۇل پىكىرمەن كەلىسپەيتىن ەكوبەلسەندىلەر دە بار. تابيعات جاناشىرى سۆەتلانا موگيليۋك اتوم ستانساسى قالىپتى جۇمىس ىستەسە دە, قاۋىپتى نۋكليد, اتومنىڭ ءبىر ءتۇرى – تريتي اۋاعا بولىنەدى دەگەن كوزقاراسىن جەتكىزدى.

«الماتى وبلىسىنداعى ۇلكەن اۋىلىندا قوعامدىق تالقىدا اتوم ەنەرگياسىنىڭ زيانى جوق ەكەنىن ايتىپ, قۇرىلىس وڭىرگە پايدالى بولادى دەگەن مالىمدەمەلەردى عانا ەستىدىك. تاجىريبەلى ەكولوگ رەتىندە اتوم ستانساسىنىڭ قاۋپى جوعارى بولاتىنىن بىلەمىن. اۋەلى اپاتتىڭ ىقتيمالدىلىعىنا نازار سالۋ قاجەت. اەس-تەن بولەك ەلەكتر قۋاتىن الاتىن بالامالى مۇمكىندىكتەردى قاراستىرۋ قاجەت. ولار الدەقايدا قاۋىپسىز بولادى», دەيدى ەكولوگ.

جاھان قايدا بەت الدى؟

الەمدە 730 ميلليونعا جۋىق ادام ەلەكتر قۋاتىنا قول جەتكىزە الماي وتىر. تاپشىلىق افريكا مەن ازيادا قاتتى بايقالادى. ەۋروپادا دا سۇرانىس ارتىپ كە­لەدى. ءار ەل ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن وزىن­شە تارقاتىپ جاتىر. ءبىرى جەل, كۇن سياقتى جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنەن ءوندىرۋدى قولعا السا, ەندى ءبىرى اتوم ەلەكتر ستانسالارىنا بەت بۇرعان.

قازىر جەر بەتىندە 58 اتوم رەاكتورىنىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. 2030 جىلعا قاراي وپەرا­تسيالىق رەاكتورلار سانى 437-دەن 470-كە دەيىن ارتادى. 2040 جىلى 532-گە جەتەدى. ال بىزدە بىلتىر قاڭتار ايىندا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپشىلىعى 4,2 ملن كۆت/ساعات, اقپاندا 23,3 ملن كۆت/ساعات بولدى. 2022 جىلى تاپشىلىق 8 اي بويى بايقالدى. پروبلەما وڭتۇستىك وڭىردە وتە وزەكتى. ماسەلە ازىرگە باسقا اي­ماق­تاردان كەلەتىن ەلەكتر قۋاتى ەسەبىنەن جانە كورشى رەسەي­دەن ساتىپ الۋ ارقىلى وتەلىپ وتىر.

ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى 2030 جىلعا قاراي ەلىمىزدە ەلەكتر ەنەر­گياسى تاپشىلىعى ۇلعايا ءتۇسۋى مۇمكىن دەپ مالىمدەدى. قازىر 220 ەلەكتر ستانساسى جۇمىس ىستەپ تۇر. ونىڭ 144-ءى جاڭ­عىر­ما­لى ەنەرگيا كوزدەرىندە. ستان­سا­لار­دا­عى جابدىقتاردىڭ 56%-ى ورتاشا توزۋ دەڭگەيىندە.

ايتا كەتەيىك, بىلتىر بۇۇ-نىڭ كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىن­­دەگى «COP 28» كونفەرەنتسيا­سىن­دا اقش پەن فرانتسيا سياقتى ەڭ ءىرى اتوم دەرجاۆالارىن قوس­قان­دا 20 مەملەكەت 2050 جىلعا قاراي اتوم ەنەرگياسىنىڭ قۋا­تىن ءۇش ەسە ارتتىرۋ تۋرالى دەك­­لاراتسياعا قول قويدى. 2022 جىلى ەۋرو­پارلامەنت كليماتتى جاق­سار­تۋ جانە دەكاربونيزاتسيا ماقساتتارىنا جەتۋ ءۇشىن اتوم ەنەرگياسىن «جاسىل» ەنەرگيا تاك­سونومياسىنا قوسۋدى جاقتاپ داۋىس بەردى.

ەسكە سالايىق, ەلىمىزدەگى اەس سالۋ ماسەلەسىنە قاتىستى جاريا تالقىلاۋلار ءالى دە جالعاسادى. تۇبەگەيلى شەشىم وسى جىلدىڭ كۇزىندە جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم اياسىندا شىعارىلادى.