ەلدەگى جولدىڭ مۇشكىل جاعدايىن جولاۋشى عانا جاقسى بىلەدى. جولدىڭ كەم-كەتىگىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تۇگەندەۋدىڭ دە كەزى كەلدى. جولداردى توسەۋ ۇدەرىسىنە كوپتەگەن فاكتور اسەر ەتەدى. سونىڭ ءبىرى – جەمقورلىق.
كوپقاباتتى جولدىڭ قۇرامىندا, ادەتتە, جول توسەمىنىڭ ساپاسىن, بەرىكتىگىن جانە قاۋىپسىزدىگىن انىقتايتىن «بوس ورىندار» بار. بوس ورىنداردىڭ ىشىندە جول-قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ سالماعىنىڭ, كولەمiنiڭ جەتكiلiكسiز بولۋى جانە بولىنگەن قاراجاتتىڭ ەسەپپەن جۇمسالماۋى سالدارىنان كوزگە كورىنبەيتiن, جىمىسقى جولمەن قالىپتاسقان سىبايلاس جەمقورلىق قاباتى ورنالاسقان.
سالادا مۇلتىكسىز ازىرلەنگەن دامۋ ستراتەگياسى, جولداردى سالۋدىڭ, قايتا قۇرۋدىڭ جانە جوندەۋدىڭ ۇيىمداستىرىلۋى مەن جوسپارلانۋىنىڭ تۇجىرىمدامالىق ۇستانىمدارى جوقتىڭ قاسى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جول ساپاسىنا قاتىستى قيىن جاعدايدىڭ باستى سەبەبىن سىبايلاس جەمقورلىق دەپ اتاۋى كەزدەيسوق ەمەس.
جىل سايىن جول ساپاسىنا, بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ەسەپتەلۋىنە, جوسپارلانۋىنا جانە ءتيىمدى جۇمسالۋىنا, جول جۇمىستارىنىڭ ۋاقتىلى ىسكە اسىرىلۋىنا كىم جاۋاپتى دەگەن ورىندى سۇراق كوتەرىلىپ كەلەدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن وڭىرلەردە قوسالقى مەردىگەرلەر مەن دەلدالداردىڭ قاتىسۋىنسىز-اق جول قۇرىلىسى مەن جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ اۋقىمدى سپەكترىن كەشەندى تۇردە قامتاماسىز ەتۋگە قابىلەتتى ءادىل باسەكەلەستىك ورتا دا, سالالىق ينفراقۇرىلىم دا دامىماعان. قوماقتى قارجى بولىنەتىن سالادا «ايلاسىن اسىراتىن» مەردىگەرلەر كوپ, ولاردىڭ «مىڭ بۇرمالانعان» سىبايلاس جەمقورلىق ادىستەرىن بىلىكتىلىكپەن باقىلاۋ تاپسىرىس بەرۋشىگە دە وڭاي ەمەس. سىبايلاسىپ قىزمەت ۇسىنعان ورىنداۋشىلاردىڭ باسقان ىزدەرى مەن قولتاڭباسى قۇرىلىسى ساپاسىز, اياقتالماعان, قيراعان جولداردىڭ, سونداي-اق اياقتالۋ مەرزىمى ۇزاق جىلدار بويى نەگىزسىز كەشىكتىرىلىپ جاتقان جولداردىڭ پرايس-پاراقتارىنان ايرىقشا بايقالاتىنىن انىق كورۋگە بولادى. كۇن سايىن جول قوزعالىسىنا قاتىسۋشىلار مەن كولىك جۇرگىزۋشىلەر جول سالۋشىلاردى, جوندەۋشىلەردى قارعىسقا كومىپ جاتادى.
جول قاباتتارىنا توسەۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن ماتەريالداردىڭ ساپاسى, كولەمى جانە باعاسى جەمقورلىق جۇقتىرعان قاباتپەن «بايىتۋ» ءۇشىن ىڭعايلى ەتىپ جاسالعان. بيتۋم تاپشىلىعى, ونىڭ ساپاسىنىڭ ۇلتتىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلمەۋى, تابيعي-كليماتتىق جاعدايلار, قۋاتى جەتكىلىكسىز ەسكىرگەن جابدىقتار, تەحنولوگياعا سايكەس كەلمەۋى جولدىڭ ساپاسى مەن ۇزاقمەرزىمدى بەرىكتىگىنە كەپىلدىك بەرە المايدى, سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىنىڭ ەسىكتەرىن ايقارا اشادى. بۇل سالادا ۇزاقمەرزىمدى, قاتاڭ قارجىلاندىرۋ ستاندارتتارىنىڭ بولماۋى جول سالۋشى, جوندەۋشى مەردىگەرلەرگە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرستارىن ەڭ تومەنگى باعامەن ۇتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ماتەريالداردىڭ نەگىزسىز ۇنەمدەلۋىنە, ولاردىڭ باعاسىنىڭ وسۋىنە اكەلىپ سوعادى.
سونىمەن قاتار جول جوباسىنىڭ باستاپقى بولجامدى شىعىندارىنىڭ ەسەبى ونى تولىق جۇزەگە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ناقتى قاجەتتى قاراجات كولەمىن انىقتاپ بەلگىلەۋگە ءاردايىم مۇمكىندىك بەرە بەرمەيدى. بۇل رەتتە قاراجاتتىڭ يگەرىلمەگەن بولىگى «باسقا ماقساتتارعا» جۇمسالماۋىنا دا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. جولدىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاماسىنىڭ ساپاسى تومەن ەكەنىن دە ايتپاي كەتپەسكە بولمايدى. جول قۇرىلىسى جوبالارىن ازىرلەۋ بويىنشا جۇمىستاردىڭ ساپاسى ءتيىستى دەڭگەيدە باقىلانبايدى, سمەتالىق قۇنىنىڭ باستاپقى بولجامى كوپ جاعدايدا كۇمان تۋدىرادى. جوبا ساراپتامادان ءوتىپ, تاپسىرىس بەرۋشىگە بەرىلگەننەن كەيىن جوبالاۋشى قۇجاتتامادا جىبەرگەن ناقتى قاتەلىكتەرى ءۇشىن ءىس جۇزىندە جاۋاپكەرشىلىك المايدى. جولداردا ورىن العان اقاۋلار ءۇشىن تاپسىرىس بەرۋشى بار جاۋاپكەرشىلىكتى مەردىگەردىڭ موينىنا ىلەدى, ناتيجەسىندە كەمشىلىكتەردى مەردىگەر ءوز ەسەبىنەن تۇزەتەدى. ال بۇل اقاۋلار جوبالاۋشىلاردىڭ دۇرىس ەمەس شەشىمدەرىنەن تۋىنداعانىن ءىس جۇزىندە دالەلدەۋ مۇمكىن ەمەس.
جول اكتيۆتەرىنىڭ ۇلتتىق ساپا ورتالىعى ءوز جۇمىسىن ءتيىستى دەڭگەيدە اتقارا المايدى. مۇنىڭ سەبەبى – باعالاۋشى بىلىكتى كاسىبي مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى جانە قوعامدىق باقىلاۋدىڭ جوقتىعى. ورىندالعان جۇمىستاردىڭ تەحنيكالىق ساراپتاماسىنىڭ ساپاسىن باعالاۋ مەردىگەرلەردىڭ بارلىق امال-قۋلىقتارىنان ادا بولۋى كەرەك. بۇل رەتتە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردىڭ قۇرىلىسى مەن جوندەۋدىڭ ساپاسىنا ساراپتاما جاساۋدى باقىلاۋدى ۇكىمەتكە تاپسىرۋ ماڭىزدى. ال جەرگىلىكتى ماڭىزى بار جولداردىڭ ساراپتاماسىن اۆتوموبيل جولدارى كوميتەتىنە تاپسىرۋ ورىندى بولار ەدى.
سونداي-اق جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامانى ازىرلەۋشىلەر جول قۇرىلىسى جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرى مەن ماتەريالدارىنىڭ ساپاسىنا ساراپتاما جاساۋدى ۇيىمداستىرۋ كەزىندە تەحنيكالىق ساراپشىلاردىڭ باقىلاۋ ءىس-ارەكەتتەرىمەن تەڭ نەگىزدە, ءبىر مەزگىلدە, بىرلەسىپ كونسترۋكتورلىق, اۆتورلىق قاداعالاۋ جۇرگىزۋى قاجەت. سوندا عانا جول ساپاسى ءۇشىن جوبالاۋشىلارعا دا ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن الىپ ءجۇرۋدى مىندەتتەۋگە بولار ەدى. بۇل اۆتوموبيل جولدارىن سالۋ, رەكونسترۋكتسيالاۋ, جوندەۋ جانە كۇتىپ ۇستاۋ كەزىندە تەحنيكالىق نورمالار مەن ۇلتتىق ستاندارتتاردى ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋدەگى كوپتەگەن ماسەلەنى شەشەدى.
جول قۇرلىسى مەن جول جوندەۋ سالاسى – كوپقاباتتى ۇيلەر سالۋ سياقتى ۇزدىكسىز كەشەندى, كۇردەلى ءوندىرىس. كەيىنگى ونجىلدىقتىڭ تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, جول جۇمىستارىن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ قولدانىستاعى جۇيەسى شىعاراتىن ءونىمنىڭ ساپاسىن, ءتيىمدى قارجىلاندىرىلۋىن, ۋاقتىلى ورىندالۋىن, سىبايلاس جەمقورلىققا تاۋەلدى بولماۋىن قامتاماسىز ەتە المايدى.
بۇل ءوندىرىس سەكتورى ەل ەكونوميكاسى ىرگەتاسىنىڭ نەگىزى جانە ءتيىمدى ءوزارا ءىس-قيمىل مەن وڭىرلەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ءۇشىن ۇلكەن ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە. جول قۇرىلىسى ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ باسقا دا ءتيىمدى جولدارىنا كوشەتىن ۋاقىت جەتتى. سالاداعى شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرى ءۇشىن باسەكەگە قابىلەتتى جۇمىس شارتتارىن بەلگىلەۋدى ويلايتىن قانداي دا ءبىر مەكەمە ءالى دە جوق. وتاندىق جول شارۋاشىلىعى ماماندارى وسى ۋاقىتقا دەيىن وزگە دە ءتيىمدى تاسىلدەردى وندىرىسكە ەنگىزۋدىڭ جولدارىن ويلاپ تابا المادى.
اۆتوموبيل جولدارى كوميتەتى مەن «قازاۆتوجول» ۇلتتىق وپەراتورىنىڭ قولدانىستاعى ىسكە اسىرۋ جانە باقىلاۋ فۋنكتسيالارى بۇگىندە جول جۇمىستارىن اياقتاۋدىڭ تالاپ ەتىلەتىن ساپاسى مەن بەلگىلەنگەن مەرزىمدەرىن قامتاماسىز ەتە المايدى. بۇل قۇرىلىمداردىڭ فۋنكتسيالارىنىڭ باسىم بولىگى راسىمدەۋشى, رەتتەۋشى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق قۇجاتتاردى ازىرلەۋگە باعىتتالعان. بۇلار وسىنشاما جىل ارالىعىندا باسەكەگە قابىلەتتى بيزنەس-ورتانى قۇرا المادى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ الدىن الۋ تەتىكتەرىن ازىرلەمەدى.
«قازاۆتوجول» – بۇگىندە مەملەكەتتىك مەنشىكتىڭ نەگىزىندە قۇرىلعان, جەدەل باسقارۋ قۇقىعىنداعى ءىرى قازىنالىق كاسىپورىن. ىشكى جۇمىس مازمۇنى بويىنشا بۇل سونداي-اق كوميتەتتىڭ قۇزىرەتتىلىگى شەگىندە ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ رەتتەۋ, ىسكە اسىرۋ جانە بيۋروكراتيالىق فۋنكتسيالارىن جۇزەگە اسىرادى, قايتالايدى. جول سالاسىندا ءتيىستى ناتيجە بەرە المايتىن جانە سالاداعى باسەكەلەستىك ورتانىڭ دامۋىن تەجەيتىن, بيۋروكراتيالىق اپپاراتتى قامتيتىن, قوسارلانىپ باسقارىپ وتىرۋ زۆەنوسىنان – جاساندى مونوپوليستەن ارىلۋ قاجەت. بۇل رەتتە كوميتەتكە ۇلتتىق وپەراتوردىڭ باقىلاۋ, تەكسەرۋ جۇرگىزۋ جانە جەرگiلiكتi جەرلەرگە بارىپ تەكسەرۋ, سونداي-اق دەلدالسىز قىزمەتتەردi, مەملەكەتتiك ساتىپ الۋدى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكiزۋ بولiگiندەگى قولدانبالى سيپاتتاعى فۋنكتسيالارىن ىسكە اسىرۋ مىندەتى جۇكتەلگەنى دۇرىس. بۇدان كوميتەت تەك ۇتادى: وعان وزىنە بەيىندى تۇپكىلىكتى ناتيجەگە ناقتى جاۋاپكەرشىلىگى بەكىتىلەدى, كەڭسە قىزمەتكەرلەرىندە جۇمىستى قولىمەن سەزىنىپ, كوزىمەن كورۋگە, ورىندالۋ بارىسىن جاقىننان قاداعالاپ, قاتىسۋعا مۇمكىندىك پايدا بولادى.
كوپقاباتتى جول توسەمى (توپىراق, قۇم, قيىرشىق تاس, بەتون, اسفالت) تەحنيكالىق ستاندارتتار مەن تەحنولوگيا تالاپتارىن ەسكەرە وتىرىپ توسەلۋى كەرەك. الايدا قۇرىلىس, جوندەۋ جۇمىستارى ۇدەرىستەرىندە ماتەريالدار مەن تەحنولوگيالاردىڭ ساپاسى, قۇرامى, كولەمى كوپ جاعدايدا ەسكەرىلمەيدى, ال مەملەكەتتەن بولىنگەن قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگى ناقتى قاجەتتىلىكتەردى اينالىپ ءوتىپ, جەمقورلىق جولىمەن باسقا «تاپسىرىستارعا» كەتەدى.
ەگەر جالپى پايدالانىلاتىن اۆتوموبيل جولدارىندا اۋىر جۇكتەمەلى جانە اۋىر سالماقتى كولىكتەردىڭ قوزعالىسىن ۇيىمداستىرۋ جەتكىلىكتى تۇردە رەتتەلمەسە, جوعارى ساپالى جول قۇرىلىسى جۇمىستارىنىڭ قول جەتكىزىلگەن ناتيجەلەرى دە قۇردىمعا كەتۋى مۇمكىن. كولىك قوزعالىسىنىڭ جيىلىگى, جولداردىڭ بەرىكتىككە قابىلەتتىلىگى ماسەلەلەرىن شەشۋدى نازارعا الۋ كەرەك. اۆتوموبيل جولدارىنا اۆتوماتتاندىرىلعان ستانسالاردى, ولشەۋ بەكەتتەرىن ورناتۋ بۇل ماسەلەنى شەشكەن جوق. كولىكتىك باقىلاۋ ورگاندارى مەن اكىمشىلىك پوليتسيا جولدىڭ جۇك كوتەرۋ نورمالارى مەن شەكتەۋلەرىن بۇزۋشىلارعا پارمەندى شارالار قولدانبايدى. سوندىقتان بۇل جەردە ايىپپۇل شارالارىنىڭ دەڭگەيى جۇكتەر مەن كولىك قۇرالدارىنىڭ يەلەرى ءۇشىن جولدىڭ بەتىنە سانالى تۇردە شامادان تىس جۇك تۇسىرگەننەن الاتىن جەكە پايداسىمەن سالىستىرعاندا, قارجىلىق تۇرعىدان ءتيىمسىز. ال جولدى ساپالى جانە بەلگىلەنگەن مەرزىمدە توسەۋ ءۇشىن جول قاباتتارى جىگىنىڭ اراسىنداعى «جەمقور قاباتتاردىڭ» قالىڭدىعىن, قۇنىن ازايتۋ قاجەت. بۇگىنگى تاڭدا بۇل «بوس ورىنداردىڭ» ءبىراز بولىگى كوپ جاعدايدا جول قاباتتارىنىڭ جالپى قالىڭدىعىنىڭ جارتىسىنا دەيىن بارىپ تىرەلەدى جانە بۇل ءۇردىس تۇراقتى تۇردە جالعاسىپ كەلەدى.
جول سالاسىنداعى جەمقورلىق حالىقتىڭ قالتاسىنا قيانات جاساپ وتىر: ۇزىندىعى ءبىر شاقىرىم جولدىڭ اۋدانىنا شاققانداعى بوتەن ماقساتقا كەتەتىن بيۋدجەتتىڭ شىعىندارى ءبىر اۋىلدى ءبىر جىل قارجىلاندىراتىن سوماعا دەيىن جەتىپ جىعىلادى. بۇل – سوراقى كورسەتكىش. سوندىقتان جول قۇرىلىسى مەن جوندەۋ سالاسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىمەن كۇرەسۋ – شىن مانىندە جالپىحالىقتىق ماسەلە. جولداعى جەمقورلىق جويىلسا, ەكونوميكانىڭ بولاشاق ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارىنىڭ قان تامىرلارىن تازارتىپ قانا قويماي, قارجىلاندىرۋدى كۇتىپ تۇرعان الەۋمەتتىك جوبالاردىڭ بيۋدجەت تاپشىلىعىن جابۋعا, قوسىمشا قاراجاتتى شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كوپ ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە بولار ەدى.
بۇل سالادا رەسمي قۇجاتتارمەن بەلگىلەنگەن نارىقتىق قاتىناستار جۇيەسى ءىس جۇزىندە مۇلدەم جۇمىس ىستەمەيدى, تەك ورتالىقتاندىرىلعان جەمقورلىق جۇيەسى تامىرىن تەرەڭگە جايعان. جاقىن ارادا بۇل سالانى جانداندىرا الاتىنداي ەكونوميكالىق ءتيىمدى باسقارۋ تەتىكتەرىن ازىرلەپ ەنگىزەدى-اۋ دەگەن ءۇمىتتىڭ كەلەشەگى دە تىم ب ۇلىڭعىر. نەگىزىندە, گەوگرافيالىق, كليماتتىق جاعدايى كۇردەلى, جول ينفراقۇرىلىمى تۇرالاپ, كەنجە قالعان قازاقتىڭ ۇلان-بايتاق مەملەكەتى ءۇشىن اۆتوموبيل جولدارى كوميتەتىن دەربەس مەملەكەتتىك ورگانعا اينالدىرعان دۇرىس بولار ەدى. مەملەكەت باسشىسى جاريالاعان جولداردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ جونىندەگى جالپىۇلتتىق تاپسىرمانىڭ تولىق ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋدەگى «قيىن» جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, بۇل وتە ورىندى شەشىم دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.
ءمۇتالاپ ءابساتتاروۆ
استانا