كوردەمشە

بۇل تالقىلاۋلار بارىسىندا نەكەسىز بالا تابۋدى قولدايتىنداردىڭ دا كوپتەپ كەزدەسكەنى بايقالدى. نەكەسىز پەرزەنت ءسۇيۋدىڭ ۇلتتىق ۇستانىمدارىمىزعا, نە­كە­لى جارىن اق شىمىلدىق ىشىندە قۇشقان بابالار تالعامىنا, دىنىمىزگە مۇلدە قايشى ەكەنىن بىلە تۇرا كوردەمشە­لەر­دىڭ كوبەيە بەرۋىن ءجون سانايتىندارعا قاراپ, قاراداي قىجالات بولاسىڭ. ال قويىن-قونىشى اكەسى بەلگىلى-بەلگىسىز ءتىرى جەتىمدەرگە تولى, نەكەسىز بالا سۇيۋ­شىلەرگە قاباق شىتا قويمايتىن قوعامىمىز بۇل ورايدا, جۇمعان اۋزىن اشار ەمەس.

قازاقتىڭ وزەگىنە ءنار بەرىپ, ءبىتىم-بولمىسىن سومداۋدا تابيعات-انا تارشىلىق جاساماعان عوي. سوندىقتان دا ۇلت بولىپ قالىپتاسۋعا نە قاجەتتىڭ بارلىعىن اياماي بەرىپ, بۇل تۇرعىدا مولشىلىققا كەنەلتكەن جاراتۋشى يەمىزگە العىسىمىز شەكسىز. الايدا, وسىناۋ باعا جەتپەس بايلىعىمىزدىڭ قادىرىن بىلۋگە, ونىڭ ومىرىمىزدەگى ءمان-ماڭىزىنىڭ اسا جوعارى ەكەنىن تۇيسىنۋگە مويىنىمىز جار بەرمەي جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس. ادالدىق ءۇشىن ايتۋىمىز كەرەك, ءبىزدى باسقادان ەرەكشەلەر, عاسىرلار بويىندا نەبىر زۇلماتتارعا كەزىكسەك تە ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق سيپاتىمىزدى جوعالتپاي, وركەنيەت كوشىنە ىلەسۋىمىزگە مۇمكىندىك بەرگەن, ەلدىك سانامىزدىڭ ساقتالۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتكەن رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدىڭ رولىنە ءجۇردىم-باردىم قاراۋ ءۇردىسى, ءتىپتى, قازاقى ورتا سانالاتىن اۋىلداردىڭ وزىندە دە اڭعارىلادى. ال وسىنىڭ سالدارىنان, دۇرىسى, كەسىرىنەن تۋىنداعان كىناراتتارعا, كەلەڭسىزدىكتەرگە, جانتۇر­شىكتىرەر وقيعالارعا ەتىمىز ۇيرەنىپ كەتكەنى سونشا, قانداي دا سۇرەڭسىز جاعداياتتارعا سامارقاۋ قاراپ جۇرە بەرە­تىن بولدىق. بۇل ءوز ورتامىزدا جان كۇيزەلتەر, ادام­شىلىققا جات دۇنيە­لەردىڭ وتە كوپ بوي كورسە­تەتىنىن مەڭ­زەيدى. ويتكەنى, جۇرتشىلىق جاعا ۇستا­تار جايتتاردىڭ قايسىسىنا كوڭىل اۋدارا بەرسىن؟

بۇگىندە نەكەسىز بالا تۋىپ, ونىسىنان قىمسىن­باي, الىس-جاقىن اعايىننان ءسۇيىنشى سۇراپ, مارە-سارە كۇي كەشەتىن قانداستارىمىزدىڭ قاتا­رى­نىڭ قالىڭداي تۇسكەنىن ەشكىم جوققا شىعار­مايدى. كوردەمشە دۇنيەگە كەلسە, بۇكىل جۇرت­شى­لىق نامىستان جارىلىپ, سول كۇنالى ءىستىڭ باستى سەبەپكەرلەرىن ەلدەن الاستاپ نەمەسە ولىمگە بۇيىراتىن, قىزدىڭ وڭ جاقتا وتىرىپ بوسانۋىن­ مۇلدە قابىلداي قويمايتىن, وسى ىسپەتتەس جاع­داي­لاردى قارا جەردەن جىك شىققانداي كورىپ شوشىناتىن اتام قازاقتىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى وسىنداي حالدە. مۇنى «قالىپتاسقان ۇردىسكە امالسىزدان مويىن­سۇنۋ, كوندىگۋ» دەپ جاقاۋراتۋدان باسقا لاجىمىز قالماعانداي. وسى ءبىر سۇرەڭسىزدىكتىڭ ەمىن-ەركىن كورىنىس بەرۋىنە نامىسسىزدىقتىڭ تىكەلەي جول اشىپ بەرىپ وتىرعانىن دا مويىنداۋىمىز كەرەك.

ءبىز بۇل ارادا مىنا ماسەلەنى قاتاڭ تۇردە ەسكەرگەنىمىز ءجون. نەكەسىز بالا­لاردى ومىرگە اكەلگەن پەندەلەردى جازعىرساق تا, كوردەمشەلەردى كىنالاۋعا, ولاردى كۇستانالاپ, كەمسىتۋگە قۇقىمىز جوق. بۇعان باسقاسىن بىلمەيمىن, ءوزىمىز تۇتىناتىن يسلام دىنىندە دە رۇقسات بەرىلمەگەن. ويتكەنى, كوردەمشە دە اللانىڭ جاراتقانى. ونىڭ ومىرگە كەلۋى وسىلاي ءناسىپ ەتىلگەن. ال جارا­تۋشىنىڭ قۇزىرە­تىندەگى ىستەردەن كەمشى­لىك ىزدەۋ مۇسىلمانشى­لىققا جاتپايدى. ونىڭ ۇستىنە, بۇكىل ادامزات (جا­راتىلىس) سەكىلدى, كوردەمشەلەر دە ءوزىنىڭ كىمنەن, قالاي پايدا بولاتى­نىنا تاڭداۋ جاساي المايتىنى تۇسىنىكتى. تەك, ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز, ءاربىر نارەستەنىڭ ومىرگە كەلۋى مۇمكىندىگىنشە اتا-بابالا­رىمىزدىڭ ۇستانىمدارىنا, ءدىنىمىزدىڭ تالاپتارىنا ساي بولسا دەگەن تىلەك. ال بۇل تىلەكتىڭ استارىندا وتە اۋقىمدى, ۇرپاق تاربيەسىنە, ۇلت بولاشاعىنا, ەلدىك ساناعا, ءتىپتى, بارشا ادامزاتقا ورتاق يگىلىكتەرگە قاتىستى ماسەلەلەر جاتقانىن ءتۇسىنۋىمىز قاجەت-اق.

قازاق نەكەسىز تۋعان بالانى شەتتەتىپ, كوردەمشە ەكەنىن بەتىنە باسىپ, نامىسىنا تيمەگەن. ەگەر الدەكىم وسىنداي ادەپسىزدىك جاساسا, ول ايىپتالىپ, جازالانعان, جازىقسىز جاننىڭ جۇرەگىن جارالاعان جان رەتىندە اقساقالدار تالقىسىنا تۇسكەن. ال اقساقالدار قۇزىرەتىندەگى ار سوتىنىڭ ساناسىندا ساڭلاۋى بار ادامدى ەسەڭگىرەتىپ تاستايتىنى بەلگىلى. دەگەنمەن, وتكەن قوعامدا كوردەمشەگە دەگەن ىشتەي جاقتىرماۋشىلىق, كۇدىكتى كوزقاراس قىلاڭ بەرمەي قويماعان. سەبەبى, اكەسىنىڭ ناقتى كىم ەكەنى بەلگىسىز بەيباقتىڭ جەمە-جەمگە كەلگەندە, ەل باسىنا اۋىرتپالىق تۇسكەن سىن ساعاتتاردا سىرت اينالىپ كەتپەسىنە ەشكىم كەپىل بولا المايتىنى قاۋىمداسىپ ءومىر سۇرگەن حالايىقتىڭ ولارعا ىشتەي سەنىمسىزدىگىن تۋدىرىپ, ءبىر ساۋساعىن بۇگىپ جۇرۋلەرىنە ءماجبۇر ەتكەندەي. بۇعان قوسا, كوردەمشەلەرگە دەگەن سول قوعامداعى بوتەن كوزقاراستىڭ تۋىنداۋىنا ولاردى ۇلت, رۋ اتىنا كىر كەلتىرىپ, ەل ابىرويىنا داق ءتۇسىرىپ, قىسقاسى, اتا جولدان اتتاپ دۇنيەگە اكەلگەن (قانداي سەبەپپەن بولسا دا) ۇزىنەتەكتىلەر مەن ارسىز اكەسىماقتارعا دەگەن حالىقتىڭ جەككورىنىشتى پيعىلى دا ۇلكەن ىقپال ەتكەن. ونىڭ ۇستىنە, شىققان تەگى ب ۇلىڭعىر نەمەسە بەلگىسىز ادامداردىڭ ۇرپاعى كەسىرىنەن ءداستۇرلى شەجىرە شاتاساتىنى جانە جاماعاتقا جەتى اتادان اسپاي قىز الىسۋعا, قۇداندالى بولۋعا تىيىم سالاتىن, ياعني, ۇلت قانىنىڭ تازا ساقتالۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن, قازاقتىڭ وزگەدەن ەڭ باستى ارتىقشىلىقتارى سانالاتىن سالتىمىزعا نۇقسان كەلەتىنى دە بابالارىمىزدى الاڭداتقان.

وسى جەردە مىنا مىسالداردى دا كەلتىرە كەتۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇرعانداي. بىردە اتاقتى يسلام عۇلاماسى ءابۋ حانيفا بىرنەشە اداممەن اڭگىمەلەسىپ تۇرادى. سول ماڭدا ءبىر توپ بالا دوپ ويناپ جۇرەدى. كەنەت دوپتارى تۋرا الگى كەڭەسىپ تۇرعان جانداردىڭ ورتاسىنا تۇسەدى. بالالار ۇلكەندەردەن يمەنىپ, ادەپ ساقتاپ تۇرىپ قالادى. سول كەزدە ارالارىنداعى بىرەۋى ەشتەڭەگە قاراماستان, دوپتى الىپ جۇگىرە جونەلەدى. عۇلاما ءابۋ حانيفا: «بۇل بالادا نەكەسىز, اللاھتىڭ قاھارىنا ۇشىراعان جاتىردان تۋعان سيپات بار ەكەن», – دەپتى. وزگەلەرى مۇنىڭ راس-وتىرىگىن انىقتاماققا بالانىڭ ۇيىنە دەيىن ىلەسىپ بارسا, ول شىنىمەن دە باعداتتاعى جالعىز باستى ايەلدىڭ نەكەسىز تۋعان بالاسى بولىپ شىعىپتى. وسى ىسپەتتەس كورىنىستەردەن شاتانىڭ شاتاعى وڭاي بولماسى بايقالادى. تاعى ءبىر مىسال. موڭعوليانىڭ ەكونوميكاسى قۇلدىراعان 90-جىلدارى اتالعان ەلدە مىڭداعان بالا نەكەسىز دۇنيەگە كەلگەن. بۇلار ۇلان-باتىر كوشەلەرىندە تەنتىرەپ ءجۇردى. قوعام ولاردى «ترانشەي بالالارى» دەپ اتاعان. كەيىننەن فاميلياسى, ەسىمى جوق كوردەمشەلەردى شەتەلدىك ۇيىمدار الىپ كەتەدى. اقىرىندا سىرتقى كۇشتەر ولاردى 2007 جىلدىڭ 1 شىلدەسىندە ۇلان-باتىردا ورىن العان, كومپارتيا عيماراتى ورتەنگەن, كوپتەگەن ادام قازا تاپقان قاندى وقيعانى ۇيىمداستىرۋدا پايدالانعان كورىنەدى. ماسەلە قايدا جاتىر!

الەمدىك ماسشتابتا ات توبەلىندەي, ال ەلىمىزدىڭ شەڭبەرىندە قالىڭ قازاق دەپ ايدار تاعىلا اتالاتىن ۇلتىمىزدىڭ ۇنجىرعاسىن تۇسىرەتىن بەرەكەسىز, بولمىسىمىزعا جات بەيادەپ جايتتاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا قولدانۋعا وتە قولايلى ءارى ۇتىمدى, تاربيەلى ءتامسىل, ءتيىمدى امال-تاسىلدەرمەن قۇنارلانىپ, ماڭىزى ارتتىرىلعان جاسامپاز ادەت-عۇرىپتارىمىز, ءتۇرلى تىيىمدارىمىز, ءجون-جورالعىلارىمىز, جۇرەكتى شىمىرلاتار ناقىل سوزدەرىمىز, بۇلاردان دا ەڭ باستىسى اسىل ءدىنىمىز بولا تۇرا كوپ جاعدايدا «اتتەگەن-ايلاپ» قالا بەرەتىنىمىزگە قارىنىمىز اشادى. وسىناۋ ۇلتتىق يممۋنيتەتىمىزدىڭ الەۋەتىن ورنىمەن پايدالانا الماۋىمىزدىڭ سالدارىنان رۋحاني الەمىمىزدىڭ شەكاراسىن اشىق-شاشىق قالدىرۋىمىز ءبىزدى ءالى تالاي وپىق جەگىزەدى. ماسەلەن, بۇگىن ءسوز ەتىلىپ وتىرعان نەكەسىز بالا تۋعاندار سانىنىڭ ارتۋى, كوردەمشەلەردىڭ قاپتاۋى ۇلتىمىزدىڭ تالماۋ تۇسىنان سوققى بەرەتىن قانداي زاۋال الىپ كەلەتىنىن ءالى ەشكىم بولجاي المايدى. ءبىر بىلەتىنىمىز, قاۋىپتى قۇبىلىستىڭ ۇسقىنسىز ءپىشىنى, ءراپاتسىز نوبايى سومدالۋ ۇستىندە.

ءبىز نەكەسىز تۋعان بالالاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ دۇرىس تاربيە, وڭدى ءبىلىم الا المايتىنىن, الەۋمەتتىك جاعدايلارى تومەن بولاتىنىن دا ەسكەرگەنىمىز دۇرىس. بۇل دا ءوز كەزەگىندە قوعامىمىزداعى قىلمىس جانە باسقا دا قاۋىپتى جاعداياتتاردىڭ ءجيى-ءجيى ورىن الۋىنا, دالىرەگى, الەۋمەتتىك كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ۋشىعا تۇسۋىنە كوپ «جاردەمدەسەدى», قوعامدىق دەرتتى اسقىندىرادى. اينالىپ كەلگەندە, مۇنىڭ بارلىعى مەملەكەتتىڭ قوعامدى ساۋىقتىرۋعا باعىتتايتىن كۇش-قۋاتىن ارتتىرۋعا ماجبۇرلەيدى, ناقتىلاي ايتقاندا, ەكونوميكالىق تۇرعىدا ۇلكەن شىعىندارعا سوقتىرادى.

سوڭعى كەزدەردە حالقىمىزدىڭ سانى ءبىرشاما ارتقانى بەلگىلى. مۇندا نەكەسىز تۋىلعان بالالار­دىڭ دا ۇلەسى بار. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە دۇنيە ەسىگىن اشاتىن بەس بالانىڭ ءبىرى نەكەسىز تۋىلاتىن كورىنەدى. دەرەكتەرگە قاراساق, 1999 جىلى 51 900, 2004 جىلى 68 000, 2009 جىلى 75 400 بالا نەكەسىز ومىرگە كەلىپتى. بۇل جاعىمسىز كورسەتكىش كەيىنگى جىلداردا دا وسى كو­لەمدە ساقتالىپ وتىر. جيناقتاي سويلەسەك, سوڭعى 10 جىلدا ەلىمىزدە تۋعان 3 397 652 ءسابيدىڭ 682 987-ءسى كوردەمشە. بۇل – قازاقستانداعى ءاربىر بەس بالانىڭ بىرەۋى نەكەسىز تۋىلادى دەگەن ءسوزىمىزدىڭ دالەلى. ياعني, جىل سايىن ەلدە 68 مىڭنان استام ءسابي «اكەسىز» تۋىلادى. بۇلاردىڭ بارلىعى دا اكەسىز بالالار مەن تاستاندىلارعا جاتادى.

جالپى, كوردەمشەلەردى دۇنيەگە اكەلەتىندەردىڭ ەداۋىر بولىگىن 15-19 جاس ارالىعىنداعى قىزدار قۇرايدى دەگەن دەرەك بار. ماسەلەن, 2009 جىلى وتكەن حالىق ساناعى كورسەتىپ بەرگەندەي, قازاقستاندا 15-19 جاس ارالىعىنداعى 678 500 قىز نەكەسىز بالا كوتەرگەن. بۇل ەسەپكە الىنعانى عانا. ال ونىڭ سىرتىندا قانشاسى بارىن اللادان باسقا ەشكىم بىلمەيدى. بۇدان بولەك, كىناسىز بالاعا «ويناستان تۋعان, شاتا» دەگەن تەڭەۋلەردى تاڭىپ بەرىپ, شالىس باسقاندار, ياعني, جاسى كەلگەندە قاراۋسىز قالۋدان قورقاتىن كارى قىزدار تاراپىنان كوبەيىپ جاتقان كوردەمشەلەر دە از ەمەس. بۇلاردىڭ دەنى – «بايعا ءتيىپ مي اشىتپاي-اق, قارتايعاندا ءوزىڭدى كۇتەتىن بالا تۋىپ ال», «باي تاپپا, بالا تاپ», «قايت­سەڭداعى ايلا تاپ, «كۇلگە اۋنا دا», بالا تاپ» دەپ, ماسەلەنىڭ ارعى-بەرگى جاعىنا ۇڭىلمەي, ارزان اقىل, كەمتار كەڭەس بەرۋشىلەردىڭ ايتاعىنا ارانداعان ءارى «دانىشپانداردىڭ» الگىندەي پىكىرى اسەرىنەن مۇنى ەشقانداي ەرسىلىگى جوق ءىس دەپ ەسەپتەيتىن كارى قىزدار.

تۇسىنەمىز. قازىرگى كەزدە كوپتەگەن قىزدار ءبىلىم الۋدى, بىرەۋدىڭ قولىنا قاراپ قالماۋ ءۇشىن اقشا تابۋدى, قىزمەتتىك دارەجەسىن ءوسىرۋدى باستى ماقساتى سانايدى. ءوستىپ جۇرگەندە, ۋاقىت زۋلاپ وتە شىعادى. مۇنى بۇرىس دەپ تە ايتا المايسىز, ارينە. بىراق بويجەتكەننىڭ وتباسى قۇرۋدا قولىن بايلايتىن ناق وسىلار.

ءبىزدىڭ قوعامدا «ماتەريالدىق تۇر­عىدا ەشكىمگە كىرىپتار ەمەسپىن, اسى­رە­سە, ەركەككە كۇنىم قاراپ تۇرعان جوق», دەپ شىرەنەتىن, وسىنداي كوزقاراستاعى بويجەتكەندەر بارشىلىق. بىراق ولار بارلىق جاراتىلىس ءوز جۇبىمەن جاراسىمدى بولاتىنىن, سوندىقتان دەنى ساۋ ەركەك ايەلسىز, دەنى ساۋ ايەل ەر ازاماتسىز ءومىر ءسۇرۋى قيىن ەكەنىن ەسكەرمەيدى. ءبىر بالا تۋىپ العان سوڭ ايەل تابيعاتىنا قاجەتتىڭ بارلىعى وتەلە قالادى دەۋ جانساقتىق. جاراتىلىس زاڭدىلىعى تالابىنىڭ ءجونى بولەك قوي.

نە دەسەك تە, قارتايعاندا قوس تىزەسىن قۇشاقتاپ جالعىز قالۋ قاۋپى كوپتەگەن كارى قىزداردىڭ كۇنالى ىسكە بارۋىنا باستى سىلتاۋ بولىپ تۇر. ولاردان دەر كەزىندە تۇرمىس قۇرماۋىنىڭ سەبەبىن سۇراساڭ, ايتار جاۋابى – ء«جونى ءتۇزۋ جىگىت جوق».

نەگىزگى تاقىرىپقا قاتىستى جايت­تاردىڭ بەلەڭ الۋىنا ەلىمىزگە كەلىپ, ءتۇرلى سالالاردا ۋا­قىتشا ەڭبەك ەتىپ, كەرى قايتىپ كەتەتىن گاستەربايتەرلەردىڭ دە «ۇلەسى» بار ەكەنىن ءىشىمىز سەزەدى. بۇل ۇلتىمىزدىڭ تازا قانىن بۇلدىرەر, تەگى بەل­گىسىز, ءوڭى وزگەشە شاتالاردىڭ دا قاپتاپ كەلە جاتقانىن اڭعارتسا كەرەك. ويلاناتىن ماسەلە!

سونىمەن قاتار, نەكەسىز تۋاتىن بالا­لاردىڭ سانىن كوبەيتۋگە مەدي­تسينالىق جولمەن ۇرىقتاندىرۋ ءادىسى دە وزىندىك سەپتىگىن تيگىزۋدە. ەۋروپادان باستاۋ العان وسى ءتاسىل بۇگىندە ەلىمىزدە دە كەڭى­نەن قولدانىلىپ وتىر. وسىلايشا, ەر ادامنىڭ شاۋھاتىن ساتۋ بيزنەسى ءىشىنارا پايدا بولدى. مۇنى يسلام ءدىنى قۇپتار, قۇپتاماسىنا كوڭىل اۋدارىپ جاتقان بىرەۋدى كورمەيسىڭ.

وسى ارادا ءبىز ەر كىسىنىڭ شاۋھاتىن ساتۋ ماسەلەسىنە توقتالا كەتەيىك. الەمدە العاش رەت 1973 جىلى فرانتسيادا ادامنىڭ ۇرىعىن ساقتاۋ جانە ونى زەرتتەۋ ورتالىعى اشىلىپتى. مۇنىڭ ءىزىن الا مەديتسينالىق وسىنداي مەكەمەلەر كوپتەپ قۇرىلا باستاپتى. ءتىپتى, اقش-تا 1980 جىلى جاھاندا ءبىرىنشى رەت ادام ۇرىعىن ساتۋمەن اينالىساتىن ارنايى كومپانيا ءوز قىزمەتىن ۇسىنعان. الەمدەگى ايتۋلى تۇلعالاردىڭ, كىل اتاقتىلاردىڭ شاۋھاتىن ساتىپ الۋ جانە ونى وزگەگە پۇلداۋ ىسىمەن شۇعىلداناتىن قۇرىلىم كوپ وتپەي جارناماسىز-اق كوپ كليەنت جيناپ الادى. كومپانيا ۇرىق يەسىنىڭ كىم ەكەنىن ساتىپ الۋشىلارعا جاريا ەتپەيدى ەكەن. ءسىرا, كەلەشەكتە پايدا بولۋى مۇمكىن ىقتيمال ماسەلەلەردىڭ الدىن العانى بولار. قۇرىلىم تەك, شاۋھات ساتىپ الۋعا ءوتىنىش بىلدىرگەن ايەلدەرگە ازداعان مالىمەت ۇسىنۋمەن شەكتەلەدى. وندا ۇرىق يەلەرىنىڭ قاي سالاعا قاتىستى ادام ەكەنى كورسەتىلەدى-ءمىس. وسىلايشا مول تابىسقا كەنەلۋگە بولاتىنى دالەلدەنگەن سوڭ, مۇنداي كومپانيالاردى اشۋشىلار قاتارى كوبەيگەن. قازىرگى تاڭدا دامىعان كوپتەگەن مەملەكەتتەردە اتالعان سالادا قىزمەت كورسەتەتىن ورتالىقتار جەتكىلىكتى. وعان ەشكىم تاڭعالمايدى دا.

ءبىر قىزىعى ءارى شىجىعى, ەركەكتەن ءبىر رەت الىنعان شاۋھات 100-گە تارتا ايەلدىڭ بالا كوتەرۋىنە جەتەدى ەكەن. بۇل وسىنشا ايەلدىڭ ءبىر اتالىقتىڭ ۇرىعىنان بالا تۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى دەگەندى بىلدىرەدى. قازىرگى تاڭداعى دەرەكتەردە الەمدە 2 ميلليونعا جۋىق ادام جاساندى ۇرىقتاندىرۋ جولىمەن ومىرگە كەلىپ, جەر باسىپ جۇرگەنى ايتىلادى. ال وسىلاردىڭ ىشىنەن كەيبىرەۋلەرى وتباسىلىق جۇپ قۇراي قالسا, نە بولماق؟ اكەسى ءبىر, تۋعان باۋىرلار ەرلى-زايىپتى عۇمىر كەشە بەرە مە؟.. ونىڭ اتا جولىنا, شاريعاتقا مۇلدە قايشى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. يسلام ءدىنىنىڭ بىلگىرلەرى ادامنىڭ ۇرىعىن ساتۋ دىنىمىزدە حارام سانالاتىنىن ايتادى. اسىل ءدىنىمىز كەلمەي تۇرعان كەزدە ارابتاردا ەر كىسى ءوز ايەلىن قۋاتتى, اقىلگوي, ءتۇرلى قاسيەتتەرىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇراتىن اداممەن توسەكتەس بولۋعا جۇمسايتىن عۇرىپ بولىپتى. سونداعى ماقسات – الگى ەرەكشە ادامنان پەرزەنت كورۋ. ءدىنىمىز الەمگە شۋاعىن شاشقان كەزدەن باستاپ مۇنداي انايى ىسكە توقتاۋ سالىنعان. دەمەك, شاۋھات ساتۋ – حارام ءىس. شىن مانىندە, ءبىر ايەلدىڭ بوتەن ەركەكتىڭ ۇرىعىن جاتىرىنا سالۋى نەكەسىز بالا تابۋدىڭ ءدال ءوزى ەمەس پە؟ ءتىپتى, مۇنى زيناقورلىق دەپ تە قاراستىرۋعا بولاتىن شىعار, بالكىم.

ءبىزدىڭ ءدىنىمىز قۇداي جاراتقان تانىمىزدەن ءبىر نارسەنى ساتۋعا تىيىم سالاتىنىن ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. ابدۋللاھ يبن وماردان ريۋايات ەتىلگەن حاديستە: «پايعامبارىمىز (س.ع.س.) مالدىڭ ۇرىعىن ساتۋعا تىيىم سالدى», – دەپ جازىلىپتى. مالدىڭ ۇرىعىن ساتۋدى مۇحاممەد پايعامبارىمىز (س.ع.س.) تىيىم سالسا, ەندەشە, ادامنىڭ ۇرىعىن ساۋداعا سالۋ دا حارام بولاتىنى باسى اشىق جايت.

ايتا كەتەيىك, انانى مەديتسينالىق جولمەن ۇرىقتاندىرۋ ءىسىن ءدىنىمىزدىڭ قولدايتىن تۇستارى دا بار. ول ءۇشىن ايەل مەن ۇرىق يەسى نەكەلى جۇپ بولۋى شارت.

كوبىنە ءبىز باتىسقا قاراپ بوي تۇزەپ جاتامىز. دەسەك تە, كەيىنگى ۋاقىتتا ولاردىڭ وسال تۇس­تارىن ايتىپ, سىناپ, جامان ادەتتەرىنەن جيرەنىپ, ىشتەي مىسقىلدايتىن بولىپ ءجۇرمىز. دۇرىس-اق. وزگەنىڭ جاقسىسىن ۇيرەنىپ, جامانىن جانىمىزعا جۋىتپاۋعا تىرىسۋىمىز قۇپتارلىق ءىس. اسىرەسە, باتىستاعى جاعىمسىز ادامي قارىم-قاتىناستار جونىندە, ءداستۇرلى وتباسىلاردىڭ مۇلدە ازايىپ بارا جاتقانى, حالىق سانىنىڭ كەمي تۇسكەنى جانە رۋحاني قۇلدىراۋدان, «شەكسىز ەركىندىكتەن» تۋىنداعان الەۋمەتتىك كۇردەلى تۇيتكىلدەر تۇرعىسىندا كوپ مىسالدار كەلتىرۋدەن ەشكىمنەن كەندە ەمەسپىز. بىراق, وكىنىشتىسى سول, كەي جاعداياتتاردا «ولارعا قاراعاندا بىزدە ءتاۋىر, قۇدايعا شۇكىر» دەپ ايتۋعا كەي-كەزدەردە اۋزىڭ بارا بەرمەيدى. ويتكەنى, وزىمىزدەگى تىرشىلىك ىرعاقتارى دا سولاردىكىنە ۇقساپ بارادى. ءتىپتى, جان كۇيزەلتەر كەيبىر تۇيتكىلدەر بويىنشا ولاردى وكشەلەپ كەلەمىز. ماسەلەن, وسى قوزعالىپ وتىرعان تاقىرىپتى الىپ قاراساق, بىرەۋگە كۇلەر جايىمىز دا جوق.

ەندى, باتىس ەلدەرىندە نەكەسىز تۋىلاتىن بالالار سانىنا جانە ولارعا قاتىستى كوڭىل جابىرقاتار بىرقاتار دەرەكتەردى العا تارتايىق. سەبەبى, ولاردىڭ باستارىنداعى جاعدايلاردان ساباق الۋىمىزعا كەرەك بولار.

اقش-تا ءاربىر ءۇشىنشى بالا نەكەسىز ومىرگە كەلەدى دەگەن دەرەك اقپارات قۇرالدارىندا ءجيى كەزدەسەدى. مۇندا, اسىرەسە, اق ءناسىلدى زاڭسىز تۋعان بالالاردىڭ سانى وتە كوپ. دالىرەگى, ومىرگە كەلگەن وسى ساناتتاعى بالالاردىڭ 57 پايىزى جالعىز باستى انالارعا تيەسىلى. كوردەمشەلەردى دۇنيەگە اكەلۋدى ار سانامايتىن بۇل ەلدە نەكەسىز تۋاتىندارعا مۇمكىندىگىنشە جاقسى جاعداي جاسالاتىن كورىنەدى. سولاي-اق, بولسىن. الايدا, وسى ۇسقىنسىز ءۇردىستىڭ كەڭ ەتەك جايۋى بۇگىنگى اقش قوعامىنا وي سالا باستادى. سەبەبى, اتالعان ەلدە ايەلدەردىڭ وزگەدەن تۋعان قىزىن ەرتىپ بارىپ, ەكىنشى ءبىر ەر كىسىمەن وتباسى قۇرۋى سەبەبىنىڭ اۋىر سالدارى ءجيى بايقالۋدا. ماسەلەن, كىشكەنتاي قىزداردىڭ زورلانۋ فاكتىلەرى سوڭعى 5 جىلدا 33 ەسەگە ارتىپ كەتىپتى. ال بۇلدىرشىندەردى جىنىستىق قاتىناسقا ماجبۇرلەيتىندەردىڭ باسىم بولىگى وگەي اكەلەر بولىپ شىققان.

2012 جىلعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنىڭ اراسىندا نەكەسىز تۋعان بالالاردىڭ ەڭ جوعارى كورسەتكىشى ەستونياعا تيەسىلى ەكەن (59%). سول سياقتى, رەسمي تۇردە ۇيلەنبەگەن جۇپتاردان زاڭسىز تۋعان نارەستەلەر فرانتسيادا – 53, بريتانيادا – 46, يتاليادا 24 پايىزدى قۇراعان. گەرمانيادا دا ءار ءۇش نارەستەنىڭ ءبىرى نەكەسىز تۋىلاتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر. وسى ەلدىڭ كەيبىر شتاتتارىندا نەكەسىز تۋعان بالالار سانى 60 پايىزدان اسىپ جىعىلادى. ال ەۋروپا ەلدەرىندە جاسالعان 2007 جىلعى ستاتيستيكالىق زەرتتەۋلەر بويىنشا, فرانتسيادا – 39, بريتانيادا – 37, گەرمانيادا – 18, يتاليادا 8 پايىز بالا نەكەسىز تۋىلىپتى. ساندارعا كوز جۇگىرتسەك, 2007-2012 جىلدار ارالىعىندا اتالمىش مەملەكەتتەردە كوردەمشەلەر سانى شاپشاڭ كوبەيگەنىن اڭعارامىز. بۇل تۇرعىدا گرەكيا ەڭ تومەنگى كورسەتكىشكە يە. بىراق, مۇندا دا كوردەمشەلەر سانى ۇلعايا ءتۇسىپتى (2007 جىلى – 3, 2012 جىلى – 7 پايىز). سول سياقتى, شۆەتسيا, دانيا, يرلانديا, پورتۋگاليا, گوللانديا, بەلگيا, يسپانيا سىندى ەلدەردىڭ دە وسى ماسەلەدە جەتىسىپ تۇرعانى شامالى.

ارينە, باتىس قوعامى جوعارىداعى كورسەتكىش­­تەردى بىزدەن جاقسى بىلەدى. سوندىقتان دا, بۇ­عان قارسى وزدەرىنىڭ جاساپ جاتقان قام-قارەكەت­تەرى بار. عالىمدارى, الەۋمەتتانۋشىلارى بيىك مىن­بە­لەر­دە وسىعان قاتىستى تۇششىمدى ۇسىنىس-پىكىر­­لەرىن ايتىپ تا ءجۇر. وسى ارادا ولار مەن ءبىز­دىڭ جاع­دايعا بايلانىستى كوزقاراستارىمىزدىڭ ءار قيلى جانە ۇقساس تۇستارىن اڭعارۋ وڭاي. ەندى سوعان توقتالايىق.

نەگىزىنەن, ءبىزدىڭ قوعام جالپى كوردەمشەلەردىڭ قانداي سەبەپپەن تۋىلعانىنا قاراماستان, ولاردىڭ قاتارىنىڭ ءوسۋىن قالاي قويمايدى. ال باتىس ەل­دەرى بولسا, نەكەسىز تۋىلعانداردىڭ ارتۋىنا ۇركە قارامايدى. بۇل – ەكى تاراپتىڭ ماسەلەگە قاتىس­تى كوزقاراسىنىڭ الشاقتىعىن بىلدىرەدى. بۇعان ۇلتتىق مەنتاليتەتتەر مەن ءدىني نانىم-سەنىمدەردىڭ وزگەشەلىگى تىكەلەي اسەر ەتەتىنى داۋ تۋدىرمايدى. ال تاراپتاردىڭ تاقىرىپقا وراي ۇستانىمدارىنىڭ ۇقساس كەلەتىن تۇسى, ول – ەكى جاقتىڭ دا كوردەمشەلەردىڭ كوبەيۋىنە «پەر­زەنتتى بالالاردىڭ» ارالاسىپ وتىرعانىن قولدامايتىنى. ويتكەنى, باسقانى بىلاي قويعاندا, جاس قىزداردىڭ باليعاتقا تولسىن, تولماسىن نەكەسىز بالا تۋىنىڭ قوعامعا تيگىزىپ كەلە جاتقان وراسان زور زاردابىن باتىس تا, ءبىزدىڭ قوعام دا قاتتى سەزىنىپ وتىر. ولاردىڭ دۇنيەگە اكەلگەن بالالارى جەتىمدەر سانىن كۇرت ۇلعايتۋدا, وتباسى مەيىرىمىن كورمەي وسكەن جەتكىنشەكتەر لەگىن ارتتىرا تۇسۋدە. مۇنىڭ سوڭى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى ودان سايىن قوردالاندىرا بەرەدى. ال بۇلاردىڭ سىرتىندا نەكەسىز بالا كوتەرىپ, ودان قۇتىلۋ ءۇشىن تۇسىك جاساتىپ جاتقان جاس قىزدار قانشاما. بۇل جان جابىرقاتار ءومىر ۇردىستەرى ءبىز سەكىلدى دەموگرافيالىق ­پروبلەمالارىن شەشۋگە مۇددەلى, حالىق سانىن وسىرۋگە نيەتتى ەلدەرگە اۋىر سوققى. تۇتاس ۇلتتىڭ تامىرىن بالتالاعانمەن بىردەي. ويتكەنى, جاس قىزدىڭ تۇسىك جاساتۋى ونىڭ دەنساۋلىعىنا وتە زيان. سونىڭ ناتيجەسىندە ول بولاشاقتا انا بولۋ باقىتىنا, قۇقىعىنا يە بولا الماي قالۋى بەك مۇمكىن.

قازىرگى تاڭدا جاس اتا-انالاردىڭ – «پەرزەنتتى بالالاردىڭ» سانى ءوسىپ كەلەدى. ورتا مەكتەپ قابىرعاسىندا ءجۇرىپ تە ەكىقابات بولىپ, ىشىندەگى شارانانى الدىرىپ نەمەسە بوسانىپ الاتىندار بارشىلىق. باسىندا مۇنداي وقيعالار قۇلاعىمىزعا تۇرپىدەي تيەتىن ەدى, قازىر ەتىمىز ۇيرەنىپ كەتتى. جاسوسپىرىمدەردىڭ ەركىن جىنىستىق قاتىناسقا ءتۇسۋى جاڭا سيپاتتى داعدارىستى الدىمىزعا كولدەنەڭ تارتا باستادى. جۇگەنسىز توسەك قاتىناستارىنىڭ ورشۋىنە, ونىڭ اسىرەسە, جاسوسىپىرىمدەردىڭ ىشىندە كەڭ ەتەك جايۋ­ىنا قارسى قانداي دا ءبىر قاتاڭ شارا قابىلداۋ قاجەتتىگى سۇرانىپ تۇرعانداي. باتىس «پەرزەنتتى بالالاردىڭ» كوبەيۋىنە بايلانىستى دابىل قاققالى قاشان. ءبىز دە ءوز ارەكەتىمىزدى جاساعانىمىز ابزال.

قالاي دەگەندە دە نەكەسىز بالالار سانىنىڭ وسۋىنە تاعى ءبىر «كۇناھار» جىنىستىق جۇگەنسىز قاتىناس ەكەنى انىق. بىراق, ءبىز باسقا سىلتاۋلاردى العا تارتىپ, شىندىققا تۋرا قاراۋدان تايساقتاي بەرەتىندەيمىز... كوردەمشەلەردى تۋعان بۇگىنگى زامانداستارىمىزعا دا تۇسى­نىستىكپەن قاراپ, جالپاقشەشەيلىك تانىتاتىنىمىز دا بار. وسال تۇسىمىز دا وسى. قازاق قوعامى سىرتتان جاسالعان رۋحاني ەكسپانسيادان از زارداپ شەككەن جوق. بۇل تۇرعىدا باتىس قوعامى سوققىسىنىڭ قۋاتىن ەشكىم ولشەپ بەرە المايدى. ءبىز قالاساق تا, قالاماساق تا وسىلاي بولدى. ءبىز ەندى تەك, «وزىڭە ءوزىڭ مىقتى بول, كورشىڭدى ۇرى تۇتپا», دەپ باسقانى كىنالاۋدان بۇرىن, ءوزىمىز ساق بولۋىمىز قاجەت. بۇعان قوسا, «ەگەر تەرەزەنى اشساڭ, تازا اۋامەن بىرگە شاڭ-توزاڭ دا ىشكە كىرەدى», – دەگەن شىعىس دانالىعىن دا قاپەردەن شىعارماعانىمىز ءلازىم. رەسپۋبليكامىزدا كوردەمشەلەردىڭ كوبەيۋىنە نە تۇرتكى؟ بۇل ساۋالدىڭ جاۋابى كوپشىلىگىمىزگە ءىشىنارا بەلگىلى بولسا دا, از-كەم توقتالا كەتەيىك. سول ءۇشىن اڭگىمەنى ءسال ارىرەكتەن باستالىق. كونە تۇرىك زامانىندا زينادان تۋعان ادامدى بولەك جەرلەيتىن سالت بولعان ەكەن. ياعني, ويناستان ونگەندى بولەكتەپ, جاقتىرا قويماعان. الايدا, اتا-بابا ۇستانىمىنا بەرىك قازاق حح عاسىردىڭ ورتا شەنىندە ازداپ جولىنان جاڭىلا باستادى. سەبەپ شاش-ەتەكتەن. بۇعان دەيىن دالامىزدان شىققان قۇنانباي سىندى ەركىن ويلى تۇلعالار, ولاردىڭ سوزىنە ۇيىعان, تۇركىلىك ءداستۇر مەن يسلام ءدىنى قاعيدالارىن بەرىك, جىمىن بىلدىرمەي قا­بىستىرا بىلگەن حالىق جامان ادەتكە بوي الدىرعان پات­شا­عارلاردى ەل الدىندا ماسقارالاي وتىرىپ, قاتاڭ جازالاعان – ولىمگە بۇيىرعان. ونى كور­گەن ادام­دار بۇل ماسەلەدە اياعىن اڭداپ باسقان. ءبىز الگىن­دەي قىلىقتى سول كەزدەگى بابالارىمىز جازادان قورقىپ جاساماعان دەپ وي تۇيمەۋىمىز كەرەك. ولار مۇنى وتە ۇيات, مۇسىلمانشىلىققا جات, ادام بالاسى جاساماۋى ءتيىس ءىس دەپ ۇققان. ارينە, ەل بولعاندىقتان ونىڭ ىشىنەن مۇنداي ارسىزدىققا باراتىندار كەزدەسىپ قالادى. ال وندايلارعا حالىق كەشىرىممەن قاراماعان. «اباي جولى» ەپوپەياسىنداعى قودار مەن قامقا وقيعاسى سونىڭ ءبىر عانا كورىنىسى. كەزىندە شورتانباي اقىننىڭ: «ارام سىدىك بولعان سوڭ, اتاسى بەرمەس باتاسىن. قازى, بولىس قويىپتى, نەكەسىز تۋعان شاتاسىن...», دەپ اشىنا جىر­لاعانى دا تەگىن ەمەس. وسىندايدا «جەتى اتاسىن بىلمەگەن – جەتەسىز», «اقىرزامان بولاردا كوردەمشە كوبەيەدى» دەيتىن قازاققا ءتان دالا زاڭ­دارى سانادا جاڭعىرادى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن الەمدە نەكەسىز تۋىلعاندار سانى تەز ءوستى. سول تۇستاردا دۇنيەگە كەلگەن 10 بالانىڭ 8-ءى كوردەمشە بولعان دەگەن ءسوز بار. مۇنداي جاعداي قازاقستاندا دا بەلەڭ الدى. ونىڭ باستى سەبەبىن ەلىمىزدە سوعىس سالدارىنان ەر ازاماتتاردىڭ ازايىپ كەتۋىمەن, ءجۇز مىڭداعان وتباسىلار ويراندالىپ, ناتيجەسىندە كوپتەگەن ايەلدەردىڭ جەسىر قالۋىمەن ءتۇسىندىرىپ ءجۇرمىز. الايدا, ءبىز مۇنى باستى سەبەپ دەپ ايتقىمىز كەلمەيدى. ويتكەنى, تالاي سوعىستى, تالاي قىرعىندى باستان وتكەرگەن قازاقتىڭ ەر ازاماتتارى مەن ايەلدەرى باستارى كەتسە دە ارسىزدىققا جولاماعان, «ولىمنەن ۇياتتى كۇشتى», دەپ نەكەسىز بالا كوتەرگەننەن گورى قۋ تىزەسىن قۇشاقتاپ ءوتۋدى ءجون كورگەن. ارينە, بۇل جەسىر قالعان ايەلدەردىڭ, وڭ جاقتا وتىرىپ قالعان قىزداردىڭ ەركەكتەردىڭ ازدىعىنان بۇكىل عۇمىرىن جالعىزدان-جالعىز وتكىزدى دەگەندى ۇقتىرمايدى. جەسىر قالعاندار امەڭگەرلىك جولمەن قايتا ءتۇتىن تۇتەتكەن, جاسى كەلىڭكىرەپ قالعان قىزدار بىرەۋدىڭ توقالى بولسا دا تۇرمىسقا شىققان. ايتەۋىر, دالا زاڭىمەن جولىن تاۋىپ, نەكەلى جارىمەن بىرگە ۇرپاق وسىرگەن. ال ەندى وسىنداي ارلى ۇلتتىڭ وكىلدەرى قالايشا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن, ياعني, حح عاسىردىڭ ورتا تۇسىنان باستاپ وسالدىق تانىتىپ شىعا كەلدى؟ بۇل ساۋالعا جاۋ­اپ رەتىندە, قايتالاپ ايتامىز, تەك ەركەكتەردىڭ ازايىپ, جەسىر ايەلدەردىڭ كوبەيىپ كەتكەندىگىن ايتۋ كوڭىلگە قونىمسىز. ونىڭ باستى سەبەبىن 1917 جىلعى قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن بيلىككە كەلگەن كوممۋنيستەردىڭ قوعامىمىزعا ۇلتتىق قالپىمىزعا كەرەعار, تابيعي بولمىسىمىزعا جات, باتىسقا ءتان ءومىر ءسۇرۋ سالتىن كۇشتەپ ەنگىزۋىنەن, اتەيستىك تاربيە جولعا قويى­لىپ, ءدىنىمىزدىڭ كەيىنگە ىسىرىلۋىنان ىزدەۋىمىز كەرەك. قىزىل يدەولوگيا ءوز جۇمىسىن باستاعان قارساڭداردا اياعىن تاپۇل-تۇپىل باساتىن نەمەسە ءومىر ەسىگىن اشقان نارەستەلەر بويىنا ازداپ بولسا دا كەڭەستىك تاربيە دارىدى. مولدا-يشاننىڭ باسىن جۇتقان, تىرىلەرىنىڭ ءۇنىن وشىرگەن, قۇنانباي سىندى تۇلعالاردى تۇقىرتىپ, كولحوزدىڭ قويىن باقتىرىپ, قويماسىن كۇزەتتىرىپ, وعان كونبەگەنىن اتىپ-اسىپ تاۋىسقان قوعامدا كوممۋنيستىك «رۋحپەن» جىگەرلەندىرىلە تاربيەلەنگەن, جاستىق شاعىن وتتى جىلدار شارپىعان ولاردىڭ ءبىر بولىگىنىڭ جان-جاعىنا قاراۋىنا مۇرشاسى كەلمەدى. اسىرەسە, دالادان قالاعا كەلىپ تۇراقتاپ قالعان سول كەزدىڭ جاستارى ەۋروپالىق ۇلگىدە ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىنا بەيىمدەلە باستادى. قازاقى تانىم-تۇسىنىكتەرىمىزدى, ءدىني نانىم سەنىمدەرىمىزدى ەسكىلىكتىڭ قالدىعى ساناتىپ, قۇدايسىزدىقتى ناسيحاتتاعان قىزىل يدەولوگيانىڭ تەگەۋرىنى سول كەزدەگى جاس بۋىننىڭ ەداۋىر بولىگىن دەگەنىنە كوندىرىپ الدى, سودان كوردەمشەلەردىڭ انالارى مەن اكەسىماقتارى ءوسىپ شىقتى. ولار نەنىڭ ادال, نەنىڭ حارام ەكەنىن ايىرىپ جاتپاستان, قازاقتىڭ بولمىسىنا كەرەعار تىرشىلىك ىرعاعىمەن «بيلەپ» كەتە باردى. بىرنەشە ونداعان جىلداردىڭ ىشىندە ومىرگە ۇرپاعىن ادال جولمەن اكەلۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن سەزىنە المايتىندار قاتارى قالىڭداي ءتۇستى. مىنە, وسىنداي سەبەپتەرمەن اتا جولى بۇزىلدى. بۇل جاعداياتتار كوردەمشەلەر سانىنىڭ وسۋىنە اسەر ەتپەي قويماعانى انىق (ەل تۇرمىسى تۇزەلىڭكىرەگەن 80-جىلدارى كسرو بويىنشا ءبىر جىلدا تۋعان بارلىق بالانىڭ 10 پايىزى كوردەمشە بولىپتى). سودان كەلىپ, جاعىمسىز ادەت جالعاسىپ كەتە باردى, داعدىعا اينالدى, «نەكەسىز بالا تۋ ايىپ ەمەس» دەگەن مازمۇنداعى ۇعىم ساناعا ءسىڭدى, ونى بۇرىس كورمەيتىندەر ەسەلەنە ءوستى. ءتىپتى, وندايلار «جالعىز ىلىكتى» انالار قاتارىندا قۇرمەتتەلىپ, مەملەكەت تاراپىنان ماتەريالدىق كومەك الىپ تۇردى. ماسەلەن كەڭەس وداعى تۇسىندا وسى ساناتتاعىلاردىڭ ۇيسىزدەرىنە ءۇي بەرىلىپ, بوس جۇرگەندەرى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلىپتى. سونداي-اق, بالالارى 14 جاسقا تولعانشا جۇمىستان شىعارۋعا تىيىم سالىنعان. بۇعان قوسا, كوممۋنالدىق تولەمدەرىنە جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان ءارى تۇراقتى تۇردە اي سايىن جاردەماقى تاعايىندالعان. مۇنىڭ ءوزىن دە نەكەسىز تۋعان بالالاردىڭ ارتۋىنىڭ ەلەۋلى سەبەبى دەي الامىز. وسىلاردى سارالاي كەلە, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن كوردەمشەلەردىڭ ارتۋىنا تەك, ەر ازاماتتاردىڭ ازايىپ, جەسىر قالعان ايەلدەردىڭ كوبەيىپ كەتكەنىن باستى سەبەپ دەپ قاراستىرۋىمىزدىڭ دۇرىس ەمەستىگى ايقىندالادى. ياعني, ەلىمىزدە سول كەزەڭدەردە نەكەسىز تۋعان بالالاردىڭ ەسەلەنۋىندە مەملەكەتتىك ىشكى ساياسات, حالقىمىزدىڭ مەنتاليتەتىن بۇزعان يدەولوگيا شەشۋشى ءرول ويناعانىن ايتۋىمىز كەرەك. وسىلايشا, حالىقتىڭ ءبىر بولىگى ازعانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ايارلىققا ارانداپ, وزەگىن رۋحاني تۇرعىدان ۋلاپ الدى, ۇلت بولمىسىنا قارا داق ءتۇستى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزى جانە ودان كەيىنگى جىلدار ادامزات تاريحىندا ءتۇرلى وقيعا­لارى­­مەن ەرەكشەلەنەدى. سولاردىڭ ءبىرى رەتىندە, سول قارساڭداردا نەكەسىز تۋعان بالالار سانىنىڭ باسقا كەزەڭدەرمەن سالىستىرعاندا وتە كوپ بولۋىن ايتا الامىز. مىنا ءبىر مىسالدى ايتا كەتەيىك. بەلگىلى اكادەميك يۆان مايسكي 1945 جىلدىڭ ساۋىرىن­دە ستالينگە حات جولداپتى. ول ءوز حاتىندا ەلدە نەكەسىز تۋعان بالالاردىڭ كوبەيىپ كەتكە­نىن, اسىرەسە, نەمىس ساربازدارىنان جۇكتى بولعان ايەلدەردىڭ پەرزەنتتەرى باسىم ەكەنىن ايتا كەلىپ: «ستالين مىرزا, تەز ارادا ولاردىڭ اتتارىن وزگەر­تىپ, فاميليالارىن ورىسشا قويىپ, جەتىمدەر ۇيىن­دە تاربيەلەگەنىمىز ءجون», دەپ جازىپتى. بۇدان ءبىز اكادەميكتىڭ نەمىس ساربازدارى كىندىگىنەن تاراعان بالالاردىڭ كەلەشەكتە قاۋىپتى كۇشكە اينالۋى مۇم­كىن ەكەنىن ەسكەرتىپ, ونىڭ الدىن الۋ جولدارىن ۇسىنعانىن انىق كورەمىز. وسىعان ۇقساس جاع­داي, ياعني, وزگە ۇلت وكىلدەرىنەن كوردەمشە تۋعان نەمەسە باسقانىڭ باۋىرىندا بالاسى كەتكەن ءبىز­دىڭ جەرلەستەرىمىز دە از بولماعانىن ءىشىمىز ازداپ سەزەدى. جالپى, حح عاسىردىڭ باس كەزىنە دەيىنگى ادامزات تاريحىنا ۇڭىلسەك, تۇر­مىستا, وتباسى قۇرىلىمىندا ايەلدەردى ەركەكتەردەن جوعارى ساناپ, ۇرپاق تەگىن انالىق گەنمەن شەجىرەلەيتىن كەيبىر ۇلتتاردى ەسەپكە الماعاندا, باسقالاردىڭ بارلىعى دا نەكەسىز بالا تۋدى جات قىلىق, جابايى ارەكەت, جيركەنىشتى داعدى دەپ ەسەپتەگەن, ونىڭ ورىن الۋىنا ورە تۇرگەلە قارسى بولعان. ماسەلەن, ورتا عاسىرلاردا كەيبىر موناحتار كوردەمشەلەردى ورتەپ جىبەرۋ جونىندە ۇكىم دە شىعارعان. ويتكەنى, ولاردىڭ ءدىنى شاتانى «شايتاننىڭ ءتولى» دەپ تۇسىندىرەتىن كورىنەدى. ال فرانتسيادا كەزىندە نەكە­سىز بالا تاپقان ايەلدى ەل ازاماتتىعىنان ايىرىپ, ءبىر جىلعا سوتتاپ جىبەرەتىن پارمەن بولىپتى. قازىرگى قارساڭدا وسى ەلدە, جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ءبىر جىلدا تۋىلاتىن جالپى بالا سانىنىڭ 40-قا جۋىق پايىزىن كوردەمشەلەر قۇرايدى. الەمدە نەكەسىز بالا تۋ ءۇردىسى نەلىك­تەن كەڭ ەتەك الىپ كەتتى؟ ادامزات وعان قالايشا جول بەرىپ الدى؟ بۇل ساۋال­داردىڭ جاۋابى وتە كوپ. ويت­كەنى, دالەلدى, بىرىنەن-ءبىرى وتەتىن, انىق, كەلىسپەسكە لاجىڭ جوق سەبەپتەر جەتكىلىكتى. بۇلار­دىڭ بىرقاتارىن جوعارىدا جانامالاي بولسا دا ايتىپ كەتتىك. دەگەنمەن, وسىلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ «تورەسىنە», «ايدارلىسىنا» ات شالدىرماي وتسەك, ءسوزىمىز دايەكسىزدەۋ بولار. نەگىزىندە, نەكەسىز بالا تۋدىڭ الەم بويىنشا كەڭ ءورىس الۋىنىڭ باستاۋىندا العاش رەت ەۋروپادا پايدا بولعان قۇدايسىزداندىرۋ ساياساتى تۇر دەگىمىز كەلەدى. اتالعان ساياسات باستى ەكى سىلەم, قوس تارام – باتىس دەموكراتياسى مەن كوممۋنيستىك يدەيانىڭ وزەگىندە ءبۇر جارىپ, «جەمىس سالدى». كوممۋنيستىك باعىت حالىقتى دىنسىزدەندىرۋدى عىلىمي-تەوريالىق تۇرعىدا اشىق ناسيحاتتادى, ءدىن تاقىرىبىن بىردەن مۇلدە جاۋ­ىپ, «قۇداي جوق» دەپ كەسىپ تاستادى. ءبۇلدىردى. ەندى قايتىپ تۇزەلمەيتىندەي زارداپتار اكەلدى. بىراق, ءبىر قۋانارلىعى ولاردىڭ بۇل ءىسى ۋاقىتى جەتكەندە ايىپتالىپ, بوتەن ويلارى اشكەرەلەندى. الايدا, مۇنىڭ جوقتان ءتاۋىر, ازداعان پايداسى دا بولدى. ويتكەنى, جولدان كەسە-كولدەنەڭدەگەن اتەيستىك يدەيا حالىقتىڭ كوكەيىندە «بۇل دۇرىس ەمەس» دەگەن قارسىلىقتى ويدىڭ تۋىنداۋىنا ءىز اشتى. وسى تۇرعىداعى «نەگە؟» دەگەن سۇراققا حالىق ىشتەي ءجيى-ءجيى جاۋ­اپ ىزدەۋمەن بولدى. بۇل ەل-جۇرتتىڭ تاريحي ساناسىندا اللاعا سەنىمىنىڭ, اتا-بابالارى تۇتىنعان دىندەرىنە ءىلتيپاتىنىڭ وشپەۋىنە مۇمكىندىك بەردى. ناتيجەسىندە, كسرو-دا ءبىز جوعارىدا ءسوز ەتكەن ەلدەردەگى جاعدايلار دالمە-ءدال قايتالانعان جوق. ال باتىس دەموكراتياسى قۇدايسىزداندىرۋ مايدانىندا «جان الىسىپ, جان بەرىسكەنى» سونشالىقتى, كوممۋنيستەردى جولدا قالدىردى. ولاردىڭ مۇنداي «تابىسقا» جەتۋىنىڭ سىرى, ادامزاتتى دىنسىزدەندىرۋ ءىسىن جاسىرىن, ناقتىلاي ايتقاندا, وزدەرىنىڭ شىنايى قۇندىلىقتارى مەن سىرتتاي قاراعاندا ادەمى كورىنەتىن, بىراق ءىشى قۋىس, تامىرسىز, پەندەنىڭ ءناپ­سىسىن ورشىتەتىن, ادام ەركىندىگىن جەڭىل-جەلپى ۇستانىمسىماقتارمەن باي­لانىستىرا قاراستىراتىن, حالىقتى ناعىز دەموكراتيالىق باعىت دەپ وي­لاۋعا ماجبۇرلەيتىن ارەكەتتەرىمەن بۇركە­مەلەي ءبىلدى. ال جاماندىقتى اشىق جۇر­گىزگەننەن گورى قۇپيا تۇردە بىلدىرمەي ىسكە اسىرۋ قاۋىپتىرەك. ويتكەنى, جاسىرىن جاسالعان ارەكەت كىمدى دە بولسا قاپى قالدىرادى, وپىق جەگىزەدى. اشىق ارە­كەتتەن ءويتىپ-ءبۇيتىپ ساقتانىپ, سوعان ساي قام-قارەكەت جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. باتىس دەموكراتياسىنىڭ ادامزات وركەنيەتىنە قوسقان وراسان زور ۇلەسىن جوققا شىعارا المايمىز, الايدا, ونىمەن بىتە قايناسىپ, زياندى ءدانىن سەپكەن قۇدايسىزداندىرۋ ساياساتى ءتارىزدى باعىتتاردى اقتاۋعا كەلمەيدى. ەۋروپادا حالىقتى دىنسىزدەندىرۋدى ماقسات ەتكەن مەكتەپتەر حح عاسىر باسىندا بوي كوتەرە باستادى. كەزىندە رەسمي بيلىك ولاردى جاۋىپ, باسىندا تۇرعان تۇلعالاردى قۋعىنداعان-دى. دەگەنمەن, بۇل مەكتەپتەر تۇبەگەيلى جويىل­مادى. امالداپ, اقش-قا تۇراق­تاپ, قايتادان ىستەرىن جالعاستىردى. ولاردىڭ ءوز قىزمەتتەرىن جانداندىرۋىنا, مىندەتتەرىن ەمىن-ەركىن اتقارۋىنا ادام قۇقىعىنىڭ باتىس دەموكراتياسى ۇستانىمدارىنا ساي قورعالۋىنىڭ كۇن تارتىبىنە شىعارىلۋى داڭعىل جول اشىپ بەردى. قيت ەتكەنگە «ادام قۇقى­عى تاپتالدى» دەپ شىعا كەلەتىن مەم­لەكەتتىك جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­دار الگى مەكتەپتەردىڭ زاڭدى جالعا­سىنداي بولىپ كەتتى. قىسقاسى, اتالعان مەكتەپتەردىڭ ىشكى نيەتى ۋاقىت, زامان تالابىمەن تۋىنداعان احۋالمەن كومكەرىلدى. ريمدىك شەشەن مارك فابي كۆينتيلياننىڭ: «بوستاندىق پەن بەتىمەن كەتۋشىلىك – بىرىنە-ءبىرى مۇلدە قاراما-قارسى ۇعىمدار», – دەگەن ءسوزى تەرىسكە شىعارىلدى. وسىلايشا, قۇدايسىزداندىرۋ مەكتەپتەرى, ولاردىڭ وكىلدەرى بيىك مىنبەلەردەن سويلەپ, قوعامنىڭ قوزعاۋشى كۇشتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە تانىلىپ, ادام قۇقىعى ماسەلەلەرىن العا تارتا وتىرىپ, باستاپقىداعى بوتەن نيەتتەرىن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك الدى. ءدىن – ادامدى كوپ جونسىزدىكتەردەن شەكتەيتىن قۇرال. ال وسى شەك­تەۋلەردى ادام قۇقىعىن اياق-استى ەتۋ, قورلاۋ دەپ تۇسىندىرەتىندەردىڭ ءۇنى وكتەم شىقسا, امال قايسى؟ قازىرگى باتىس قوعامىنىڭ وقىمىستى­لارى مۇنى سوڭعى جىلداردا بايقاپ, الەمدى جاڭعىرتا ايقايلاۋدا. ءبىر عاسىر­دان استام ۋاقىت جۇرگىزىلگەن حريستيانسىزداندىرۋ ساياساتىنىڭ زارداپتارى انىق كورىنسە, ويبايلاماعاندا قايتپەك؟.. وسىناۋ كەلەڭسىزدىكتەر سالدارىنان بۇگىندە اقش پەن باتىس ەۋروپا ەلدەرى جانە ولاردان الگىندەي «دەرتتى» جۇقتىرعان مەملەكەتتەردە ءداستۇرلى وتباسىلار ازايىپ, كەرىسىنشە, جالعىزباستى ادامدار, كوردەمشەلەر, قارتتار مەن بالالار ءۇيى كوبەيدى. جات قىلىققا, قىلمىس پەن ناشاقورلىققا ءۇيىر بۋىن ءونىپ شىقتى. مەملەكەت بيۋدجەتىنە ماسىل الەۋمەتتىك توپتار قاتارى ارتتى. ماسەلەن, وسىدان 10 جىل بۇرىنعى دەرەككە سۇيەنسەك, اقش حالقىنىڭ 26 پايىزى جەكە باستى كورىنەدى (قازىر بۇل كورسەتكىش وسپەسە, كەمىمەگەنىنە سەنىمىمىز مول). بۇلاردىڭ ىشىندە ءومىر بويى تۇرمىس قۇرمايمىن دەپ شەشكەن بويجەتكەندەردىڭ پايىزدىق كورسەتكىشى دە وسە تۇسكەن. 1993 جىلعى ەسەپ بويىنشا, 20-24 جاستاعى قىزداردىڭ 68 پايىزى وتباسى قۇرماعان. باتىس ەۋروپادا دا وسى ىسپەتتەس جاعداي ورىن الىپ وتىر. بۇلاردا دەموگرافيالىق ماسەلە وتە كۇردەلى. بالا تۋ كورسەتكىشىن جوعارىلاتۋ ماقساتىندا جاسالىپ جاتقان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قولداۋلارعا قاراماستان, پروبلەما وزەكتى كۇيىندە قالىپ وتىر. ويتكەنى, حريستيانسىزدانعان, وزىنەن باسقانى ويلامايتىن ەگويستەر قاپتاعان, رۋحاني دۇنيەلەر كەيىنگە ىسىرىلىپ, ماتەريالدىق قاجەتتىلىكتەر العا وزعان قوعام وكىلدەرى بالا تۋىپ, وتباسى قۇرىپ ميىن «اشىتقاننان» گورى, جالعاندى جالپاعىنان باسىپ, «ەركىن ءومىردىڭ ەركە بالاسىنداي» كۇن وت­كىزىپ, قارتايعاندا بارلىق جاعداي جاسالعان قارتتار ۇيىنە زىپ بەرە كىرىپ العاندى قولاي كو­رەدى. بۇل توپتاعىلار, «شەكسىز ەركىندىكپەن» ۋلانعان وسىنداي قوعامدا ۇرپاق وسىرۋدەن قورقۋى دا مۇمكىن. ويتكەنى, مۇنداي ورتادا وسكەن بالاسى قارتايعاندا وزىنە قارايتىن قايىرىمدى جان بولارىنا سەنە الماس. بۇگىندە ەلىمىزدە بالاسىن نەكەسىز تۋاتىندار سانىن ازايتۋدىڭ جولدارىن ناقتى كورسەتىپ بەرگەن ەشكىم جوق. بۇعان قوعامداعى قالىپتاسقان جاعداي مۇرشا دا بەرمەيتىندەي كورىنەدى. دەگەنمەن, ويناستان جۇكتى بولاتىندار قاتارىن سيرەتۋدىڭ ءبىر ءتاسىلى رەتىندە ەركەكتەرگە كوپ ايەل الۋعا بارىنشا مۇمكىندىك بەرۋ قاجەتتىگىن ايتاتىندار اراگىدىك بولسا دا كەزدەسىپ ءجۇر. ولار كوپ ايەل الۋ ءۇردىسى اتا-بابالارىمىزدا يسلامعا دەيىن دە بولعانىن, ءوزىن-ءوزى اقتاعان دالالىق ينستيتۋت ەكەنىن العا تارتادى. قارسى ەمەسپىز. ءجون دەلىك. بىراق, ول قالىپ­تاسقان قيىن احۋالدى وڭتايلاندىرۋدا نەگىز­گى رولدە ويناي الا ما؟ بىزدىڭشە, بۇل ءتاسىل­دىڭ جاناما, ءونىمسىز اسەرى عانا بولۋى مۇمكىن. ويت­كەنى, بۇگىنگى ادام بويىندا ورنىققان مەنتاليتەت, ءومىر ءسۇرۋ داعدىسى كوپ ايەل الۋشىلىققا ەركىن بەت بۇرعىزا قويمايدى. مۇنداي قادامعا بار­عانداردىڭ ءبىر بولىگى ءوزىنىڭ بۇرىنعى وتباسىن ويرانداعانداي كورىنەدى. وسىلايشا, جاڭادان ءبىر وتبا­سى قۇرىلعانىمەن, ەكىنشىسى بۇزىلىپ جاتۋى ىقتيمال. بۇل دا ەسكەرەتىن ماسەلە. بۇگىنگى باي­بىشەلەر ب ۇلىك شىعارسا, مەن دەگەن ەركەگىڭدى قاڭ­عىرتىپ جىبەرەتىنى قاپەردەن شىقپاۋى ءتيىس. ارينە, ءبارى ەمەس, بىراق, كوپشىلىگىنىڭ جىلدار بويى جانتالاسا ءجۇرىپ جيعان-تەرگەنىن, ءويتۇپ-ءبۇيتىپ «ادام قىلعان» ەرىن جولدان قوسىلعان «بوتەن يىسپەن» ءبولىسۋى وڭاي شارۋا ەمەس. ونىڭ ۇستىنە, ءۇيىنىڭ تورىندە بۇزاۋ ءتىس قامشىسى ءىلىنىپ تۇرار باياعى بابالارىمىز سەكىلدى ارەكەت ەتەر كەسەك ءبىتىمدى, ءور مىنەزدى ەركەكتەر قازىر دە كوپ بولعانىمەن, زامان باسقا, زاڭ قاتال, جان ءتاتتى. ەركەكتەن گورى ايەلدىڭ قاباعىنا كوبىرەك قاراعىشتايتىن قوعامدا بالا-شاعا دا وزىندىك داۋىسقا يە. ال ولار ءۇشىن شەشە ءسوزى ماڭىزدى. ەندى قايتتىك؟ مۇنداي جاعداي قوعامدا بولا بەرەدى دەگەن ەنجار كوزقاراستىڭ شىرماۋىندا جۇرە بەرەمىز بە؟ بىزدىڭشە, بىرىنشىدەن, ەڭ دۇرىسى – ايەلدىڭ قوعامداعى, مەملەكەتتەگى, وتباسىنداعى باستى مىن­دەتى – ادال جولمەن تازا قاندى ۇرپاق اكەلۋ ەكەنىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋعا جانە زاڭدى نەكە نەگىزىندە پەرزەنت ءسۇيۋ مەن ويناستىقپەن بالا تابۋدىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى بارشاعا ۇقتىرۋعا باسا نازار اۋدارعانىمىز ابزال. سول ءۇشىن دە شەشەلەرى ءوز قىزدارىنا وتباسى قۇندىلىقتارىن تۇسىندىرە وتىرىپ, ومىردەگى نەگىزگى مىندەتتەرىن, سونىڭ ىشىندە بىرىنشىدەن, بولاشاقتا انا بولۋى ءتيىس ەكەنىن ۇقتىرۋى ءتيىس. بۇل ارقىلى انا ءوزىنىڭ قىزىن كەلەشەكتە جالعىز قالۋ قاۋپىنەن قۇتقارادى. بويجەتىپ, بۋىنى قاتىپ, نە ىستەرىن ءوزى بىلگەن, اياعىن شالىس باسقان بۇگىنگى كەيبىر قىزداردىڭ قىلىعىن قايتالاۋى ىقتيمال نازىكجاندىلاردىڭ قاتارىن, الداعى ۋاقىتتا ومىرگە كەلۋى مۇمكىن كوردەمشەلەردىڭ سانىن ازايتۋدىڭ سەنىمدى جولى, مەنىڭشە, وسى. ەكىنشىدەن, جادىمىزدان «قاسيەتتى قاراشاڭىراق» ۇعىمىن ءوشىرىپ الماۋدىڭ ارەكەتىن قازىردەن باستان جاساپ, ءداستۇرلى وتباسىلاردىڭ ارتىقشىلىقتارىن ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭىرۋدى كۇن تارتىبىنەن ەشقاشان تۇسىرمەۋىمىز كەرەك. ءداستۇرلى وتباسىلار قاتارى سەلدىرەۋگە بەت السا, بىتكەنىمىز. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بىلتىر وتكەن «مەرەيلى وتباسى» رەسپۋبليكالىق بايقاۋىنا اسا ماڭىز بەرۋىنىڭ استارىندا ۇلكەن ءمان جاتقانىن ۇقپاۋ ەلدىگىمىزگە سىن. پرەزيدەنت حالىققا ءداستۇرلى وتباسىلاردىڭ مەملەكەتىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى ەكەنىن مەڭزەدى. دەمەك, ۇلتتىق يممۋنيتەتتى كوتەرەر, قوعامداعى جاعىمسىز كورىنىستەرگە قارسى تۇرار نەگىزگى كۇش – ءداستۇرلى وتباسىلار جانە ونداعى جاراسىمدى ءومىر سالتى. بۇل ءوز كەزەگىندە كوردەمشەلەردىڭ كەمۋىنە تىكەلەي اسەر ەتە الادى.

ۇشىنشىدەن, قوعامنىڭ دامۋىنا كەرى اسەر ەتەتىن, ءتۇرلى جونسىزدىكتەردى قولداپ, بۇرا تارتاتىن, سونىڭ ىشىندە نەكەنىڭ قيىلۋى ادامعا اللا, قوعام, اۋلەت جانە وتباسى الدىندا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنىن, بەرەكەلى شاڭىراق قۇرىپ, بالا تاربيەلەۋگە ۇندەيتىنىن بىلە بەرمەيتىن جانداردىڭ اقىلسىماقتارىنا, جانىاشىعانسىپ ايتقان كەمتار كەڭەستەرىنە قارسى توسقاۋىل قويىلاتىن ۋاقىت ءوتىپ بارادى. مۇنىڭ ءوزى دە نەكەسىز بالا تۋاتىندار سانىن مەيلىنشە كەمىتە تۇسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ويلايمىز. وسى ماسەلەدە تەرىس پىكىر ايتۋ­شىلاردىڭ كەسىرىنەن قازىرگى كەزدە قازاقتىڭ كوپتەگەن قىز-جىگىتتەرى ۇرپاق ءوربىتۋدىڭ زاڭدى ءارى تابيعي جولدارىنان اداسىپ, اياقتارىن شالىس باسۋدا.

تورتىنشىدەن, نەكەسىز تۋعان بالالاردىڭ كوبەيۋى سەبەبىنەن ۇلتىمىزعا قاسىرەت قامىتى كيىلەتىنىن ەسكەرمەستەن, پەشەنەسىنە تەكسىزدىك تاڭباسى باسىلعان كوردەمشەلەر بولسا دا ولار قازاق سانىنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتىپ وتىر دەپ ارقانى كەڭگە سالىپ, توقمەيىلسۋدى سانامىزدان الاستاتۋىمىز قاجەت. ول ۋاقىت وتە كەلە ۇلتتىڭ ساپاسىزدانۋىنا الىپ كەلەدى. وسى ارادا ايتپاعىمىز, بۇكىل قوعامدى كوردەمشەلەردىڭ كوبەيۋ ۇردىسىنە تىكسىنە, ۇركە قارايتىنداي دەڭگەيگە جەتكىزگەن ءجون. بۇل دا ءوز كەزەگىندە تالايعا وي سالار دەپ ۇمىتتەنەمىز.

ءتۇيىن ءسوز:

جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, نەكەسىز تۋىلعان بالالاردى «كوردەمشە», «شاتا» دەپ اتاپ ءجۇرمىز. ۇلكەندەردەن ەستۋىمىزشە, نەگىزىندە بۇل ەكى ءسوزدىڭ ماعىنالارى ءبىر-بىرىنەن وزگەشەلەۋ. كوردەمشە – ءبىر ۇلتتىڭ وكىلدەرىنەن نەكەسىز تۋىلعان بالا. ال شاتا دەگەنىمىز, ەكى ۇلت وكىلىنەن پايدا بولعان نارەستە. بالكىم, اتام قازاق قاندى بۇزعانىنا, شەجىرەنى شاتاستىرعانىنا بايلانىستى بۇعان «شاتا» دەپ ايدار تاققان بولار. نەگىزىندە, قازاق ۇعىمى بويىنشا, كوردەمشە, شاتاعا تازا جان قونبايدى. بۇل نەكەسىز ەركەك پەن ايەلدەن تۋعان بالاعا جان كوردەن بۇيىرادى دەگەن تۇسىنىكتى بەرەدى. سوندىقتان دا مۇنداي بالالار كوردەمشە اتالعان. ال جانى كوردەن بۇيىرعان ادامدى قازاقتىڭ جاقتىرماسى انىق. سول سەبەپتى, اتا-بابالارىمىز ۇرپاعىنىڭ باتالى, نەكەلى جۇپتان تاراۋىنا ەرەكشە ءمان بەرگەن. ەندەشە, ءبىز دە بولاشاق ۇرپاعىمىزدىڭ ءوز ورتامىزدا كوزتۇرتكى بولماۋىن قالاساق, ومىرگە پەرزەنت اكەلمەستەن بۇرىن ويلانىپ العانىمىز دۇرىس-اق. ءسوزىمىزدىڭ سوڭىن يسلام ءدىنىنىڭ اياسىنداعى مىنا مىسالمەن اياقتاساق. پايعامبارىمىز (س.ع.س) زايد يبن حاريسا ەسىمدى بالانى قۇلدىقتان ازات ەتكەن سوڭ, كوپشىلىككە: «بۇدان بىلاي بۇل بالانى زايد يبن مۇحاممەد دەپ بىلىڭدەر» دەپ جاريالايدى. سودان كوپ ۇزاماي اللادان: «ولاردى ءوز (تۋعان) اكەسىنىڭ اتىمەن اتاڭدار. اللانىڭ نازارىندا دۇرىسى دا – وسى. اكەسىنىڭ كىم ەكەنىن بىلمەسەڭدەر, ولاردى دىندەس باۋىر نەمەسە دوس دەپ ساناڭدار» (احزاب, 5-ايات), دەگەن ايات تۇسەدى. سودان باستاپ زايدتى قايتا ءوز اكەسىنىڭ اتىمەن اتاعان. بۇل ءاربىر مۇسىلمان بالاسىنا ۇلگى-ونەگە بولۋى ءتيىس.

جولدىباي بازار