«ەگەمەندە» 31 قاڭتار, 2015 جىل وسى تاقىرىپپەن جاريالانعان ماقالاعا كوپتەگەن اۆتورلار ءۇن قوستى. تۇيە مالىنىڭ پايداسى, ءسۇتىنىڭ ەمدىك قاسيەتى تۋرالى عالىمدارىمىز, ارىپتەستەرىمىز, قاراپايىم ازاماتتار ءوز پىكىرلەرىن بىلدىرگەن ەكەن. بۇگىندە عاسىرلىق دەرتكە اينالعان وبىر اۋرۋىنا شيپا تۇيە ءسۇتىنىڭ اقۋىزىنان تابىلعانىن وقىمىستىلارىمىز ايتۋداي ايتىپ جاتىر. سونىڭ ءبىر توبىن جۇرتشىلىققا ۇسىنىپ وتىرمىز. بۇل ماسەلەگە مەملەكەتتەن قولداۋ بولار دەپ بىلەمىز.
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ بەتتەرىندە كەيىنگى كەزدەرى ادام اعزاسىنا وتە قاجەتتى ەمدىك قاسيەتتەرىمەن ەجەلدەن بەلگىلى قازاق دالاسىندا قانداستارىمىز پايدالانىپ كەلە جاتقان قىمىز بەن شۇبات تۋرالى جاريالانىپ جۇرگەن ماقالالار ەرىكسىز وسى تاقىرىپقا قايتا ورالۋعا وي سالدى.
گازەت بەتىندە جاريالانعان «سۋسامىردىڭ ەمى – شۇبات نەمەسە عالىم ءمۇساتىللا توقانوۆ ديابەتتەن قۇتقارۋدىڭ عىلىمي نەگىزىن جاسادى» اتتى باقتيار تايجاننىڭ ماقالاسىندا كورسەتىلگەن مالىمەتتەر ارينە الەمدىك دەڭگەيدە بەت الىپ بارا جاتقان قانت ديابەتى اۋرۋىن ەمدەۋدىڭ ءبىر جولى عانا ەكەندىگى ءسوزسىز.
ءمۇساتىللا توقانوۆپەن كوپ جىلدار بويى قويان-قولتىق عىلىم سالاسىندا بىرگە قىزمەت اتقاردىق. ونىڭ كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىنا عىلىمي جەتەكشىلىك جاسادىم. ءمۇساتىللا توحان ۇلى – عىلىمعا بەرىلگەن ناعىز عالىم ازامات.
جالپى, ءبىز قىمىز بەن شۇبات جونىندە اڭگىمە قوزعاعاندا ونىڭ ءبىر-بىرىنەن ارتىقشىلىعى مەن كەمشىلىگىن ىزدەۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, اتام قازاق قاسيەتتى وسى ەكى مالدان الىناتىن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ ادام ءۇشىن, ادام اعزاسى ءۇشىن قاجەتتىلىگىن ەرتە زاماننان بىلگەن, ءارى ولاردى ءتيىمدى پايدالانعان.
«ەرتە زاماننان بەرى ويسىلقارا تۇقىمىن ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ قاسيەتتى تورەسى», دەپ كيە تۇتقان قازاق حالقى, تۇيە مالىندا, ودان الىناتىن ءونىم تۇرلەرىن دە ءتيىمدى پايدالانا بىلگەن. تۇيە – مىنسەڭ, كوشسەڭ كولىك. ساۋساڭ ءسۇت, ونى وڭدەسەڭ ەمدىك قاسيەتى بار شۇبات, بالقايماق, قىرىقساڭ – تەڭدەسى جوق ءتۇبىت ءجۇن مەن شۋدا الاسىڭ, سويساڭ – اۋزىڭ تولىپ ەت جەيسىڭ.
تۇيە مالى – عاسىرلار بويى تازا اۋادا, دالادا شىڭدالعان, ءتىپتى قورا-جايدى دا كوپ قاجەت ەتپەيتىن, جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە جايىلىپ-اق ءجۇرىپ, وزىنە قاجەتتى قورەكتى تاۋىپ جەيتىن جانۋار. ونىڭ باسقا مال تۇرلەرىنەن ايىرماشىلىعى, تابيعي جايىلىمدا تەز ارادا قوڭدىلىعىن كوتەرىپ, وركەشتەرىنە 100 كيلوگراممنان اسا ماي جيناپ – ونى قاتتى قىستا دا, قۇرعاقشىلىق جىلدارىندا دا, ءتىپتى سۋ تاپشىلىعىندا دا ءتيىمدى پايدالانۋىندا جاتىر.
تۇيە ەكى جىلدا ءبىر رەت بوتالايدى. ساۋىن مەرزىمى – 15-18 ايعا سوزىلادى.
تۇيە مالىنىڭ ءسۇتى مەن ءسۇت ونىمدەرى جان-جاقتى زەرتتەلگەنىمەنەن, ەت ونىمدىلىگى, ءجۇن, تەرى قۇرامى ءالى تولىق زەردەلەنبەگەن.
تۇيە ءسۇتى مەن شۇباتىنىڭ ەمدىك قاسيەتتەرى اتام زاماننان بەلگىلى. شۇباتتى اتام قازاق وكپە, اسقازان اۋرۋلارىمەن قاتار, ءتۇرلى سوزىلمالى دەرتتەرگە, جالپى اعزا السىرەگەندە, ءارى ۋلانعاندا ەمدىك قاسيەتى جوعارى مال ءونىمى رەتىندە پايدالانعان.
تۇيە ءسۇتى مەن شۇباتىنىڭ ەمدىك قاسيەتتەرىنە كەيىنگى كەزدەرى قىتاي ەلىندە قاتتى ءمان بەرۋدە. ءتىپتى, قىتايدىڭ التاي وڭىرىندە تۇيە سۇتىنەن ۇنتاق جاسايتىن, تۇيە ءسۇتىن ۇزاق مەرزىمدە ساقتايتىن ارنايى زاۋىت اشىپ, ونىمەن ەلدىڭ تۇيە وسىرمەيتىن ايماقتارىن, ونىڭ ىشىندە شانحاي قالاسىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر.
شىندىققا كەلسەك, تۇيە ءسۇتىنىڭ, شۇباتتىڭ ەمدىك قاسيەتتەرىن بىلە تۇرا, ءالى وعان تياناقتى ءمان بەرمەي كەلەمىز. شىعىس عۇلاماسى ءابۋ ءالي يبن سينانىڭ كوز جۇمار ساتىندە شاكىرتتەرى اينالاسىن قاۋمالاپ: « ۇلى ۇستاز! ءسىز كەتسەڭىز قالىڭ حالقىمىزدىڭ سىرقاتىن كىم ەمدەيدى» – دەپ قينالسا كەرەك. سوندا عۇلاما: «قينالماڭدار, اناۋ جۇرگەن تۇيە بار ەمەس پە» – دەگەن كورىنەدى. «ونى قايتەمىز دەسە: سونىڭ ءسۇتىن ىشە بەرىڭدەر» – دەپتى دانىشپان (م.ومار, تۇيە ءھام شۇبات كىتابى, 2010 جىل, 43 بەت).
ال, وسى تۇيە مالىنىڭ ءسۇت ءبولۋى ەرەكشە: وندا ءىرى قارا مالىنداعىداي ءسۇت جينالاتىن جەلىن قالتاسى بولمايدى. تۇيە ساۋىلماي تۇرعاندا, جەلىن قالتاسى بوس, ەمشەكتەرىنىڭ كولەمى كىشكەنە بولادى. بۇل قۇبىلىستى بىلمەگەندەر «ىنگەندە ءسۇت جوق ەكەن-اۋ» – دەپ قالۋىدا مۇمكىن. الايدا, تۇيەنى ساۋ كەزىندە ونىڭ جەلىن قالتاسى سۇتكە تولىپ, ەمشەكتەرى ەكى ەسە وسەدى. بۇل قۇبىلىستى عالىمدار «تۇيە جەلىنىندە ءسۇت جينالۋىنا جەلىن قالتاسى ەمەس, ءسۇت جولدارىنىڭ قىزمەتى جوعارى ءرول اتقارادى» دەپ دالەلدەگەن.
جوعارىدا كورسەتىلگەن تۇيە ونىمدەرىنىڭ قانشاما ەمدىك قاسيەتتەرىن, ونى ءشولدى-شولەيتتى ايماقتا ءتيىمدى وسىرۋگە بولاتىنىن بىلە تۇرا حالقىمىزدىڭ ءداستۇرلى مال شارۋاشىلىعىنىڭ ءبىرى – تۇيە مالىنا كوپ جىلدار بويى كوڭىل بولىنبەي كەلەدى. ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ تورەسى تۇيەگە دە بەت بۇراتىن كەز كەلدى.
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارى تۇيە سانى ءبىرشاما (126 مىڭ باس) كەمىگەنىمەن قازىر حالقىمىزدىڭ شۇباتقا دەگەن سۇرانىسىنىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى ونىڭ سانى 160 مىڭ باسقا جەتتى. رەسپۋبليكانىڭ تۇيە شارۋاشىلىعى نەگىزىنەن وڭتۇستىك-باتىس ايماعىندا دامىعان, ءارى تۇيە سانىنىڭ 94,5 پايىزى وسى ايماقتا.
قازاقستاندا كوپ تاراعان تۇيە تۇقىمى, ول قوس وركەشتى قازاق تۇيەسى. ونىڭ ۇلەسى جالپى تۇيە سانىنىڭ 85-87 پايىزىن قۇرايدى. كەڭ-بايتاق قازاق جەرىنىڭ اۋا رايىنىڭ, جايىلىمىنىڭ وزگەشە بولۋىنا بايلانىستى قازاق تۇيەسىنىڭ گەنى دە ءارتۇرلى. قازاق باكترياندارى تۇيەلەردىڭ ابوريگەندى تۇقىمىنا جاتادى, ەكى وركەشتى تۇيەلەر تۇقىمدارىنىڭ ىشىندە تەڭدەسى جوق.
قازاق تۇيەلەرى – بۇل شاعىن, دەنە قۇرىلىمى تەپە-تەڭ, اياقتارى قىسقا, كەڭ كوكىرەكتى كەلەدى. بۇل تۇقىمنىڭ ىشىندە دەنە بىتىمىمەن جانە ونىمدىلىك ساپالارىمەن ەرەكشەلەنەتىن ورال-بوكەيلىك, قىزىلوردالىق جانە وڭتۇستىك قازاقستاندىق ءتۇرلەرى بار.
قازاقستاندا قازاق باكترياندارىنىڭ, تۇركىمەن جانە قازاق درومەدارلارىنىڭ تازا تۇقىمدارى, 17 تۇرارالىق گيبريدتەرى وسىرىلەدى. دەگەنمەن, وسى كۇنگە دەيىن ءارتۇرلى گەنوتيپتى تۇيەلەردىڭ گەنەتيكالىق الەۋەتىنىڭ اقپاراتتىق بانكى قۇرىلماعان. تۇيەلەردىڭ اقپاراتتىق بانكى وبلىستارداعى اسىل تۇقىمدى زاۋىتتار مەن فەرمالار اراسىنداعى جانۋارلار قوزعالىسىن قاداعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى. زەرتتەۋلەردىڭ بۇل باعىتى قازاقستاندا دا جانە دە شەكارالاس مەملەكەتتەردە دە جاڭالىق بولىپ تابىلادى.
تۇيە شارۋاشىلىعىنىڭ باعدارلامالىق دامۋىنىڭ جەكە سالالىق كونتسەپتسياسىن قابىلداۋ قاجەت. ويتكەنى, بۇل سالا قازاقستاننىڭ كەڭ كولەمدى ءشول جانە شولەيتتى ايماقتارىن يگەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى جانە ايماقتىڭ ءبىر قاتار اۋداندارىندا ءسۇت ءوندىرۋدىڭ جالعىز كوزى بولىپ تابىلادى.
تۇيە شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن, بىرىنشىدەن مەملەكەتتىك ىنتالاندىرۋ جۇيەسى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتارىن قارجىلاي قولداۋى ارقىلى اسىل تۇقىمدى قازاقتىڭ تازا قاندى قوس وركەشتى تۇيەسى, تۇرىكمەن ارۋانالارى, ولاردىڭ جوعارى گەنەراتسيالى بۋداندارىنىڭ ەليتا جانە ءى كلاستى توپتارىنىڭ سانىن كوبەيتۋ; وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمداردىڭ پاتەنتتەلگەن جاڭالىقتارىن ەندىرۋ ارقىلى تۇيەنىڭ وتاندىق گەندىك قورىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ; قازاقستانداعى تۇيە شارۋاشىلىعىنىڭ وتاندىق گەندىك قورىنىڭ ونىمدىك جانە تۇقىمدىق ساپاسىن جاقسارتۋ; تۇيە شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ء(سۇت, ەت, ءجۇن جانە ولاردى وڭدەۋدەن الىناتىن ونىمدەرى) ءوندىرۋ, وڭدەۋ, ساقتاۋ جانە ساتۋدىڭ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارىن ءتيىمدى پايدالانۋ جانە دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى ماركەتينگتىك دەرەكتەرىن قولدانۋ ارقىلى وزىق تەحنولوگيالارىن جاساۋ, جەتىلدىرۋ جانە ەندىرۋ. ەكىنشىدەن, تۇيە شارۋاشىلىعىنىڭ سپورتتىق تۇرلەرىن, سول ارقىلى تۋريستىك كلاستەرلەردى دامىتۋ; يسو 9001-2000 حالىقارالىق ساپا جانە مەنەدجمەنت ستاندارتىنا سايكەس تۇيە ءسۇتىن ءوندىرۋ, ولاردى وڭدەۋدىڭ كلاستەرىن جاساۋ; تۇيە ءجۇنىن ءوندىرۋ, وڭدەۋدىڭ جۇننەن باستالىپ دايىن ونىمىمەن اياقتالاتىن (ماتا, كيىم) تسيكلدى كلاستەرىن ءتۇزۋ; تۇيە شارۋشىلىعىنان وندىرىلەتىن ونىمدەردىڭ ستاندارتتارى مەن سەرتيفيكاتتارىن جاساۋ, ونىمدەردى ءوندىرۋ تەحنولوگياسىنىڭ حالىقارالىق ساپا ستاندارتتارىنا ءوتۋ.
وسى مىندەتتەردى ورىنداي الساق, تۇيە شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرەمىز, ونىڭ ەمدىك ءسۇتى ءتۇرلى دەرتتەردەن ايىعۋعا جاردەمدەسەدى.
ءابدىراحمان ومباەۆ,
قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە مال ازىعى ءوندىرىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
الماتى.