گاستروتۋريزمنىڭ بولاشاعى قانداي؟

ساياحاتقا شىعاتىن ادام ءوزى ات باسىن تىرەيتىن ەلدىڭ اس ءمازىرىن دە الدىن الا زەرتتەپ الاتىنى بەلگىلى. وسى ورايدا وتاندىق گاسترو­تۋريزمنىڭ كەلەشەگى قالاي قالىپتاسىپ جاتىر دەگەن ساۋال تۋىندايدى. دەگەنمەن مىنا قىزىقتى قاراڭىز, تمد-داعى تۋرو­پەراتورلار قاۋىمداستىعىنىڭ مالى­مەتىنشە, كەشەگى كەڭەس وكىمەتىنىڭ شەك­پەنىنەن شىققان ەلدەردىڭ ىشىندە ەڭ ارزان باعىت بەلارۋس بولسا, ەڭ قىمباتى قا­زاق­ستان ەكەن. ەندەشە, ەلىمىزدە ازىق-ت ۇلىك قىمبات پا, قوناقۇي قىمبات پا, الدە سەرۆيستىك قىزمەتتىڭ قۇنى شارىقتاپ تۇر ما؟

سونىمەن, بيىل وتاندىق ءتۋريزمنىڭ مەككەسى بولۋعا ۇمتىلۋمەن كەلە جاتقان الماتى گاستروتۋريزمىنىڭ كەلەشەگىن تالقىلاعان جيىنعا نيدەرلاند, قاتار, يندونەزيا, وڭتۇستىك كورەيا, بەلگيا سياقتى بىرقاتار ەلدەن 30-دان اسا ساراپشى قاتىستى. ايتقانداي, وسىناۋ باسقوسۋعا لەونيد پارفەنوۆ, نۇرلان سماعۇلوۆ, اسقار بايتاسوۆ سىندى تۇلعالار, Michelin, The World’s 50 Best Restaurants وكىلدەرى, اراب زاماناۋي ونەر مۇراجايى (قاتار مۇراجايلارى), «تسەليننىي» زاماناۋي مادەنيەت ورتا­لىعى جانە الماتى ونەر مۇراجايى دا مۇددەلىلىك تانىتتى.

ءوز كەزەگىندە «Almaty Crossroads» كونفەرەنتسياسى ەموتسيونالدى ءارى الەۋمەت­تىك ماڭىزدى وزگەرىستەردى قالىپتاستىرۋدا ارنايى كەڭىستىك قۇرۋدى كوزدەيدى. جيىندا «نەگە ادامدار وزگە ۇلتتىق تاعامداردى تاتىپ كورۋگە, جاڭا ەلدەردى ارالاۋ ءۇشىن مىڭداعان شاقىرىم جول جۇرۋگە دا­يىن؟», «قاي قالادا تۇرعان جانە تۋريستەر قابىلداعان جاقسى؟», «الماتىنى قالاي كورىكتى ەتە تۇسۋگە بولادى؟» دەگەن سەكىلدى وزەكتىلىگى جويىلمايتىن تاقىرىپتار قوزعالدى. ۋربانيستيكا, گاسترونوميا, ونەر, بيزنەس پەن قوناقجايلىلىق سالالارىنىڭ ساراپشىلارى وسى تەكتەس وزگە دە تاقىرىپتاردى جەتى پىكىرتالاس الاڭىندا تالقىلادى.

وسى جيىندا الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى الىشەر ابدىقادىروۆ ماڭىزدى ءبىراز مالىمەتتى العا تارتتى.

«الماتىعا كەيىنگى ءبىر جىلدا 2 ميل­ليوننان اسا تۋريست كەلسە, ونىڭ 540 مىڭى – شەتەلدىكتەر. ولاردىڭ شامامەن جارتىسى الماتىعا ارنايى گاسترونوميالىق تۋريزم ءۇشىن كەلەدى. تۋريزم ەكونوميكالىق تۇرعىدان قالا ءۇشىن ماڭىزدى سالاعا اينالىپ وتىر. تەك سالىقتان وتكەن جىلى 72 ملرد تەڭگەگە جۋىق قاراجات جينالدى, ياعني 160 ملن دوللار. ءوسىم 64%-دى قۇرادى. بۇل ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. تۋريزم سالاسىندا 80 مىڭنان اسا ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. الماتىدا 100-دەن اسا ەتنوس وكىلدەرى تۇراتىندىقتان, بۇل مادەني جانە گاسترونوميالىق الۋاندىقتى قامتاماسىز ەتىپ تۇر», دەدى ءا.ابدىقادىروۆ.

اس مازىرلەرىن دارىپتەۋگە ۇمتىلعان «Almaty Crossroads» كونفەرەنتسياسى ءوتىپ جاتقاندا, ءدام تارتقاندارعا قالانىڭ تاڭداۋلى مەيرامحانالارىنان The World’s 50 Best Restaurants and Michelin جۇلدىزدى اسپازدار ازىرلەگەن گاسترونوميالىق كەشكى استار بۇيىردى. فەستيۆالدىق كەشكى استار العاش رەت مەي­رام­حانالاردان تىس, قالانىڭ تانىمال ورىندارىندا ۇيىمداستىرىلدى. ال­بەتتە, مۇنداي ءىس-شارالار الماتىنىڭ گاسترونوميالىق الۋاندىعىن جارنامالاپ, تۋريست تارتۋعا سەپتەسەتىنى ءسوزسىز.

ءتۋريزمدى تابىس كوزىنە اينالدىرۋعا ۇمتىلعان ەلدەردىڭ ءبارى دە قول قۋسىرىپ قاراپ جاتقان جوق. ماسەلەن, بيىل ەلى­مىزدىڭ تالانتتى جاس اسپازدارى تاتار­ستاندا شەبەرلىكتەرىن كورسەتتى. قازاق­ستان دەلەگاتسياسىنىڭ يسلام ەلدەرى جاس اسپازدارىنىڭ (Young Chefs International 2024) حالىقارالىق تۋرنيرىنە دايىندىعى تۋرالى قازاقستان رەستوراتورلار كلۋبى قاۋىمداستىعىنىڭ جەتەكشىسى گۇلنار قاتىباەۆا بايانداي وتىرىپ: «بۇل جارىس بەس جىلدان بەرى تاتارستاندا ءوتىپ كەلەدى. قىزىقتى ءىس-شاراعا مالايزيا, ساۋد ارابياسى, قاتار, قازاقستان, قىرعىزستان, وزبەكستان, ازەربايجان, ليۆان, ماروككو ەلدەرى قاتىسىپ, الەمدىك دەڭگەيدەگى تانىمال اسپازدار مۇرىندىق بولىپ ءجۇر. قازاقستان ءوز ءدامى مەن تاجىريبەسىن ۇسىنا الاتىن قاتىسۋشى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قازىلار القاسىنىڭ دا قۇرامىنا كىرەدى», دەدى.

بارماعىنان بال تامعان جاس اسپازدارىمىز باسەكەلەستەرىن نەسىمەن تاڭداي قاقتىردى دەگەن ساۋالعا قازاقستان دە­لەگاتسياسىنىڭ وكىلدەرى: «ۇلتتىق مازىر­لەرىمىزدى ەلارالىق دەڭگەيدە كورسە­تۋ مۇم­كىندىگىنە يە بولعانىمىزدى ماق­تان تۇتا وتىرىپ, اسپازدارىمىزدىڭ قوسپالارى از قازاق اسحاناسىنىڭ بىرە­گەيلىگى مەن باي­لىعىن كورسەتە بىلگەنىنە قۋانامىز», دەدى.

تاتارستانداعى تۋرنيردە ەلىمىزدىڭ ابىرويى ءۇشىن جاس ءارى تالانتتى اسپاز رۋسلان يبراگيموۆ پەن الماتى تەحنو­لوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 3-كۋرس ستۋدەنتى مەرەي جەكسەنالى بارىن سالدى. سوندا مەرەي «جاستىق جانە كورەگەندىك» اتتى اتاۋلى سىيلىقپەن ماراپاتتالدى.

ءبىر جاعىنان, مۇنداي جارىستاردا كوزگە تۇسكەن جاس اسپازداردىڭ شەبەرلىگىن شىڭدايتىن ورتا عانا ەمەس, اسپازدار قاۋىمداستىقتارىمەن دوستىق بايلانىستى بەكەمدەۋدىڭ, ىنتىماقتاستىق ورناتۋدىڭ تاماشا ءبىر ءادىسى دەپ قابىل­داعان ءجون.

مەرەي جەكسەنالىنى جارىسقا دايىن­­داعان رۋسلان يبراگيموۆ قازاق اس­­حا­­ناسىنىڭ وزىندىك ورنى بار ەكەنىن, شەتەلدىك ارىپتەستەرى ۇنەمى جەرگىلىكتى ءسۇت ونىمدەرىنەن جاسالعان مازىرلەردى سۇرايتىنىن ايتا كەلە: «بىزدە كەرەمەت ءسۇت ونىمدەرى بار, شيكىزات ساپاسى جوعارى دەڭگەيدە. الداعى 5-6 جىلدا جاھاندىق دەڭگەيدە تانىلا تۇسەمىز دەپ ويلايمىن», دەدى.

سونىمەن قاتار ول ۇلتتىق تاعام تۇرلەرىنىڭ ءدامىن قالاي بايىتا تۇسۋگە بولاتىنىن ايتىپ بەردى.

«مەن – ءوز ەلىمنىڭ پاتريوتىمىن. الەۋمەتتىك جەلىدە شاعىن بلوگىمدە ەلىمىزدىڭ تابيعاتى مەن تاعام دايىن­داۋدىڭ ءداستۇرلى ادىستەرى تۋرالى جازىپ وتى­رامىن. ءداستۇرلى ادىستەر دەگەندە, قازاق ەلى تۇركى حالىقتارى سياقتى كوشپەلى حالىق بولعانىن قاپەردە ۇستايمىز. بىزدە اس ءپىسىرۋدىڭ جالعىز ءادىسى – قۋىرۋ, قايناتۋ, بۇقتىرۋ جانە قازاندا دايىنداۋ. مەن دايىندايتىن بارلىق اس ءمازىرىنىڭ دەنى وتقا پىسىرىلەدى. ياعني ناننان باستاپ ءبارىن وتقا پىسىرەمىن. سونىمەن قاتار ۇلتتىق تاعامدار, سونىڭ ىشىندە كوجە دايىنداۋدىڭ, ەت اسۋدىڭ ايىرماشىلىعى جونىندە بايانداپ, ءتۇسىندىرىپ وتىرامىن. تۋما تابيعاتىمىزدان, ءوز ونىمدەرىمىز بەن اينالاداعى ادامدارىمىزدان شابىت الامىن. ەلىمىزدە كوپتەگەن ەتنوس وكىلى تۇرادى, ارقايسىسىنىڭ ازداعان قۇپياسىن, اس ازىرلەۋدىڭ تەحنولوگيالىق اسپەكتىلەرىن الۋعا بولادى. مۇنىڭ ءبارىن قازاق گاسترونومياسىنا بەيىمدەسەڭىز, عالامات ءدام شىعادى», دەدى ر.يبراگيموۆ.

وسى ورايدا الماتى تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاماق ونىمدەرى تەحنولوگياسى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ايگۇل تاەۆانىڭ پايىمىن العا تارتۋعا بولادى.

ء«بىزدىڭ بولىمدە وقيتىن اسپازدار مەن تەحنولوگيالىق ينجەنەرلەردىڭ ايىرماشىلىعى – تاعام حيمياسى مەن تەر­ميالىق وڭدەۋ كەزىندەگى بيوحيميا­لىق ۇدەرىستەردىڭ ىرگەلى بىلىمدەرى بار. بو­لاشاق تەحنولوگ, اسپازدار وقي­تىن ينجەنەرلىك قۇرامداس بولىك پەن ين­جە­نەرلىك پاندەر ۇلكەن مانگە يە دەسەك, بۇل – اسپازدىق جابدىقتار, تەحنولوگيالىق پروتسەستەردى اۆتوماتتاندىرۋ مەن تاعى باسقاسى. ونىمدەرىمىزدى حالىقارالىق نارىققا شىعارۋ ءۇشىن تاعام ونىمدەرىنىڭ ساپاسى جوعارى, قاۋىپسىزدىگى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي بولۋى كەرەك. ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەر وسى باعىتتاردا زاماناۋي ءبىلىم الىپ جاتىر», دەدى ا.تاەۆا.

قازاقستان رەستوراتورلار كلۋبى قاۋىمداستىعىنىڭ جەتەكشىسى گۇلنار قا­تىباەۆا جوعارىداعىداي تۋرنير جاس­تار اراسىندا اسپازدىقتى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ, ماماندىقتىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ ماقساتىندا دا وتكىزىلەتىنىن اتاپ ءوتتى.

«تۋرنير يدەياسى تاتارستاننىڭ قازان قالاسىندا پايدا بولعان. بىلتىر دا وسى تۋرنيرگە قاتىسىپ, قالاي وتكەنىن كوردىك. جارىستىڭ ۇيىمداستىرىلۋى جاقسى, بىراق ءبىزدىڭ ەلمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. بىزدە مۇنداي تۋرنيرلەرگە قاتىسۋ وتە قيىن, ولاردا جەڭىلدەتىلگەن. ەلىمىزدە حالىقارالىق تۋرينيرلەرگە قاتىسۋ ءۇشىن ۇلكەن دايىندىقتان ءوتۋ قاجەت. تاتارستانداعى ءتۋرنيردى ۇيىمداستىرۋدا مەملەكەت كەڭ قولداۋ كورسەتەدى. وسى جاعىنان تاتارستان تاجىريبەسىن الۋعا بولادى دەپ ويلايمىن. مۇمكىن, تۋرنيردەن كورگەنىمىزدى بايانداي بەرسەك, بىزدە دە تاعام سالاسىنا نازار اۋدارىلىپ, گاستروتۋريزمنىڭ دامۋىنا قولداۋ كۇشەيە تۇسەدى دەپ ۇمىتتتەنەمىن», دەدى گ.قاتىباەۆا.

قىسقاسى, ەلىمىزدە گاستروتۋريزمدى دا­مىتۋدىڭ العىشارتتارى بار. قۇنارلى دا ءدامى ءتىل ۇيىرگەن تابيعي تاعامدارىنان ءدام تاتۋ ءۇشىن ۇشاقتىڭ دا قاناتى تالاتىن ەلدەردەن كەلەتىن تۋريستەر قا­تارى پايدا بولا باستاعانى قۋانتادى. قازاقستانعا تابانى تيگەن تۋريستەردىڭ توبەسى كوكپەن تىلدەسكەن تاۋ باۋرايىندا اسىلعان ەت, جەرگە كومىلگەن قارىنبۇرمە, شوققا قاقتالعان كاۋاپ, قايماق, تارى قوسىلعان شاي سياقتى ۇلتتىق تاعامدارىمىز تۋرالى ەستەلىكتەرىن ەستىگەندە مەرەيىمىز تاسىپ, ىقىلىم زامانداردا كوشپەلىلەر مىڭ ءتۇرلى اس ءمازىرىن ازىرلەي بىلگەنىن العا تارتامىز. البەتتە, قازاق مەيرام­حانالارىنداعى اس مازىرىندە ۇيعىر, ورىس, قىتاي, وزبەك اسحانالارىنىڭ دا ىقپالى جوق ەمەس. قالاي دەسەك تە, قانشا ەلدى ارالاپ, تالاي جەردەن ءدام تاتساق تا, قازاقتىڭ بايلىعى داستارقانى ەكەنىن تۇيسىنە بەرەسىڭ.

الماتى