ينتەرنەت الاياقتار قاشانعى الشاڭدايدى؟

سەبەبى كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە ينتەرنەت الاياقتاردىڭ الداۋىنا ءتۇسىپ, قىرۋار اق­شا­سى­نان ايرىلىپ زار يلەگەن ادامدار كوبەيىپ كەتتى. وسىعان وراي باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتى 2021 جىلدان باستاپ ينتەرنەت الاياقتىق ستاتيستيكاسىن بولەك جۇرگىزۋگە كوشتى. وسى ۆەدومستۆونىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, سول جىلى ينتەرنەت الاياقتىق فاكتىلەرى 2020 جىلعىمەن سالىستىرعاندا 50,5 پايىزعا ۇلعايىپ, 21 405-گە جەتكەن. بۇل قىلمىس كورسەت­كىشى 2022 جىلى 3,9 پايىزعا ازايىپ, 20 569 بولعان. ال بىلتىر ينتەرنەت الاياقتار وزىندىك «رەكورد» ورناتىپ, 21 777 قىلمىس جا­­ساپتى.

ينتەرنەت الاياقتىق بيىل ءتىپتى ۇدەپ كەتتى. وتكەن جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا 9 545 ادام ينتەرنەت الاياقتارعا جەم بولسا, بيىلعى سايكەس كەزەڭدە بۇل كورسەتكىش 4 پايىزعا ارتىپ, 9 936 ادامعا جەتتى.

عالام­تور­داعى كوزگە كورىن­بەيتىن قىل­مىس­كەرلەر, اسىرەسە استانا قالا­سى­نىڭ تۇر­عىن­دا­رى­نا شابۋىلدا­رىن جيىلەتىپ تۇر. وتكەن 6 ايدا ەلوردادا 2 204 ينتەرنەت الاياق­تىق تىركەلگەن. الماتى قالا­سىن­دا وسىنداي 1048 قىلمىس جا­سالعان. وڭىرلەردىڭ ىشىندە قارا­عاندى وبلىسى «كوش باس­تاپ» تۇر. كومىرلى ايماقتا 813 ادام ينتەرنەت الاياقتاردان زارداپ شەككەن. بيىل بۇل قىلمىس پاۆلودار وبلىسىندا بىلتىرعى سايكەس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 83,3 پايىزعا ۇلعايىپ, 715-كە جەتتى. سونداي-اق الماتى وبلىسىندا – 44,9 پايىزعا (613 ادام) قىزىلوردا وبلىسىندا – 43,6 پايىزعا (158 ادام), اقمولا وبلىسىندا – 42,2 پايىزعا (600 ادام), قوستاناي وبلىسىندا – 23,6 پايىزعا (619 ادام), جامبىل وبلىسىندا – 19,3 پايىزعا (105 ادام), ماڭعىستاۋ وبلىسىندا – 18,3 پايىزعا (142 ادام), اتىراۋ وبلىسىندا – 17,3 پايىزعا (482 ادام) كوبەيدى.

ينتەرنەت الاياقتىقتىڭ سانى عانا ەمەس, جۇرتقا كەلتىرگەن زا­لا­لى دا ۇلعايىپ بارادى. 2022 جىلى ىشكى ىستەر ورگاندارىنا ازاماتتاردان ەكىنشى دەڭ­گەيدەگى بانكتەر بويىنشا جۇر­گىزىلگەن الاياقتىق وپەراتسيالار ار­قىلى جالپى سوماسى 6,6 ملرد تەڭ­گەدەن ايىرىلعانى تۋرالى 5 814 ءوتىنىش تۇسكەن. بۇعان قوسا, ميكروقارجى ۇيىمدارى بويىنشا جالپى سوماسى 342 ملن تەڭگە بولاتىن 619 ءوتىنىش تىركەلگەن. ال وتكەن جىلى ينتەرنەت الاياقتار ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر بويىنشا ازاماتتارعا كەلتىرگەن زالالدىڭ جالپى سوماسى 7,5 ملرد تەڭگە بولعان 6 246 ءوتىنىش قابىلدانعان, سونداي-اق ميكروقارجى ۇيىمدارى بويىنشا جالپى سوماسى 255 ملن تەڭگە بولعان 451 ءوتىنىش تۇسكەن.

جوعارىدا كەلتىرىلگەن دەرەك­تەر قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ينتەرنەت الاياقتىقپەن كۇ­رەس­تى پارمەندى جۇرگىزە الماي وتىر­عاندىعىن كورسەتەدى. بۇعان پار­لامەنت دەپۋتاتتارى نازار اۋدارىپ, بىرنەشە مارتە دا­­بىل قاققانىمەن, اياقتارىن ال­شاڭ باسقان ينتەرنەت الاياق­تار­عا ايىل جيعىزاتىنداي ش­ارا قولدانىلعان جوق. ماسە­لەن, ءماجىلىس دەپۋتاتى ەرلان ستامبەكوۆ بيىلعى 15 ما­مىردا ۇكىمەتكە, باس پروكۋ­را­تۋراعا جانە ۇلتتىق بانككە جول­داعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا ينتەرنەت الاياقتار كوبى­نە زەي­نەتكەرلەردى الداپ-ارباپ قاق­پاندارىنا ءتۇسىرىپ جۇر­گەن­دى­گىن, بىراق قۇقىق قور­عاۋ­شى­لار ولارعا اراشا بولا الماي وتىرعاندىعىن ناقتى دالەلدەر كەلتىرە ايتتى. مىسالى, الماتى قالاسىندا 73 جاستاعى زەينەتكەر ايەل ينتەرنەت الاياقتاردىڭ سوزىنە الدانىپ, پاتەرىن ساتىپ, ودان تۇسكەن 18 ملن تەڭگەسىنەن, بانكتەگى دەپوزيتىندە جاتقان 6 ملن تەڭگەسىنەن جانە كرەديتكە العان 1 ملن تەڭگەسىنەن – بارلىعى 25 ملن تەڭگەسىنەن ءبىر-اق ساتتە ايىرىلىپ قالعان. قازىر ول الەۋمەتتىك ۇيگە بارىپ پانالاپ, زەينەتاقىسى ەسەبىنەن بانكتەن العان كرەديتىن تولەپ جاتىر. ال المالى اۋداندىق پوليتسيا باسقارماسى قىلمىسكەرلەردى ىزدەۋدى توقتاتىپ تاستاعان بولىپ شىقتى.

وڭتۇستىك استانادا تۇراتىن ينتەرنەت الاياقتار ءتىپتى قوعام­دىق كولىكتە تاعى ءبىر زەينەتكەر ايەلدىڭ ءموبيلدى تەلەفونىن ۇرلاپ الىپ, سول ارقىلى بىر­نەشە كۇننەن كەيىن ەكىنشى دەڭ­گەي­دەگى بانكتەن 577 مىڭ تەڭگە كرەديت العان. زارداپ شەككەن زەينەتكەر وسى جايلى ىشكى ىستەر ورگانىنا شاعىمدانعان. الايدا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ونىڭ اقشاسى كىمگە جىبەرىلگەنىن بىلە تۇرا قىلمىسكەرلەردى قۇرىقتاۋ شارالارىن قولدانباعان.

وسكەمەن قالاسىندا ينتەرنەت الاياقتاردىڭ ءتىلىن العان 72 جاستاعى زەينەتكەر ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەن 2 ملن تەڭگە كرەديت الىپ, ءوزى تانىمايتىن بىرەۋدىڭ شوتىنا اۋدارعان. بۇل فاكت بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالعانىمەن, كەيىن تەرگەۋ ءىس-شارالارى توقتاتىلعان. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قو­لىندا زەينەتكەردىڭ اقشاسىن كىمدەر الىپ جاتقاندىعى كورسە­تىل­گەن فوتوسۋرەت بولعانىنا قا­را­ماستان, قىلمىسكەرلەر ۇس­تال­ماعان.

ءماجىلىس دەپۋتاتى ايتقان سىن­نىڭ ادىلدىگىن باس پروكۋرا­تۋ­را اشكەرەلەگەن كوپتەگەن زاڭ بۇزۋشىلىق تا ايعاقتادى. جو­عارى قاداعالاۋ ورگانى جۇر­گىزگەن تالداۋدىڭ ناتيجە­سىن­دە ينتەرنەت الاياقتىق فاكتى­لەرى بويىنشا تەرگەۋدىڭ تولىق­تى­عى مەن جان-جاقتىلىعى قام­تا­ما­سىز ەتىلمەي, قوزعالعان قىل­مىس­تىق ىستەردىڭ 40-ى زاڭسىز توقتاتىلعاندىعى جانە 185-ءى ورىن­سىز ۇزىلگەندىگى انىقتالعان. مۇنداي شەشىمدەردىڭ كۇشى جويىلىپ, زاڭ بۇزۋعا جول بەرگەن 159 پوليتسيا قىزمەتكەرى, ونىڭ ىشىندە 83 باسشى, سونداي-اق 18 پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرى تارتىپتىك جازاعا تارتىلعان.

باس پروكۋراتۋرا ينتەرنەت الاياق­تىق قىلمىستاردى اشۋ­دىڭ تومەن بولۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى – ينتەرنەت الاياق­تار كورشى مەملەكەتتەردىڭ اۋما­عىنان əرەكەت ەتەتىندىگى, الايا­قتىق əدىستەرىن جاساندى ينتەللەكتىنى پايدالانۋ جəنە «دروپپەر» دەپ اتالاتىن دانەكەر ادامداردى قوسۋ ارقىلى ۇزدىكسىز جەتىلدىرەتىنى, باقىلانبايتىن سيپ-تەلەفونيا مەن سيم-بوكس قۇرىلعىلارىن زاڭسىز پايدالاناتىندىعى, وتاندىق سيم-كارتالاردى ەش كەدەرگىسىز سا­تىپ الاتىندىعى جانە ازامات­تار­دىڭ جەكە دەرەكتەرىنە وڭاي قول جەتكىزەتىندىگى دەپ سانايدى.

بۇل رەتتە بيىلعى 21 مامىردا قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنا­ما­لىق اكتىلەرىنە بايلانىس, تسيفر­لاندىرۋ, ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ جانە ارتىق زاڭنامالىق رەگلامەنتتەۋدى بولعىزباۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىنىڭ ۇلتتىق تولەم كورپوراتسياسى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ بازاسىندا قۇرىلعان انتيفرود-ورتالىققا ۇلكەن ءۇمىت ارتىلىپ وتىر. ول ازاماتتاردىڭ ينتەرنەت الاياقتىق بەلگىسى بار تولەم وپەراتسيالارىن تالداپ, شوتتارىن جەدەل بۇعاتتاۋعا جانە قارجى ۇيىمدارىنىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن ءوزارا ءىس-قيمىلىن ۇيىمداستىرىپ, ينتەرنەت الاياق­تاردى ىزدەرىن سۋىتپاي اشكە­رەلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ويت­كەنى انتيفرود-ورتالىققا ەكىن­شى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ, تولەم ۇيىمدارىنىڭ, ءموبيلدى وپەراتورلاردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرى قوسىلىپ, ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە اقپارات الماسۋ ىسكە اسىرىلادى جانە كۇماندى وپەراتسيالارعا قاتىسۋشىلار بويىنشا سالىستىرۋ جۇمىسى شاپشاڭ ورىندالادى.

ينتەرنەت الاياقتىقپەن كۇ­رەس­تى كۇشەيتۋ ماقساتىندا بىل­تىر ىشكى ىستەر مينيستر­لىگى بارلىق وڭىردە مامانداندىرىلعان «CyberPol» توپتارىن قۇرعان بولا­تىن. ولاردىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرىپ, ينتەرنەت الاياقتاردى جالعاننىڭ جارىعىنا شىعارۋ جۇمىسىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا قازىر ءىىم-دە كيبەرقىلمىستارعا قارسى ءىس-قيمىل دەپارتامەنتى قۇرىلىپ جاتىر.

الداعى ۋاقىتتا ينتەرنەت الاياق­تىقتان زارداپ شەككەن ادام­داردى الەۋمەتتىك قولداۋ شارا­لارى دا قولعا الىنباقشى. وسى ماقساتپەن قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى ازاماتتاردىڭ ونلاين-كرەديتتى وزدە­رىنىڭ قاتىسۋىنسىز, الاياق­تىق ادىسپەن العاندىعى سوت ارقىلى دالەلدەنگەن جاعدايدا ولارعا قارجى ۇيىمدارىنىڭ زالالدى وتەۋ جونىندە قويعان تالاپتارىن توقتاتۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن ازىرلەدى. ال باس پروكۋراتۋرانىڭ جانىنداعى ۇيلەستىرۋ كەڭەسى ۇكىمەتكە ينتەرنەت الاياقتىق جاساعانى ءۇشىن, سونىڭ ىشىندە «دروپپەرلەر» مەن جەكە دەرەكتەردى تاراتقان ادامدار ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ تۋرالى زاڭنامالىق وزگەرىستەر ەنگىزۋدى ۇسىندى. سونى­مەن قاتار وتكەن جىلى ينتەرنەت الاياقتىق قىلمىستاردى 77 پايىزعا ازايتقان بەلارۋستىڭ وڭ تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, ونلاين-كرەديتتىك وتىنىمدەردى قاراۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ ۇيعا­رىلدى. بۇل ينتەرنەت الاياق­تار­دىڭ الداپ-ارباۋىنا ۇشىراعان اڭعال جانداردىڭ دەر كەزىندە ەس جيۋىنا سەپتىگىن تيگىزەرى انىق.

ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى, ينتەرنەت الاياقتاردىڭ ايىلدارىن جي­عىزىپ, ادىمدارىن اشتىرمايتىن كۇن الىس ەمەس سياقتى.