ماسكەۋگە جولىڭىز ءتۇسىپ, گوگول بۋلۆارىنا بارا قالساڭىز, ەرەكشە ءبىر ەسكەرتكىشتى كورەر ەدىڭىز. ول – كەڭەس وداعىنان شىققان نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, ايگىلى جازۋشى ميحايل شولوحوۆتىڭ ايكەلى (باۋىرلاس وزبەك پەن قىرعىزعا قۇرمەتىمىز بولسىن, ەسكەرتكىش بىرىندە – حايكەل, ەكىنشىسىندە ايكەل اتالادى).
اۆتورى – الەكساندر رۋكاۆيشنيكوۆ. بۇل كىسى – ەكى-ءۇش اتاسىنان بەرى ءمۇسىن ونەرىن قۋعان تانىمال تۇلعا. قازىر جاسى 74-كە قاراپ تۇر. ونىڭ قولىنان 70-جىلداردان بەرى تالاي دۇنيە شىققان. قىسقارتىپ قانا ايتايىق, ۆ.ۆىسوتسكي, ۆ.نابوكوۆ, ۆ.تاتيششەۆ, يۋ.نيكۋلين, ل.ياشين, م.ماگوماەۆ, يۋ.سەمەنوۆ, ت.ب. ەسكەرتكىشتەرى. ەڭ قىزىعى, كوممۋنيست كوسەمىنەن باستاپ بولشەۆيك قولىنان اجال تاپقان دىندارلارعا دەيىن سومداعان.
ا.رۋكاۆيشنيكوۆ شىعارماشىلىعىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – تۋىندىلارى سوتسرەاليزم شەكپەنىنەن شىقپاعاندىعى. ويلى, سالماقتى ءھام توسىن. ءبىرازىن رەسەي قوعامى اۋىر قابىلداعان (مىسالعا ف.دوستوەۆسكي ەسكەرتكىشىن). سوعان قاراماي ءتۇرلى اتاق-دارەجەدەن كەندە ەمەس.
ءبىز ءوزىمىز كورگەن م.شولوحوۆ ەسكەرتكىشى تۋرالى ايتايىق. بۇل تۋىندى 2007 جىلى ورناتىلىپتى. شاھاردىڭ ەكى عيماراتى ورتاسىنداعى ءسال ويپاڭ جەردە قايىققا وتىرعان كلاسسيك-جازۋشى بەينەلەنگەن. سۋ – دون وزەنى, جالپاق تاس تەربەلگەن تولقىن ەكەنى تۇسپالدانعان. ىقشامداۋ كۇرتكى جامىلعان قالامگەر ويلانىپ وتىر. قولىنداعى تەمەكى دە بايقالادى. ءبىر ەسكەگى – قايىقتىڭ جاقتاۋىندا, ەكىنشىسى – ۇستىندە. ونەرتانۋشىلار م.شولوحوۆتىڭ كوز تىككەن جاعى – ءبىر كەزدە ءوزى ماسكەۋگە كەلىپ, ايالداپ جۇرگەن ارباتتىڭ «سيۆتسەۆ ۆراجەك» ورامى دەسەدى.
تۋىندىنىڭ توسىن تۇسى – مۇندا ەمەس, قايىق باعىتىنا كەرى ءجۇزىپ بارا جاتقان جىلقىلاردا. ارينە, تەرەڭ دە تەلەگەي دون وزەنىنىڭ بەينەسىن قىلقۇيرىقتاردىڭ باسى جانە دوڭەستەۋ جەردەن قۇلاعان سۋ يميتاتسياسى ايقىنداي تۇسەدى. ەرەكشە دەتال – بارلىق اتتىڭ جۇگەنى انىق كورىنەدى. الايدا ۇستىندە ادامى جوق (قۇددى, «يەڭ قايدا, اقبوزات, يەڭ قايدا؟..»). جالعىز ءبىر ق ۇلىن عانا اداسقانداي – جازۋشى قايىعى بەت العان جاعاعا قاراي بۇرىلىپتى (جازۋشىنىڭ «ق ۇلىن» اڭگىمەسىندەگى سۋ يىرىمىندە قالعان جانۋار بالاسىن قۇتقارامىن دەپ وققا ۇشقان كەيىپكەر ەسكە تۇسەدى). سكۋلپتوردىڭ وسى شەشىمىن ونەرتانۋشىلار «ا.رۋكاۆيشنيكوۆ شولوحوۆتىڭ شىعارماشىلىعىنا سۇيەنىپ, توڭكەرىستەن كەيىنگى الاساپىراندى, اق پەن قىزىل قىرعىنىن, قۇردىمعا كەتە باستاعان رەسەي ءداستۇرىن, بەلگىسىزدىك پەن قيىندىقتى مەڭزەگەن» دەيدى.
ءيا, جۇگەنى بار دا, يەسى جوق اتتارعا قاراپ, مۇنداي داعدارىس كەز كەلگەن بەرەكەسىز ەلدە قايتالانىپ تۇراتىنىن اڭعارعانداي بولامىز. دەگەنمەن قاي ۋاقىتتا دا تىعىرىقتان جول تابار ازاماتتار تابىلادى. وسىنى سەزدىرگەندەي, م.شولوحوۆ «تىنىق دون» رومانىندا «اقىلدى-اق باسىڭ بار, بىراق ول اقىماققا بۇيىرىپتى» دەگەن حالىق ناقىلىن ەسكە الادى...
جىلقىنى قادىر تۇتقان قازاق ءۇشىن ات باسىنىڭ كيەسى بار. حالىق تىيىمىندا «مالدىڭ باسىنان ۇرماۋ كەرەكتىگى» ەسكەرتىلەدى. دالانىڭ ءال-اۋقاتى مال باسىمەن ەسەپتەلەدى. حان-سۇلتاننىڭ جومارتتىعى «دانىشپانعا ات باسىنداي التىن بەرگەنىمەن» ولشەنەدى. قادىرلى تۇلپارىنىڭ باسىن ارۋلاپ جەرلەيدى. قازاق ساحاراسىندا اتباسى, جىلقىباسى دەگەن توپونيميكالىق اتاۋلار از ەمەس.
سالىستىرمالى تۇردە قاراساق, ات باسى مەن ادام باسىنىڭ ايىرماسى از. ايتالىق, قىر قازاعىنىڭ جىلقى باسىن قادىرلەۋى – ءوزىن, شارۋاسىن, ىزگى نيەتىن, بۇگىنى مەن بولاشاعىن قادىرلەۋمەن ءبىر ەسەپ. سكۋلپتور الەكساندر رۋكاۆيشنيكوۆ دون كازاگى ارمانىن جەتكىزگەن ميحايل شولوحوۆقا وسى ورەدە قاراپ وتىر.
ارمان دەگەننەن شىعادى, م.شولوحوۆقا ايشىقتى ايكەل قويۋ ءمۇسىنشىنىڭ اكەسى يۋليان رۋكاۆيشنيكوۆ ويىندا ابدەن پىسكەن ەكەن. ءتىپتى ول وسى جوبانى 80-جىلدارى ۇتىپ تا الىپتى. بىراق جەتىلدىرۋ مەن ورناتۋدىڭ ءساتى تۇسپەپتى. كىشى رۋكاۆيشنيكوۆ اكە ارمانىن دا, ءوزىنىڭ دارا يدەياسىن دا جۇزەگە اسىردى.
يەسىز جىلقىلاردى دون وزەنىنىڭ ءتۇپسىز ءيىرىمى جۇتا ما, جوق, بۇل جانۋارلار امالىن تاۋىپ, كەلەسى جاعاعا امان-ەسەن شىعا ما – ەسكەرتكىش اۆتورى مۇنى ويلاۋدى قوعام ەركىنە قالدىرعان.
ايتۋعان دوسبي