قاسىم-جومارت توقاەۆ: الداعى ون جىل ءبىزدىڭ ايماقتىڭ بولاشاعىن ايقىندايتىن كەزەڭ

مەملەكەت باسشىسى الداعى ون جىل ءبىزدىڭ ايماقتىڭ بولاشاعىن ايقىندايتىن كەزەڭ بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. وسى تاريحي مۇمكىندىكتى قانشالىقتى ءتيىمدى پايدالانا الاتىنىمىز تەك وزىمىزگە بايلانىستى ەكەنىن ەسكە سالدى.

«جاھاندىق گەوساياسي احۋال اۋمالى-توكپەلى بولىپ تۇرعان قازىرگى كەزدە ءبىز وڭىردە ءوزارا سەنىمگە جانە ور­تاق ءارى ءبىرتۇتاس قاۋىپسىزدىككە نەگىز­دەل­گەن كەڭىستىك قۇردىق, وڭىرلىك ىق­­پال­داستىققا بوگەت كەدەر­گى­لەردى جويدىق, كوپ قىرلى ىن­تى­ماق­تاستىعىمىزدى جوعارى ساپالى دەڭگەيگە شىعاراتىن تۇعىر قالىپتاستىردىق. قازاقستان بۇگىندە قىرعىزستان, تاجىك­ستان, وزبەكستان ەلدەرىمەن وداق­تاستىق قاتىناس ورناتىپ, تۇرىك­­مەنستانمەن ستراتەگيالىق ارىپ­تەستىكتى دايەكتى تۇردە كەڭەيتىپ كەلەدى. حا­لىق­تارىمىزدىڭ ءوزارا جا­قىن بو­لۋعا ۇمتىلىسى بار­لىق دەڭگەيدەگى باي­لانىستىڭ كۇ­شەيۋى­نەن دە كورىنەدى. مەملەكەت باس­شىلارىنىڭ ءبىر-بىرى­نە ءجيى ساپارلاپ, تۇراقتى كەزدەسۋى پارلا­مەنتارالىق, ۇكىمەت­ارالىق جانە ۆەدومستۆوارالىق بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋگە تىڭ سەرپىن بەردى. بەلسەندى ساياسي ديالوگ پەن ىزگى نيەت بەسجاقتى ىقپالداستىقتى دامى­تۋ ىسىندە ماڭىزدى ۇيىستىرۋشى فاك­تورعا اينالدى. وڭىردەگى مەملەكەتتەر ءبىر-ءبىرىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن, ەگەمەندىگىن جانە اۋماقتىق تۇتاستىعىن قۇرمەت­تەۋ, كەلىسپەۋشىلىكتەر تۋىنداي قالسا ونى بەيبىت جولمەن شەشۋ سياقتى ىرگەلى قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن ىنتى­ماقتاستىقتىڭ ورتالىق ازياعا عانا ءتان بىرەگەي ۇلگىسىن قالىپتاستىردى», دەپ جازدى پرەزيدەنت.

سونىمەن قاتار ماقالادا ءار قالادا وتكەن كەزدەسۋلەردىڭ ناتيجەسىندە وڭىرلىك ىقپالداستىقتىڭ تەرەڭدەپ, كەڭەيە تۇسكەنى اتاپ وتىلگەن.

«ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باس­شى­لارىنىڭ استانادا, تاشكەنتتە, تۇرىكمەنباشىدا, شولپان-اتادا, دۋشانبەدە بەس كونسۋلتاتيۆتىك كەز­دەسۋى بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە وڭىر­لىك ىقپالداستىق بارىنشا تە­رەڭ­­دەپ, كەڭەيە ءتۇستى. ءتىپتى بۇرىن-سوڭ­­دى بول­ماعان دەڭگەيگە كوتەرىلىپ, ينتە­گ­را­­تسيالىق ۇدەرىستەر دايەكتى, جۇيەلى جانە ەڭ باستىسى, ۇزدىكسىز سي­پاتقا يە بولدى دەسەم, ارتىق ايتقان­دىق ەمەس.

2018 جىلى استانادا وتكەن ال­عاشقى كەزدەسۋدە وڭىردەگى بەس ەلدىڭ ىقپال­داستىعىنا قاتىستى نەگىزگى با­عىت­تار ايقىندالدى. سونىڭ ارقا­سىن­دا وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى قامتا­ماسىز ەتۋ سالاسىنداعى بايلانىستار جاندانا ءتۇستى.

2019 جىلى تاشكەنتتەگى ەكىن­شى كەزدەسۋدە ورتالىق ازيا كوش­باسشىلارى وڭىرلىك ىقپالداس­تىق­تى نىعايتا تۇسەتىن بولاشاعى زور بىرقاتار باستاما كوتەردى. اتاپ ايت­قاندا, قازاقستان ءححى عاسىر­دا ور­تالىق ازيانى دامىتۋ ءۇشىن دوستىق, تاتۋ كورشىلىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى شارتقا قول قويۋ, سونداي-اق ءوڭىر ەلدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەس­تەرى حاتشىلارىنىڭ تۇراقتى كەزدە­سۋىن وتكىزۋ قاجەتتىگى تۋرالى ۇسى­نىس ءبىلدىردى. سامميتتەردى وتكىزۋ رەگ­لا­مەنتىنىڭ قابىلدانۋى باسقوسۋدىڭ ماڭىزدى ناتيجەسى بولعانى داۋسىز.

2021 جىلى تۇرىكمەنباشى قالا­­سىن­داعى ءۇشىنشى سامميت وتە ماز­مۇندى ءوتتى. مەملەكەت باس­شى­­لارى پارلامەنتارالىق فورۋم مەن جاستار فورۋمىن شاقىرۋ, ىس­كەر­لىك كەڭەس قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەردى. كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋلەر سيمۆوليكاسىنىڭ بەكىتىلۋى دە – ايتۋلى قادام.

2022 جىلى شولپان-اتادا وت­كەن ءتورتىنشى كەزدەسۋدىڭ باستى سايا­سي قورىتىندىسى رەتىندە ءححى عاسىر­دا ورتالىق ازيانى دامىتۋ ءۇشىن دوستىق, تاتۋ كورشىلىك جانە ىنتى­ماقتاستىق تۋرالى بەسجاقتى شارتقا قول قويۋ ءراسىمىنىڭ باستالۋىن, سونداي-اق ورتالىق ازيانىڭ «جاسىل كۇن ءتارتىبى» باعدارلاماسىنىڭ جانە كوپجاقتى فورماتتار اياسىنداعى ىقپالداستىق تۇجىرىمداماسىنىڭ بەكىتىلۋىن ايتۋعا بولادى.

2023 جىلى دۋشانبەدەگى مەرەي­­تويلىق بەسىنشى كەزدەسۋدە ور­تالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشى­­لارىنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋ­لەرىنىڭ فور­ماتىن ينستيتۋتتاندىرۋ جولىن­دا العاشقى قادام جاسالدى. ەل­­دەردىڭ كوشباسشىلارى ۇلت­تىق ۇي­لەس­تىرۋشىلەر كەڭەسىن (ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ كون­سۋل­تاتيۆتىك كەزدەسۋلەرى ىستەرى بويىن­شا) قۇرۋ تۋرالى شەشىم قا­بىل­دادى», دەلىنگەن ماقالادا.

بۇدان ءارى, پرەزيدەنت ماقالاسىندا ەلوردادا وتەتىن كەزدەسۋ جالعاسىن تاۋىپ, ءوزارا ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا فورماتى تۋرالى دا ءسوز قوزعالعان.

«استاناداعى التىنشى كونسۋل­تا­تيۆتىك كەزدەسۋدە كولىك سالاسىنداعى ۆەدومستۆو باسشىلارىنىڭ باسقو­سۋى ودان ءارى جالعاسادى, ەنەرگەتيكا مي­نيسترلەرىنىڭ العاشقى كەزدە­سۋى بولادى. سونداي-اق وڭىردەگى مەملە­كەتتەردىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارىنا جانە اقپارات ماسەلەلەرىنە جاۋاپتى مينيسترلەرى مەن وزگە دە لاۋازىمدى تۇلعالارىنىڭ كەڭەسى وتەدى. جالپى العاندا, جوعارى دەڭگەي­دەگى جۇيەلى كەزدەسۋلەر بارلىق با­عىت بويىنشا بىرلەسكەن جۇمىسقا ەلەۋلى سەرپىن بەردى. وڭىرلىك ىنتىماق­تاس­تىقتى دامىتۋعا ارنالعان جول كارتالارىنىڭ قابىلدانۋى بۇعان زور سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر. ولارعا ىقپال­داستىقتى نىعايتۋ جونىندەگى ناق­تى ءىس-شارالار ەنگىزىلگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە, ايماقتا ساۋدا-ەكونو­ميكالىق جانە ىسكەرلىك بايلانىستار ايتارلىقتاي جانداندى. ورتالىق ازيا اۋماعى تاريح تۇرعى­سىنان قاراعاندا تىم قىسقا مەرزىم ىشىندە ساۋدا, ينۆەستيتسيالىق جانە كو­لىك-كوممۋنيكاتسيالىق الەۋەتى جىل­دام ارتىپ كەلە جاتقان ءوزارا ءتيىم­دى ىنتىماقتاستىق كەڭىستىگىنە اينالدى. كەيىنگى 5 جىلدا (2018-2023 جىلدار) ءوزارا ساۋدا اينالىمى 2 ەسەگە جۋىق كوبەيىپ, 5,7 ميلليارد دوللار­دان 11 ميلليارد دوللارعا دەيىن ارت­تى. وتكەن جىلدىڭ قورىتىن­دى­سى بويىنشا ىشكى تاۋار اينالى­مى 25 پايىزعا ءوستى. سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرى­مەن ساۋداسى بىلتىر 26,8 پايىزعا ارتىپ, 8 ميلليارد دوللارعا جەتتى», دەلىنگەن ماقالادا.

سونداي-اق بىرلەسكەن ءىرى جوبالار وعان قا­تى­­سۋ­شى ەلدەرگە قوماقتى پايدا اكە­لىپ قانا قويماي, ورتالىق ازيا ەكونوميكاسىنىڭ بۇكىل قۇرىلىمىن وزگەرتىپ وتىرعاندىعى ءسوز ەتىلگەن.

«شەكارا ماڭىنداعى اۋدانداردا ساۋدا-لوگيستيكا جانە ونەركاسىپ حابتارىنىڭ جەلىسىن دامىتۋ ءىسى ىنتى­ماقتاستىقتىڭ ماڭىزدى باعىتى سانالادى. بۇل حابتار ءوزارا ساۋدا مەن ور­تاق ينۆەستيتسيالىق قىزمەتتى العا باستايتىن جاڭا درايۆەر بولا الادى. ەلدەرىمىزدىڭ كولىك-لوگيستيكالىق الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ستراتە­گيالىق ماڭىزى ارتىپ كەلەدى. بۇل سالا ءوڭىردىڭ قارقىندى دامۋىنا جاڭاشا سەرپىن بەرەتىن قوزعاۋشى كۇشكە اينالۋعا ءتيىس. ەكونوميكالىق ورلەۋدىڭ ناقتى باستاۋى سانالاتىن ونەركاسىپ, ەنەرگەتيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, كولىك جانە تسيفرلاندىرۋ سالالارىندا بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋعا كوپ كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر. ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ونەركاسىپتىك كووپەراتسياسىن دامىتۋ جونىندەگى ءىس-قي­مىل جوسپارىنىڭ بيىل بەكىتىلۋى وسى باعىتتاعى ماڭىزدى قادام بولماق»,  دەپ جازدى مەملەكەت باسشىسى.

ماقالانى تولىعىراق مىنا سىلتەمە ارقىلى وقي الاسىزدار.