مۇنايلى وڭىردە جىل سايىن تۇراقتاندىرۋ قورىندا ساقتالاتىن الەۋمەتتىك ماڭىزعا يە ازىق-ت ۇلىك قورىن كوبەيتۋگە نازار اۋدارىلىپ وتىر. ماسەلەن, كەيىنگى 3 جىلدا وسىنداي تاۋارلار قورى 3,5 ەسە ۇلعايعان.
«اتىراۋ» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى» اق توراعاسى دانيار تاحانوۆتىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بەس جىل بۇرىنعى ستاتيستيكامەن سالىستىرعاندا تۇراقتاندىرۋ قورىنداعى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ ءتۇرى 5-تەن 18-گە, ساتۋ نۇكتەلەرى 4-تەن 54-كە جەتىپتى. ال تۇتىنۋشىلارعا ساتىلعان كوكونىس ءونىمىنىڭ كولەمى 3 جىلدا 1 461-دەن 5 136 تونناعا دەيىن ارتقان. قازىر تۇرعىندار كۇندەلىكتى تۇتىناتىن وسىنداي تاۋارلاردىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن اينالىم قاراجاتىن تولىقتىرۋ قولعا الىنىپ وتىر. وسى ماقساتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى 2 ساۋدا جەلىسىمەن, 8 تاۋار وندىرۋشىمەن كەلىسىمشارت جاسالعان.
وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى جاسۇلان بيسەمبيەۆتىڭ پىكىرىنشە, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك باعاسىن تۇراقتاندىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستى جانداندىرۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. ويتكەنى ەڭ باستى ماسەلە – كۇندەلىكتى تۇتىناتىن ازىق-تۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسىن شەكتى دەڭگەيدەن اسىرماۋ. سول سەبەپتى باعاعا بايىپتى كوزقاراس قاجەت.
«وسى ورايدا اكىمدىك جانىنان اسەر ەتۋشى فاكتورلاردى جويۋ ماڭىزدى. الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك باعاسىن نەگىزسىز وسىرۋگە جول بەرۋگە بولمايدى. وبلىس تۇرعىندارى ءۇي ماڭىنداعى دۇكەندەر مەن شاعىن ماركەتتەردە باعا كوتەرىلگەنىن بايقاسا, شاعىمدى كىمگە, قايدا جولداۋ قاجەتتىگىن بىلۋگە ءتيىس. باعانى نەگىزسىز وسىرگەندەرگە قارسى جۇمىس توقتامايدى», دەدى جاسۇلان بيسەمبيەۆ.
بىراق تۇتىنۋشىعا ازىق-ت ۇلىك ۇسىناتىن ساۋدا جەلىلەرى باعانى تۇراقتى دەڭگەيدە ۇستاۋدى «ۇمىتىپ» كەتەدى. ءتىپتى تابيعي سيپاتتاعى توتەنشە جاعداي كەزىندە باعانى شەكتى دەڭگەيدەن اسىرىپ جىبەرگەندەر بار. اتىراۋ وبلىستىق ساۋدا جانە تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەركەبۇلان تاعاشەۆتىڭ مالىمەتىنشە, بيىل 6 ايدا «ساۋدا قىزمەتىن رەتتەۋ تۋرالى» زاڭ تالاپتارىن بۇزعان 51 كاسىپكەرلىك سۋبەكتىگە جوسپاردان تىس تەكسەرۋ جۇرگىزىلگەن. تەكسەرۋ قورىتىندىسىمەن 46 كاسىپكەرلىك سۋبەكتىگە 16 ەسكەرتۋ بەرىلىپ, 30 اكىمشىلىك ايىپپۇل سالىنعان. ايىپپۇلدىڭ جالپى سوماسى 2 ملن 817 مىڭ 691 تەڭگە بولعان.
«مامىر ايىندا اكىمدىك وڭىردە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا رۇقسات ەتىلگەن شەكتى بولشەك ساۋدا باعالارىنىڭ مولشەرىن بەكىتتى. وسىعان وراي مونيتورينگتىك توپ اپتا سايىن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-تۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسىن قاداعالادى. وڭىردەگى ساۋدا نىساندارىنىڭ يەلەرىنە باعانى تۇراقتاندىرۋ جونىندە كەڭەس بەرىلدى. سوعان قاراماستان تۇتىنۋشىلار ارىزىنا سايكەس اتىراۋ قالاسىنداعى «انۆار», «ماركو», «يارماركا», «ماشا فرۋت», قۇلسارى قالاسىنداعى «يدەال» سۋپەرماركەتىنە جانە ء«ىلياسوۆا گ.ب.» جەكە كاسىپكەرلىگىنە «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەكستىڭ 202-بابىنا سايكەس شارا قولدانىلدى. ويتكەنى ولار توتەنشە جاعداي كەزىندە بەلگىلەنگەن تاۋارلاردى شەكتى باعادان اسىرىپ ساتقان», دەپ حابارلادى ەركەبۇلان تاعاشەۆ.
سونداي-اق دەپارتامەنتكە جىل باسىنان بەرى تۇتىنۋشىلاردان 424 ارىز تۇسكەن. ونىڭ ىشىندە 230 ارىز قاناعاتتاندىرىلدى. دەمەك بۇدان تۇتىنۋشىلار تالابى ورىندى بولعانى بايقالادى. ال 82 ارىز يەسىنە سوتقا شاعىمدانۋ جونىندە جازباشا تۇسىنىك بەرىلگەن. سونىمەن بىرگە 84 ارىز ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا قايتا جولدانىپ وتىر. كەيىن 8 تۇتىنۋشى ارىزىن كەرى قايتارىپ العان. قازىر 20 ارىز قارالىپ جاتىر.
«تۇتىنۋشىلار ارىزىن قاراۋ كەزىندە جوسپاردان تىس 12 تەكسەرۋ جۇرگىزىلدى. سونىڭ ناتيجەسىمەن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە 10 ەسكەرتۋ بەرىلدى. دەپارتامەنت تاراپىنان بەرىلگەن نۇسقاۋدى ورىنداماعانى ءۇشىن اتىراۋ قالالىق مامانداندىرىلعان سوتىنىڭ قاۋلىسىمەن «مەچتا ماركەت» جشس-عا 1 ملن 300 مىڭ تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇل سالىندى», دەپ مالىمدەدى ە.تاعاشەۆ.
اتىراۋ وبلىسى