ءبىز 70-جىلداردىڭ باسىندا مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعاندا, بۇعان دەيىنگى قىرداعى ەسكى مەكتەپ كەڭشار بولىمشەسىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسى اۋلاسىنا اينالعان ەكەن. ونىڭ الدىندا 30-40-جىلدارداعى شاعىنداۋ مەكتەپ ءۇيى قويماعا بەرىلىپتى. بۇل شاقتا اۋىلداعى تۇڭعىش مەكتەپ – اتامنىڭ قورجىن تامىنىڭ ورنى دا قالماعان ەدى. سەبەبى اياۋلى مەكەنىمىزگە ءتۇپ-ءتۇزۋ ءۇش كوشە ءتۇسىپ, جاڭا زامان ۇيلەرى قاز-قاتار تىزىلگەن-ءدى.
ءيا, اۋىلداعى ءۇش مەكتەپ تە جۇرتشىلىق كۇشىمەن كادىمگى قولدان قۇيىلعان كىرپىشتەن تۇرعىزىلعان. دەيتۇرعانمەن بايىرعى مۇعالىمدەردىڭ الدى سوعىستا ەۋروپا كورگەندىكتەن, مەكتەپتىڭ ارتىندا قاز-قاتار اعاش ەگىلىپ, ماڭايى ويىن الاڭىنا ىڭعايلى-تىن. ءبىز سول اراعا بارىپ وينايتىنبىز. تەمىر-تەرسەك قاراۋىلى ءبىزدى قۋىپ, اۋرە بولىپ جاتاتىن.
50-جىلدارى كاستومىنىڭ جەڭى مەن شالبارىنىڭ بالاعى بۇرىلگەن شيبارقىت فورما كيىپ, مەكتەپكە بارعان اعامىزدان ىلعي «قىرداعى مەكتەپ قالاي ەدى؟» دەپ سۇرايتىنبىز. ول: «مۇعالىمدەر قاتال بولسا دا, مەكتەپ جايلى ەدى...» دەيتىن.
ەستەلىكتىڭ اتى – ەستەلىك, ەندى دەرەك ءۇشىن كىتاپ اشامىز. 1947 جىلى 16 قاراشادا ماسكەۋ («تسك ۆكپ(ب)») قازاقستاندا ورتا جانە جوعارى ءبىلىمدى دامىتۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدايدى. وندا اۋىلدىق جەردە – جەتىجىلدىق, قالالى جەردە ونجىلدىق مىندەتتى ءبىلىم الۋ ايقىندالادى. 1948 جىلى مەكتەپتە وقىماعان بالالاردىڭ سانى 200 مىڭ بولسا, ارادا 10 جىل وتكەندە بۇل سان 16 مىڭعا دەيىن ازايعان. 1959 جىلى قازاقستاننىڭ جوعارعى كەڭەسى ءبىلىم مەن ءومىر بايلانىسىن ارتتىراتىن زاڭ قابىلدايدى. ءسويتىپ, 1962 جىلدان اۋىل مىندەتتى سەگىزجىلدىق وقۋعا كوشەدى. ال ەڭبەك پوليتەحنيكالىق مەكتەپتەردە 11 جىل وقۋ بەلگىلەنەدى. ءدال وسى ۋاقىتتا مۇعالىم بەدەلى ارتادى. سوعىستان كەيىنگى 20 جىلدا جوعارى ءبىلىم الۋشىلار سانى 11 ەسە وسەدى. اتىشۋلى تىڭ يگەرۋ كەزىندە اۋىلشارۋاشىلىق-تەحنيكالىق ءبىلىم اياسى كەڭەيتىلەدى. كسرو ورتا ءبىلىم الۋعا 70-جىلدارى عانا كوشە باستايدى. ال ونىڭ جاپپاي مىندەتتىلىگى 80-جىلدارى يگەرىلەدى.
ەندى تسيفرلاردى سويلەتەيىك. قازاقستاندا 1966 جىلى 10728 مەكتەپتە 2,8 ملن بالا وقىسا, 1976 جىلى 9604 مەكتەپتە 3,3 ملن وقۋشى ءبىلىم الىپتى. 1979 جىلى 8910 مەكتەپتە 3,2 ملن ۇل-قىز ساباق وقىپتى. بۇل دەرەكتەن مىنا احۋال ءمالىم بولادى. بىرىنشىدەن, اۋىلدار ىرىلەنگەندىكتەن, قىرداعى ءبىراز مەكتەپ جابىلىپ, باسقاسىنا قوسىلعان. ەكىنشىدەن, ۇلت دەموگرافياسىندا دا قيلى وزگەرىس بايقالعان.
وسى تۇستا «قىرداعى مەكتەپتى» قىسقارتقان تاعى ءبىر فاكتوردى ۇمىتپالىق. ول – قازاقستاندا 1946-1960 جىلدارى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزىلگەن ينتەرنات جۇيەسى. اباي تۇسىنداعى تام-تۇم «ينتەرناتتا وقىپ ءجۇر تالاي قازاق بالاسى» بۇل شاقتا ەلەۋلى ۇردىسكە اينالعان ەدى.
قىرداعى مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ جادىن ءبىر جاڭعىرتىپ قويايىق: رەسپۋبليكامىزدا 50-جىلدارى 1 ۋنيۆەرسيتەت, 24 ينستيتۋت بولسا, 80-جىلدارى 2 ۋنيۆەرسيتەت, 53 ينستيتۋت جۇمىس ىستەدى. وسىلاردى 250 مىڭداي ازامات ءبىتىردى دەگەن دە مالىمەت بار.
ەڭ باستىسى, قىرداعى مەكتەپتە وقىعان مىنا بالالار جانە ولاردىڭ ۇرپاعى تاۋەلسىز ەلىمىزدى, بۇگىنگى ادىلەتتى قازاقستاندى قالىپتاستىرىپ, دامىتۋعا ايانباي اتسالىسىپ كەلەدى.
ايتۋعان دوسبي