بيىل اتىراۋدا وتكەن ءىىى ۇلتتىق قۇرىلتاي بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «كىتاپقۇمارلىق — ەڭ اسىل قاسيەت» دەپ, ەلىمىزدە كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن ورنىقتىرۋ جايىندا كەلەلى باستاما كوتەردى. كىتاپ — قاي زاماندا دا مادەنيەتتىڭ باستاۋى بولعاندىقتان, ونى جان سەرىگىڭە اينالدىرۋ ارقىلى رۋحاني كەمەلدەنۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسە الاسىڭ. تورتكۇل دۇنيە داۋىرلەگەن تەحنولوگياعا, تاسقىنداعان اقپارات اعىنىنا سۇيەنگەن بۇگىنگىدەي جاھاندانۋ تۇسىندا دا كىتاپ وقۋدىڭ ءباسى تومەن تۇسكەن ەمەس. سەبەبى ءبىلىمنىڭ ازىعى, ءومىردىڭ ءمانى وسى تاسقا باسىلعان پاراقتاردىڭ بەتىمەن عانا تاريحتان-تاريحقا جالعاسىپ, ساقتالادى.
«كىتاپقۇمارلىق جاس تالعامايدى, ول – شەكسىز ەركىندىك. «كىتاپ – ءتىلسىز مۇعالىم» دەپ بەكەر ايتىلماعان. كوپ وقىعان ادامنىڭ ساناسى سەرگەكتەنىپ, ويى ۇشقىرلانىپ, ءومىردىڭ اعى مەن قاراسىن شىنايى سەزىنىپ, الدىنان كەزدەسكەن قيىندىقتاردى اقىلمەن شەشۋدى ۇيرەنەدى. وقۋعا توزىمدىلىكتى جاستايىڭنان بويىڭا سىڭىرە الساڭ, ومىردە ۇتارىڭ دا كوپ». بۇل – ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز, شالقار اۋداندىق ورتالىق كىتاپحانانىڭ تۇراقتى وقىرمانى, زەينەتكەر كەۋلىمجاي دوسوۆتىڭ پايىمى.
باستاۋىش سىنىپتا وقىپ جۇرگەننەن-اق توم-توم كىتاپتاردى وقىپ تاۋىسۋعا تالپىنعان ارداگەردىڭ نەگىزگى ماماندىعى – تەمىرجولشى. بولات جولدىڭ بويىندا تابان اۋدارماستان جارتى عاسىر بويى ەڭبەك ەتكەن كانىگى ەڭبەك ادامى. جەتپىس بەس جاستىڭ جەلكەنىن كەرگەن كەۋلىمجاي ءىدىرىس ۇلى قازىر دە كوپ ۋاقىتىن كىتاپ وقۋعا ارنايدى.
– جالپى, اۋىل بالاسىنىڭ ارمان-قيالى اسقاق بولادى عوي. مەن تەمىرجول بويىندا تۋىپ-ءوستىم. سوعىستان كەيىنگى ەلدەگى تۇرمىستىڭ قوڭىرقاي كەزەڭىندە ومىرگە كەلگەن بۋىننىڭ قاتارىنان بولعاندىقتان, كىشكەنتايىمىزدان اۋىلدىڭ قارا جۇمىسىن ىستەپ ۇيرەندىك. تۋعان مەكەنىم – توعىز ستانساسىنىڭ ۇستىنەن ول كەزدە دە ارتىندا اسىقتاي تىزىلگەن ۆاگوندارى بار جۇك قۇرامالارى ەرسىلى-قارسىلى ءوتىپ جاتۋشى ەدى. ءبىز ويىن بالالارى سول سوزىلعان ۆاگوندار اناۋ قىردان اسىپ, كوكجيەككە ءسىڭىپ كەتكەنشە ارتىنان قاراپ تۇراتىنبىز. جاڭاشىل دۇنيەنىڭ بارىنە قىزىعامىز, بويىمىزدا وقۋعا, ىزدەنۋگە دەگەن قۇشتارلىق باسىم. وسى قاسيەتتەردى بايقاعان مەكتەپتەگى جانداۋلەت بەردىمۇراتوۆ دەگەن باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى ءبىزدى كىتاپ وقۋعا باۋلي باستادى. العاش اۋىلداعى شاعىن كىتاپحانانىڭ ەسىگىن 2-سىنىپتان باستاپ اشتىم, وندا امانشا ەسىمدى ۇلكەن اعاي كىتاپحاناشى بولىپ جۇمىس ىستەدى.
مەكتەپ جاسىندا ءجۇرىپ-اق حالىق قاھارمانى قاسىم قايسەنوۆتىڭ «جاس پارتيزاندار», ايگىلى ورىس جازۋشىسى ميحايل شولوحوۆتىڭ «تىنىق دون», ءسابيت مۇقانوۆتىڭ بارلىق شىعارمالارىن, اسىرەسە «بوتاگوز», ء«مولدىر ماحاببات» سىندى روماندارىن جاستانا وقىدىم. اۋىل بالالارى بولىپ كىتاپقا كەزەككە تۇرىپ, ەڭ قىزىقتىلارىن ءبىر تۇندە شامنىڭ جارىعىمەن وقىپ تاستايتىنبىز. ەڭ كوپ كىتاپ وقىعان تۇسىم — 20 مەن 30 جاستىڭ ارالىعى. سول كەزدەردە ايىنا 10 كىتاپقا دەيىن وقىپ, جىلىنا 100 كىتاپتى تاۋىسقان كەزدەرىم بولدى, دەپ, جاستىق شاعىن ەسىنە الادى ارداگەر.
كەۋلىمجاي اعا تەمىرجول سالاسىندا ون التى جاسىنان باستاپ جۇمىس ىستەگەن. ون توعىز جاسىندا ماشينيست كومەكشىسى بولىپ, ۇلكەن مىندەت ارقالايدى. وسى تەمىرجول سالاسى بويىنشا كەيىننەن ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, 1977-1985 جىلدار ارالىعىندا جۇك پويىزىنىڭ, 1985 جىلدان جولاۋشىلار پويىزىنىڭ ءماشينيسى تىزگىنىن دە ۇستاپ كوردى.
تەپلوۆوز تىزگىندەۋدىڭ وزىندىك قيىندىقتارى جەتىپ ارتىلادى. جۇزدەگەن جولاۋشىنىڭ تاعدىرى مەن ارتىڭدا امانات ارقالاعان جۇك ۆاگوندارى تۇرعاندىقتان الدىمەن تىزگىنشىدەن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك تالاپ ەتىلەدى. كۇن-ءتۇن دەمەي, جول مۇراتىن ماقسات ەتكەن تەپلوۆوز ءماشينيسى كەۋلىمجاي اعا قانداي قيىن جۇمىس بولسا دا قالتا-قورجىنىنا سۇيىكتى كىتاپتارىن سىيعىزىپ, وزىمەن بىرگە الىپ ءجۇرۋدى داعدىعا اينالدىرادى.
— كىتاپتى ءاتۇستى پاراقتاپ وقۋدىڭ ەش پايداسى جوق, ءاۋ باستان ءتۇسىنىپ وقۋعا ۇيرەنىپ, تۇسىنىكسىز دۇنيەگە ۋاقىتىڭدى قۇرتپاۋعا بەيىمدەلۋ قاجەت. ماسەلەن, بۇرىن وقىعان كىتابىڭدى جىلدار سالىپ قايتا كوز جۇگىرتسەڭ ونداعى مازمۇندى بولەك قابىلدايسىڭ, وقيعا دا وزگەشە سۋرەتتەلەتىن سياقتى بولىپ كورىنەدى. مەنىڭشە بۇل سول ۋاقىتپەن بىرگە ءوزىڭنىڭ دە وي-ءورىسىڭنىڭ دامىپ كەلە جاتقانىنىڭ بەلگىسى دەپ ويلايمىن.
1970 جىلدارى شالقار قالاسىندا كەشكى مەكتەپتە وقىدىم. سوندا ورىس ءتىلى پانىنەن قۋانىشباي جانتۋرين ەسىمدى مۇعالىم ساباق بەردى. اعاي بىزگە ۇنەمى «كوپ وقۋ ساۋاتتى جازۋدىڭ جولىن اشادى» دەپ, جادىندا جاتتالعان مىنا ءبىر مىسالىن بىزگە ءجيى ايتاتىن-دى. «اسا قاۋىپتى قىلمىسكەرگە شىعارىلعان سوڭعى ۇكىمدەگى «كازنيت, نەلزيا پوميلوۆات» دەگەن ءسوزدى «كازنيت نەلزيا, پوميلوۆات» دەپ, جازىپ جىبەرگەن. قاتە قويىلعان ءبىر ءۇتىر, ادام تاعدىرىن وڭاي شەشە سالدى», سوندىقتان ساۋاتتى جازۋعا وسى باستان داعدىلانىڭدار دەيتىن-ءدى.
بۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم, قازىرگى جازبالاردا گرامماتيكالىق قاتەلىكتەر ءجيى كەزدەسىپ جاتادى, كەيدە وقىپ وتىرىپ, وقىرمان رەتىندە قىنجىلاسىڭ, دەيدى ول.
كەۋلىمجاي اعا ەلىمىزدەگى اتى التى الاشقا ءمالىم, زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ شىعۋ تەگىن, ارعى اتا-باباسىن, قازاق حالقىنىڭ رۋ-شەجىرەسىن تارقاتۋدان ءبىر كىسىدەي حابارى بارىن اڭگىمە بارىسىندا اڭعاردىق. 1971 جىلى ماسكەۋگە جولاۋشىلاپ بارا جاتقان ايگىلى جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆپەن №7 پويىزدا ورال قالاسىنا دەيىن بىرگە ساپارلاس بولعانىن, كورنەكتى تۇلعانىڭ بارلىق كىتاپتارىن جاستايىنان وقىعاسىن ونىمەن اڭگىمەلەسۋ وزىنە وتە جەڭىل تيگەنىن ماقتانىشپەن ايتادى. ارداگەردىڭ كوبىنە ىزدەپ وقيتىنى – كوركەم تىلمەن جازىلعان ماحاببات حيكايالارى, شىتىرمان وقيعالى شىعارمالار مەن دەتەكتيۆ جانرىنداعى كىتاپتار. «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىن بىرنەشە قايتارا وقىعان ول: «جالپى, كوپ وقۋ ارقىلى ادامنىڭ ازاماتتىق پاراسات-پايىمى دا ەرتە قالىپتاسادى», دەيدى.
ءوزىنىڭ ومىرلىك سەرىگى دە – اۋدانىمىزعا ەسىمى ايان زەينەتكەر ۇستاز, سالالىق «شالقار گەوگرافياسى» وقۋلىعىنىڭ اۆتورى دامەش تولەباەۆا. جالپى كىتاپ, وقۋ مادەنيەتىن وتباسىندا دا بەرىك ۇستانعان زەردەلى قوس زەينەتكەر تالاي مارتە كەلەلى باسقوسۋلاردىڭ تورىنەن تابىلىپ, ولكە جاستارىنا تاعىلىمدى سوزدەرىن, وقۋ, ءبىلىم جولىندا لايىم ىزدەنىستە بولۋ ادامدىق بيىگىنە جەتەلەر باسپالداق ەكەنىن ايتۋمەن كەلەدى.
ارداگەر قازىر جازۋشى ساپارعالي بەگاليننىڭ «قىران تۋرالى اڭىز» كىتابىن وقىپ ءجۇر. شالقار اۋداندىق ورتالىق كىتاپحانانىڭ مالىمەتىنشە, كەۋلىمجاي دوسوۆ جىل باستالعالى ون سەگىز كىتاپ وقىعان. اتالعان كىتاپحانادان ول 2023 جىلى — 55, 2022 جىلى 37 كىتاپ الىپ وقىپتى.
كۇندىز كوزىلدىرىكسىز وقىپ, كىتاپتان قول ۇزبەگەن كەۋلىمجاي اعانىڭ كىتاپقۇمارلىعى جايىندا ايتىلار اڭگىمەمىزدىڭ ءبىر پاراسى, مىنە, وسىلاي...
مۇحتار مىرزالين
اقتوبە وبلىسى,
شالقار قالاسى