قازاق مادەنيەتى مەن رۋحانياتىندا ەرەكشە ورىن الاتىن تاريحي تۇلعالار از ەمەس. ەل ەسىندە ساقتالعان ءتىنىباي كاۋكەن ۇلى كوپشىلىككە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسى جانە ابايتانۋعا قاتىستى ەڭبەكتەرى ارقىلى جاقسى تانىس. بۇگىندە سەمەي قالاسىندا كونە مەشىتتەر مەن عيماراتتار جەتەرلىك, سولاردىڭ ءبىرى – ءتىنىباي مەشىتى.
ءحىح عاسىردىڭ ورتا شەنىنەن باستاپ سەمەي قالاسىندا تاتار سلوبودكاسى, پريستان مەن زارەچنايا سىندى جاتاقتار بولعانى ءمالىم. بۇعان قوسىمشا ء«تىنىباي», «جولامان», «تاراقتى» سلوبودكالارىنىڭ بوي كوتەرگەنى دە ايان. ءتىنىباي مەن جولامان – تاريحتا بولعان تۇلعالار. ەلىنە قامقور, قالقان بولعان وسى كىسىلەردىڭ اراسىنداعى ءتىنىباي كاۋكەن ۇلى حIح عاسىردىڭ بiرiنشi جارتىسىندا تاۋار-اقشا قاتىناسى دامىپ, قانات جايا باستاعان كەزەڭدە سەمەي وڭiرiندە ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسقان. قازاق اراسىنان العاش ساۋدامەن اتى شىققان ءتىنىبايدىڭ كىرە تارتىپ شاۋەشەككە بارعانى جايىندا تاريحي دەرەكتەر كەزدەسەدى. سەمەيدە بيىك بەدەلگە جەتىپ 2-گيلدi كوپەس اتاعىن العان iرi ساۋداگەر ءھام بايلاردىڭ ءبىرى. رۋى – ۋاق, كوكەن بولىسىنىڭ ستارشيناسى. سونىمەن بiرگە سەمەي كوپەستەرى قوعامىنا مۇشەلىككە قابىلدانىپ, مەششانين اتانعان قازاق.
ول ۋاقىتتا مەششانداردىڭ وتباسى مۇشەلەرى دە تۇگەلدەي وسى اتاققا يە بولعانى انىق. مۇنداي اتاق پاتشالىق رەسەيدە 1785 جىلدان رەسمي تۇردە قولدانىلا باستاعان. مەششاندار قۇرامىن الەۋمەتتىك تاپ رەتىندە ۇساق بۋرجۋازيا وكىلدەرى قۇراعان. ولار كوپەستەر قاۋىمداستىعىنا مۇشەلىك جارنا, ال قالا بيۋدجەتىنە الىم-سالىق تولەپ تۇرعان. سونداي-اق مۇددەلەرى زاڭ جۇزىندە قورعالىپ, مەششان ەكەندىكتەرىن ايعاقتايتىن ارنايى تولقۇجات بەرىلگەن. بۇل مەششاندىق اتاق اكەدەن بالاعا مۇراگەرلىككە قالىپ وتىرعان.
ءبىز ايتىپ وتىرعان قازاقتان شىققان سەمەي وڭىرىندەگى تانىمال ەكى باي ءارى ساۋداگەر جولامان مەن ءتىنىباي وزدەرى مەكەن ەتكەن جاتاققا مەشىت سالىپ تا اتاقتارى جايىلعان. ءتىنىباي كاۋكەن ۇلى سالدىرعان مەشىت – XIX عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى ەڭ ەلەۋلى ساۋلەت ەسكەرتكىشى. 30-40-جىلدارى بوي تۇزەگەن. ەسكەرتكىشتىڭ ارحيتەكتۋراسى «تاتار-ءسىبىر» مەشىتتەرى دەپ اتالاتىن تيپكە جاتادى. بۇلار سالىنۋ جاعىنان پراۆوسلاۆيە ءدىني ساۋلەت قۇرىلىستارىنا وتە جاقىن جانە ۇقساس. مۇندا دا ءبىر بىلىككە اۋقىمى ءارتۇرلى قۇرامداس بولىك ورناتىلادى. باستى ەرەكشەلىگى يسلامعا ءتان عيماراتتىڭ كۇمبەز جانە تىك فورمالى بولىپ اياقتالۋىندا تۇر.
پريرتىش پراۆوسلاۆيە شىركەۋىنىڭ ساۋلەت ونەرىندە نەگىزگى اۋقىمنىڭ تورتتىگى شاعىن تورتتىكپەن نەمەسە سەگىزدىكپەن تولىقتىرىلسا, مەشىتتە بۇل كۇمبەزدىك جابىن ارقىلى ءبىرشاما باسقاشا شەشىم تاپقان. ءتىنىباي مەشىتىنىڭ قابىرعالارى قاراپايىم بەزەندىرىلگەن. ولاردى تىكبۇرىش فورمالى تەرەزە ويىقتارى, سونداي-اق ايەلدەرگە ارنالعان بولمەنى جارىقتاندىراتىن نەگىزگى اۋقىمنىڭ ەكىنشى قاباتىنىڭ توبە تەرەزەلەرى جانداندىرىپ تۇر. ءارتۇرلى ورنەكپەن اشەكەيلەنگەن ءتۇتىن قۇبىرلارى مەن سۋاعار قۇبىرلار قوسىمشا ءار بەرەدى.
ءتىنىباي تۋرالى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ اتاقتى قاشقار ساپارى كەزىندە جۇرگىزىلگەن كۇندەلىگىندە مالىمەتتەر كەزدەسەدى. ءوز زامانىنىڭ كورنەكتى تۇلعاسى ءتىنىباي سالدىرعان مەشىتتەن قۇنانباي مەن شاكارىم قاجىلىق ساپارلارىنا اتتانعان. اباي قۇنانباي ۇلى 1874 جىلى وسى مەشىتتە ورىس پەن تۇرىك سوعىسى كەزىندە مال اتاپ, قۇرباندىق شالعانى دا انىق جايت.
اباي وبلىسى