بۇگىندە ءبىلىم الماعان ادام كەمدە-كەم. بىراق ءبىلىمنىڭ دە ءبىلىمى بار. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, مەيرامبەك ءالناسىر ۇلىنا جاراتقان تاڭعالارلىق قاسيەت دارىتقان ەدى. ول جاستاي ادىلەتتىلىكتى, شىندىقتى دارىپتەدى, سول جولدان تايمايتىن ازاماتتاردى جوعارى باعالادى. تاكاپپار ادامدى جان-تانىمەن ۇناتپادى.
ول دۇنيەگە كەلگەندە سەمەي وبلىسى ابىرالى اۋدانى قاينار ورتا مەكتەبىنىڭ 10-سىنىبىندا وقيتىنمىن. سوعىس ەندى اياقتالعان ۋاقىت. ءار وتباسى بوزداقتارىنان ايىرىلىپ, قايعى جۇتىپ وتىرعان كەز. سولتۇستىك كورەيا مەن امەريكا اراسىندا سوعىس ءجۇرىپ جاتتى. كەشە عانا اكە-اعادان ايىرىلعان بىزگە دە تىقىر تايادى-اۋ دەپ قاۋىپتەندىك. ويتكەنى كەڭەس وكىمەتى سولتۇستىك كورەيا سوعىسىنا كوبىنەسە قازاق پەن قىرعىز جاستارىن اتتاندىردى. مىنە, سول سەبەپتى سوعىستىڭ توقتاۋىن كۇندە اللادان تىلەۋشى ەدىك. 1953 جىلى 28 شىلدەدە راديودان اتاقتى ديكتور لەۆيتان سوعىستىڭ توقتاعانىن حابارلادى. ءدال سول كۇنى وتباسىمىزدا ءسابي دۇنيەگە كەلىپ, مارە-سارە بولدىق. مەن جۇگىرىپ بارىپ, ءاليمان اجەم مەن ءالناسىر اعايدان ءسۇيىنشى سۇرادىم. ءبىرىنشىسى – سوعىستىڭ توقتاعانىنا, ەكىنشىسى – نارەستەنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە. سۇيىنشىمە ءسابيدىڭ اتىن مەيرامبەك دەپ قويۋعا رۇقسات سۇرادىم. ەكەۋى بىردەن كەلىستى.
مەيرامبەك ۇيگە مەيرام اكەلسە دە, ەلدە ۇلكەن قۋانىش بولا قويعان جوق. ونىڭ تۋعانىنا 10 كۇن بولعاندا ولكەمىزدە سۋتەگى بومباسى سىنالىپ, بىرەر كۇندە ابىرالى اۋدانى ورتالىعى – قاينار حالقىن ارقالىق-تايلاق دەگەن جەرگە كوشىردى. جىلاپ-سىقتاعان جۇرتپەن بىرگە نارەستە مەيراشىم دا كوشتى. سول سىناقتىڭ اسەرىن ءبىلۋ ءۇشىن 42 ادامدى اجال وعىنا قالدىردى. تاعدىردىڭ جازۋى شىعار, سونىڭ سالدارىنان مەيرام ءىنىمىز 4 جاسىنان تۇسىنىكسىزدەۋ اۋرۋعا ۇشىرادى. وقۋىن وقي ءجۇرىپ جاز ايىندا سەمەي اۋرۋحاناسىنان شىقپادى. جەڭگەسى كەنجەش سەكەنقىزى (مارقۇم جۇبايىم) جۇمىستان كەيىن اۋرۋحاناعا مەيراشقا كۇندە بارىپ تۇردى. كەشىكپەي بۇل اۋرۋ باسقا ناۋقاسقا ۇلاستى.
بالا مەيرامبەك ناۋقاسپەن كۇرەسىپ, قايرات تانىتتى. ەرەكشە جىگەرلى, ءومىر سۇرۋگە قۇشتار قالپىندا مەكتەپتى ۇزدىك ءبىتىردى. قۋانىشىمىز قوينىمىزعا سىيماي قۋاندىق. مەيراش ماعان جانە اناسى ءنازيپا جەڭگەمە ء(الناسىر اعا باقيعا وزعان): «قاراعاندى پوليتەحنيكا ينستيتۋتىنىڭ كولىك-جول فاكۋلتەتىنە تۇسكىم كەلەدى», دەدى. مەن دەمالىس الىپ, قايناردان قارقارالى ارقىلى جولعا شىقتىق. جول-جونەكەي «قۇنانباي» مەشىتىنە ءتاۋ ەتىپ, قاينارلىق بەيسەن دەگەن ازاماتتىڭ ۇيىنە قوندىق. كەيىننەن مەيراشقا «قۇنانباي اتاڭنىڭ ارۋاعى قولدادى» دەۋشى ەدىم. قاراعاندىدا مەكتەپتەس دوسىم جوكەباەۆ باحتياردىڭ ۇيىنە تۇستىك.
ءوزىنىڭ جىگەرى مەن تاباندىلىعى, عاجاپ قابىلەتى, ءبىلىمى ارقىلى ەشكىمنىڭ كومەگىنسىز قالاعان ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, جاقسى اياقتاپ شىقتى. سول جىلى تاعى دا دەگەلەڭ سىناعىنىڭ اسەرى بولار, دەنەسى قاتتى دا قالدى. ديپلومدى الىسىمەن ماعان حابارلاستى. مەن: «تەز الماتىعا جەت!» دەدىم. ول كەزدە قارجى مينيسترلىگىنە قىزمەتكە اۋىسقان ەدىم.
مەيراش سەمەيدىڭ اۋەجايىنان بيلەت الىپ, ۇشپاقشى بولادى. سول كۇنى قالىڭ قار جاۋىپتى. «جىعىلعانعا – جۇدىرىق» دەگەندەي, ۇشاق ۇشپاي, اۋەجايدىڭ زالىندا تۇنەيدى. مادەنيەتتىلىگى سونشا, سكامەيكاعا اياعىنداعى جاڭا قىسقى ەتىگىن شەشىپ جاتىپتى. ويانعاندا الگى ەتىگى جوق, ۇرىلار ورنىنا تاپىشكە تاستاپ كەتىپتى. ۇشاققا دەيىن سونىمەن بارىپ, اۋرۋىن اسقىندىرىپ الادى. كەلىسىمەن تۋبەركۋلەز ينستيتۋتىنا تەكسەرۋگە اپاردىم. باسشىسى اياگوزدىك پروفەسسور, كۇللى قازاققا سىيلى دارىگەر ايكەن تەرلىكباەۆ بىرنەشە تەكسەرۋ قورىتىندىسىنان كەيىن «ناۋقاستىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋ مۇمكىندىگى جوق» دەگەن شەشىم ايتادى. مۇنى مەيراش كەزدەيسوق ەستىپ قويىپتى. ول ماعان: «اعا, بوسقا اۋرە بولماڭىز. مەنىڭ ومىردەن ءۇمىتىم جوق. تاعدىردىڭ جازۋى بولار. سىزگە راحمەت. ءسوز بايلاسقان قالىڭدىعىم زاريانىڭ وبالىنا قالمايىن دەپ, حات تا جازىپ جىبەردىم», دەدى. مەن: «مەيراش, سەن ۋايىمعا بەرىلمەيتىن ازامات ەدىڭ عوي. دارىگەرلەر تەمىردەن شىققان شيماي جازۋ بويىنشا ايتىپ وتىر. مەن ولاردىڭ شاتپىراقتارىنا سەنبەيمىن. وكپە اۋرۋى ەمدەلەدى. سەن ەرتە ۋايىمداپ وتىرسىڭ. ساسپا, كۇيىنبە, بۇرىن قانداي سابىرلى بولساڭ, سونداي سابىرلى كۇيىڭدە جۇرە بەر. جازىلاسىڭ. ۇيلەنەسىڭ. كەنجەش جەڭگەڭ ەكەۋمىز تويىڭدى جاسايمىز. كۇش-قۋاتىڭ بويىڭدا. ۋايىمدى قۋىپ جىبەر!» دەدىم. ول: «اعا, راحمەت. مەنى جۇباتۋىڭىز عوي. انا پروفەسسور «ساۋىعۋ جولى جوق» دەگەندى تۇسپالدادى», دەدى. مەن باس دارىگەرگە قايتا بارىپ, بۋرابايعا ساناتوريگە جىبەرۋ تۋرالى كەڭەستىم. «وندا ءۇمىت بار ما؟» دەدىم. دارىگەر: «ازىرشە بولعان ەمەس. بىراق ول جەر ەكى ايدان ارتىق ەمدەمەيدى. ءسىز 5-6 ايعا الساڭىز, مۇمكىن ءۇمىت بولار» دەگەندە, مەن قاتتى قۋاندىم.
باس دارىگەر ءۇمىت وتىن جاققانداي بولدى. مەيراشىم جازىلىپ كەتكەندەي قۋانىشپەن ۇيگە كەلە: «مەيراش, ءسۇيىنشى. سەن جازىلاسىڭ!» دەدىم. بۇل – ءىنىم ءۇشىن دە, ءوزىم ءۇشىن دە جىگەرلەندىرۋ ەدى. مەيراش سەنەرىن دە, سەنبەسىن دە بىلمەي, ءۇن-ءتۇن جوق وتىرا قالدى. مەن: «مەن كوكشەتاۋ وبلىسى قارجى باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارىمەن سويلەسىپ, سەنى بۋراباي ساناتوريىنە 6 ايعا جىبەرسەم, سوعان شىدايسىڭ با؟» دەدىم. مەيراش: «اعا, امان قالاتىن ءۇمىت بولسا, ءبىر جىلعا جىبەرسەڭىز دە شىدايمىن. جازىلۋىم مۇمكىن بە؟» دەپ ك ۇلىمسىرەدى.
كوكشەتاۋدىڭ قارجى باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى جاسى 50-دەن اسقان قايىرجان ءسابيتوۆ دەگەن وتكىر, ءبىلىمدى, وجەت ازامات ەدى. مەنىڭ وتىنىشىمە تۇسىنىستىكپەن قاراپ: «بولات, بالانى تەز ۇشاققا وتىرعىزىپ جىبەر. قارسى الىپ, ءوزىم اپارىپ ورنالاستىرامىن. وتە جاقسى ەم جاساتامىن» دەپ قۋانتتى. مەن مەيراشىمدى ۋايىمنان قۇتقاردىم. ايتقانىنداي, ءبىرىنشى اللانىڭ, ەكىنشى قايىرجان اعانىڭ ارقاسىندا مەيراشىم قۇلان تازا جازىلدى. ينستيتۋت ديرەكتورى, بىلگىر دارىگەر ا.تەرلىكباەۆ كەيىن مەيرامبەكتى تەكسەرۋدەن وتكىزىپ, ۇلكەن قۋانىشقا بولەدى. ول: «عاجاپ! مىناداي جاعداي بولعان ەمەس. بۋرابايعا ۇزاق مەرزىمگە جىبەرسە, اۋرۋدى جەڭۋگە بولادى ەكەن» دەپ, شىنايى قۋاندى. ماعان: «تاعى ءبىر 3 ايعا جىبەرەسىز بە؟» دەدى. تاعى دا قايىرجان اعانىڭ كومەگىمەن 3 اي ەمدەلىپ كەلدى. مىنە, وسىلايشا مەيراش ءبىر اجالدان قايىرىمدى اعالاردىڭ ارقاسىندا امان قالعان ەدى. بۇل ءارى قاراي ومىرلىك قۋانىشقا جالعاستى.
قالىڭدىعى زارياعا قۇدا تۇسۋگە باس قۇدا رەتىندە ناعاشىم نۇرعالي ءفايزۋلليندى, اسا قۇرمەتتى اعامىز قابىكەن قۇسايىنوۆتى الىپ بارىپ, مىڭ جىلدىق ءداستۇردى جالعاستىردىق.
بىرتىندەپ تىرشىلىك ىسىنە كوشتىك. مەيراشتا اسكەري بولىمشەگە قىزمەتكە جىبەرگەن جولداما بار ەكەن. مەن: ء«ىنىم, ەندى سەن اسكەري بولىمشەگە ءوتىنىش جاز. تۋبديسپانسەردىڭ انىقتاماسىن قوسا جولدا. اۋرۋعا بايلانىستى جۇمىستان بوساتۋلارىن سۇرا» دەپ, اقىل ايتتىم. ولاردان «قىزمەتتەن بوساتىلدى, ءارى ءبىر جىلعى ەڭبەكاقىسى 1200 رۋبل تولەنەدى» دەگەن حات كەلدى. ويلاماعان جەردەن مەيراشىم جاقسى كيىم-كەشەك, قالاعان زاتتارىن (ىشىندە سيرەك كىتاپتار دا بار) الىپ, ۇلكەن قۋانىشقا بولەندى.
بۇل جاعداي 1976-1977 جىلدارى بولعان ەدى. 1977 جىلى كۇزگە سالىم كەنجەش ەكەۋمىز قايناردا دۇرىلدەتىپ ۇيلەنۋ تويىن وتكىزىپ قايتتىق. ءنازيپا جەڭگەمنىڭ قۋانىشى شەكسىز بولدى. ودان كەيىن كولىك مينيسترلىگىنە باس مامان بولىپ ورنالاستى. مەيراشىم تەز ارادا ءبىلىمىنىڭ ارقاسىندا قىزمەتتە ابىرويعا بولەندى. از ۋاقىت ىشىندە مينيسترلىكتىڭ باس باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارلىعىنا كوتەرىلدى. سول كەزدەگى ءمينيستردىڭ ورىنباسارلارى ماعان: «مەيرامبەك – وتە ساۋاتتى, ادىلەتتى, تاباندى مامان. ول تەك شىندىقتىڭ جولىمەن جۇرەدى. ءبىز ونى قاتتى سىيلايمىز» دەيتىن.
الدىمەن جاتاقحانا, كەيىن 4 بولمەلى ءۇي ماسەلەسى دە شەشىلدى. الماس, مۇحتار, انار اتتى تاماشا بالالار ومىرگە كەلدى. ولاردىڭ تاربيەسىندە جەڭگەسى كەنجەشتىڭ دە ەڭبەگى زور. مەيراش جەڭگەسىن قۇرمەتتەپ, «كاكە» دەپ كەتتى. بالالارى جوعارى دارەجەلى ءبىلىم الدى. زاريا الماتىنىڭ ەڭ بەدەلدى مەكتەبىندە ابىرويلى ۇستاز بولدى. ەلەۋلى ماراپات تا الدى. بۇگىندە قۇرمەتتى دەمالىستا. ۇلدارى ادال ەڭبەگىمەن ىسكەر ازاماتتارعا اينالدى.
مەيراش كەيىنگى ون جىلدا تاعى دا اۋىرا باستادى. ەسكى اۋرۋ جەڭە بەردى. ول ۇمىتسىزدىك بىلدىرگەن جوق. قايرات پەن سابىردىڭ ارقاسىندا اۋرۋعا قارسى تۇرا ءبىلدى. جەتپىستىڭ بەلەسىنە كوتەرىلگەن شاعىندا باقيعا وزدى.
وسى وقيعانى اڭگىمەلەۋدەگى باستى سەبەپ – ءبىزدىڭ تۋىپ-وسكەن جەرىمىزدەگى تالاي تاعدىردى اتوم, سۋتەگى بومباسى سىناعى قيعانىن ايتۋ ەدى. اۋدان ەشكىمنىڭ سۇراۋىنسىز تارقاتىلدى. جاپونيادا حيروسيما-ناگاساكي قىرعىنىنان كەيىن حالىققا كەشەندى قامقورلىق جاسالدى. ايتەۋىر ءبىز جاقسى ادامداردىڭ ارقاسىندا مەيرامبەككە قول ۇشىن سوزدىق. ول 24 جاسىندا ومىرمەن قوشتاسۋى مۇمكىن ەدى. دەيتۇرعانمەن ءىنىمىز تاعدىرىنىڭ اۋىر كۇندەرىندە دە قايرات پەن سابىردى تەڭ ۇستاي ءبىلدى. اللا تاعالا ەم-دومنىڭ, جاقسى پەيىلدىڭ ارقاسىندا ونىڭ عۇمىرىن 46 جىلعا ۇزارتتى. جار ءسۇيىپ, بالا-شاعا وربىتۋىنە, قالاعان قىزمەتىن جاساپ, ابىرويعا بولەنۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزدى. وسىعان شۇكىر دەيمىز. اياۋلى پەرزەنتتەرى اكە جولىن جالعاستىرادى, ارمانىن ورىندايدى دەپ سەنەمىز.
بولاتبەك ناسەنوۆ,
ولكەتانۋشى-پروفەسسور