پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ باستاماسى قوعام ومىرىنە اشىقتىق پەن جاريالىلىق لەبىن الا كەلدى. سونىڭ ارقاسىندا ازاماتتار ەل ىشىندە قوردالانعان ءارى شەشىمىن كۇتكەن شەتىن ماسەلەلەردى اشىق تا باتىل ايتا باستادى. بۇل ءوز كەزەگىندە وسى جىلى ەل ومىرىندەگى ەلەۋلى زاڭداردىڭ قابىلدانۋىنا ىقپال ەتتى. ءبىز پرەزيدەنتتىڭ ءىس باسقارماسى جانىنداعى پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بەرىك بەكجانوۆتان اتالعان زاڭداردىڭ قوعام تىنىشتىعى مەن تۇراقتىلىعى ءۇشىن ماڭىزىن, ادام قۇقىعىن قورعاۋ جولىندا قولعا الىنعان وزگە دە باستامالار تۋرالى سۇراعان ەدىك.
– بەرىك ايداربەك ۇلى, جۋىردا پارلامەنتتىڭ قوس پالاتاسى كەزەكتى سەسسيانى اياقتاپ, دەمالىسقا شىقتى. بۇل سەسسيانىڭ جۇمىسى جەمىستى بولعان سىڭايلى. ويتكەنى جىل باستالعالى ەل كۇتكەن بىرقاتار ماڭىزدى زاڭ قابىلداندى. بۇل زاڭدار قوعامداعى قوردالانعان پروبلەمالاردى شەشۋگە قانشالىقتى ىقپالدى بولادى دەپ ويلايسىز؟
– ەكىنشى سەسسيانىڭ زاڭنامالىق كۇن ءتارتىبى وتە مازمۇندى بولدى دەپ ايتۋعا نەگىز بار. ويتكەنى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جىل سايىنعى جولداۋلارىن, پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىن, ۇلتتىق قۇرىلتايدا قابىلدانعان شەشىمدەردى ىسكە اسىرۋ دەپۋتاتتىق كورپۋس قىزمەتىنىڭ نەگىزگى وزەگىنە اينالدى. سونىڭ ارقاسىندا ەكى پالاتا 179 زاڭ جوباسىن قاراپ, ونىڭ 102-ءسىن قابىلدادى.
اتالعان قۇجاتتاردىڭ نەگىزگىلەرىنە توقتالىپ وتسەك, ەڭ العاش بولىپ اۋىزعا ىلىگەتىنى – ايەلدەر مەن بالالار قۇقىن قورعاۋعا بايلانىستى زاڭناماعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر. ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا پرەزيدەنت وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى قوعام بولىپ كۇرەسۋدى قاجەت ەتەتىن الەۋمەتتىك پروبلەما دەپ اتاعان بولاتىن. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى كريمينالداندىرۋ, بالالارعا قاتىستى زومبىلىقتىڭ بارلىق ءتۇرى ءۇشىن جازانى قاتاڭداتۋ جانە الدىن الۋ شارالارى – نەگىزگى زاڭنامالىق جاڭاشىلدىقتار. وسى زاڭ ارقىلى قوعامدا بۇل كەساپاتتىڭ ورشۋىنە توسقاۋىل قويىلدى.
مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ تۇركىستاندا وتكەن وتىرىسىندا «ادىلەتتى قازاقستان – ادال ازامات» قاعيداتىن العا تارتقانى بەلگىلى. بۇگىنگى قوعام ادال ازاماتتى قالاي تاربيەلەيدى؟ ءبىز قازاق «باس جارىلسا – بورىك ىشىندە, قول سىنسا – جەڭ ىشىندە» دەپ, كوپ پروبلەمانى جابۋلى قازان كۇيىندە قالدىرىپ, ءتىس جارماي ساقتاپ جۇرە بەرەمىز. مۇنداي ەسكى ادەتتەن بويدى بارىنشا اۋلاق ۇستاپ, زاڭ ۇستەمدىگى ورناعان قوعامدى بىرگە جاساۋىمىز كەرەك. وسى ورايدا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقپەن كۇرەسكە باعىتتالعان, وزگە دە وزەكتى زاڭدار جىلدار بويى ءپىسىپ-جەتىلىپ, ادىلەتتى قوعام قۇرۋدىڭ تەتىگى رەتىندە ومىرگە كەلدى.
– بۇل زاڭنىڭ ەرەكشەلىگى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– جاڭا زاڭدا ايەلدەر مەن بالالارعا قاتىستى قىلمىستار ءۇشىن قولدانىلار جازانى كۇشەيتۋ كوزدەلگەن. ماسەلەن, بۇرىن ۇرىپ-سوعۋ جانە دەنساۋلىققا قاساقانا جەڭىل زيان كەلتىرۋ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ساناتىنا جاتقىزىلسا, ەندى وسى تەكتەس قىلمىستار ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلدى. 80-نەن 200 اەك-كە دەيىن ايىپپۇل سالۋ, 200 ساعاتقا دەيىن قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋ جانە 50 تاۋلىككە دەيىن قاماۋعا الۋ سىندى جازا تۇرلەرى قاراستىرىلعان.
ال جابىرلەنۋشىنى ازاپتاعانى ءۇشىن 600 ساعاتقا دەيىن قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋ نەمەسە 3 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ, دەنساۋلىققا ورتاشا اۋىرلىقتاعى زيان كەلتىرگەنى ءۇشىن – 2 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ, دەنساۋلىققا اۋىر زيان كەلتىرگەنى ءۇشىن – 3 جىلدان 8 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى بەلگىلەندى. بۇل زاڭ ءوزىنىڭ ناتيجەسىن بەرىپ, جەمىستى جۇمىس ىستەيدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
دەگەنمەن ايتا كەتۋ كەرەك, زاڭدى قابىلداۋ مەن ونى ورىنداۋ – ەكى بولەك ماسەلە. شەراعاڭ اتاپ وتكەندەي: «زاڭ – مەملەكەتتىڭ توعىز قابات, تور كوزدى ساۋىتى». زاڭ قابىلداندى دەپ بوركىمىزدى اسپانعا اتقانىمىزبەن, ەرتەڭ ونى قالاي جۇزەگە اسىرامىز؟ الدە ءبارىن مەملەكەتتىڭ موينىنا جۇكتەپ قويامىز با؟ جوق, زاڭنىڭ ورىندالۋى ەڭ الدىمەن ەل تۇرعىندارىنىڭ ونى قۇرمەتتەۋىنەن جانە تارتىپكە باعىنۋىنان باستالادى. كونستيتۋتسيادا جازىلعانداي ءار ازاماتتىڭ قۇقىقتارىمەن قاتار جاۋاپكەرشىلىكتەرى دە بار. ەگەر ءوزىڭ زاڭ تالاپتارىن بەلشەسىنەن باسىپ, ال قوعامداعى پروبلەمالار ءۇشىن «اكىم قايدا قاراپ وتىر؟» دەپ تالاپ قويۋدى عانا بىلسەڭ, ونداي جاعدايدا كەز كەلگەن زاڭىڭ دا ءوز ناتيجە بەرمەيدى. ءبىز تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق جاساعاندار ءۇشىن جازانى قاتاڭداتتىق. بىراق تەك قاتاڭداتۋمەن ماسەلە شەشىلمەيدى. ەڭ الدىمەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتى جوعارىلاپ, تارتىپپەن ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەنۋى كەرەك.
– بيىل قابىلدانعان تاعى ءبىر وزەكتى قۇجات – لۋدومانيا, ياعني ويىنقۇمارلىققا قارسى زاڭ. بۇدان كەيىن اتالعان قوعام كەساپاتىمەن كۇرەس ناتيجەلى بولادى دەپ ويلايسىز با؟
– ءيا, تاياۋ كۇندەرى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ويىن بيزنەسى, لوتەرەيا قىزمەتى جانە لۋدومانياعا قاتىستى زاڭ جوباسىنا قول قويدى. ءوزىڭىز ايتقانداي, ويىنقۇمارلىق – قازىر قوعامنىڭ قاسىرەتىنە اينالدى. جاسى دا, كارىسى دە جەڭىل پايدا تابام دەگەن نيەتپەن سونىڭ اپانىنا قۇلاپ, سالدارىنان وتباسىنداعى, قوعامداعى ورىندارىن جوعالتىپ جاتىر. ءتىپتى مەملەكەتتىڭ سەنىپ تاپسىرعان مۇلكىن قۇمار ويىنعا جۇمساپ, تالان-تاراج ەتكەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر دە, قولىنا تۇسكەن قارجىنىڭ ءبارىن قۇردىمعا جىبەرىپ, سول ءۇشىن ايەلىمەن اجىراسىپ, ءتىپتى ءوز-وزىنە قول جۇمساپ جاتقاندار دا بار.
سوندىقتان ارينە, مۇنداي قوعام كەسەلىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان تەگەۋرىندى شارا جاسالۋى قاجەت. سول ءۇشىن جاڭا زاڭعا حالىقتىڭ ويىنقۇمارلىققا تاۋەلدىلىگىن تومەندەتۋگە باعىتتالعان شەكتەۋشى جانە ىنتالاندىرۋشى نورمالار ەنگىزىلدى. بۇدان بىلاي مەملەكەتتىك, اسكەري قىزمەتشىلەر, ارنايى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, بيۋدجەتتىك ۇيىمداردىڭ باسشىلارى قۇمار ويىندارعا, ءباس تىگۋگە قاتىسا المايدى. بۇل شەكتەۋدى ساقتاماعانداردى جۇمىستان شىعارۋ شاراسى قاراستىرىلعان. ويىن بيزنەسىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ تەتىكتەرى كۇشەيتىلدى.
سونىمەن قاتار ۆەيپ ساتۋعا تىيىم سالاتىن زاڭ نورمالارى دا جاقىندا عانا كۇشىنە ەندى. سوڭعى ەكى جىلدا ەلدەگى ۆەيپ ساتىلىمى 300 ەسە وسكەن. 2,5 جىل ىشىندە ەلگە ءۇش ميلليونعا جۋىق ۆەيپ اكەلىنىپتى. دەنساۋلىق ساقتاۋ تۋرالى زاڭ اياسىندا ۆەيپ تاراتۋعا تولىق تىيىم سالىندى.
بىلتىردان بەرى پارلامەنتتە كەڭىنەن تالقىلاۋدان وتكەن ماسس-مەديا تۋرالى زاڭ جايىندا دا ايتپاي كەتۋگە بولماس. كۇنى كەشە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىن كاسىبي مەرەكەمەن قۇتتىقتاۋ كەزىندە پرەزيدەنتىمىز بۇل زاڭ جۋرناليستەردىڭ مۇددەسى مەن قۇقىقتارىن قورعاۋ تەتىكتەرىن كۇشەيتەتىنىن اتاپ ءوتتى. اقپارات سالاسىنا قاتىستى 33 جىل وتكەننەن كەيىن «ماسس-مەديا تۋرالى» زاڭ قولدانىسقا ەندى. ء«جۋرناليستىڭ ەرەكشە مارتەبەسى» دەگەن ۇعىم ەنگىزىلدى. ۇلتتىق تەلە-راديو حابارلارىن تاراتۋ مۇددەسىن قورعاۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك تىلدەگى وتاندىق تەلە-راديو باعدارلامالاردىڭ اپتا سايىنعى كولەمى 50 پايىزدان 60 پايىزعا دەيىن ۇلعايتىلدى. وتاندىق تەلە-راديو ارنالاردا شەتەلدىك تەلە-راديو باعدارلامالارىن رەترانسلياتسيالاۋ كولەمى 20 پايىزدان 10 پايىزعا دەيىن تومەندەتىلدى. جاڭا زاڭ وتاندىق ماسس-مەديا سالاسىنىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز.
– ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, بىرقاتار زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ مەن تالقىلاۋ جۇمىستارىنا پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى دا اتسالىسقان ەكەن. ول قانداي زاڭدار ەدى؟
– وتكەن سەسسيا اياسىندا ءبىز ءماجىلىس دەپۋتاتتارىمەن بىرلەسىپ 29 زاڭ جوباسىن ازىرلەدىك. سونداي-اق ماجىلىسكە كەلىپ تۇسكەن 49 زاڭ جوباسىنا تالدامالىق سۇيەمەلدەۋ جۇرگىزىلدى. ەلىمىزدىڭ اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ سالاسىن رەتتەيتىن زاڭنامالىق اكتىلەرگە تۇگەندەۋ جانە 21 باعىت بويىنشا قولدانىستاعى زاڭناماعا تالداۋ جاسالدى.
بۇدان باسقا, پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ سۇرانىسىنا يە جانە جۇمىس توپتارىندا زاڭ جوبالارىن قاراۋ بارىسىندا پايدالانىلاتىن 53 زاڭ جوباسىنا ساراپتامالىق قورىتىندى دايىنداپ, ءماجىلىستىڭ بەيىندى كوميتەتتەرىنە جولدادى. جوعارىدا ءسوز بولعان ويىن بيزنەسى, لوتەرەيا قىزمەتى جانە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق پەن سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ سىندى زاڭ جوبالارىنىڭ ازىرلەنەۋىنە دە پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى تىكەلەي اتسالىستى.
– بۇگىندە جەكە دەتەكتيۆتەر تۋرالى زاڭدى قابىلداۋ ءۇشىن جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇنداي زاڭنىڭ ەرەكشەلىگى مەن قاجەتتىلىگى نەدە؟
– ەلىمىزدە جەكە دەتەكتيۆتەردىڭ جۇمىسى زاڭمەن رەتتەلمەگەن. وسىعان وراي ءماجىلىس دەپۋتاتتارى مەن قوعام بەلسەندىلەرى, ءبىزدىڭ ينستيتۋت ساراپشىلارى بىرلەسىپ «جەكە دەتەكتيۆتەردىڭ قىزمەتى تۋرالى» زاڭ جوباسىن ازىرلەدى. جەكە دەتەكتيۆتىك قىزمەت ينستيتۋتىن ەنگىزۋدىڭ وزەكتىلىگى, ەڭ الدىمەن, وسى سالانى قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ ايرىقشا قاجەتتىلىگىنەن تۋىنداپ وتىر. بۇل رەتتە ازاماتتار مەن ۇيىمداردىڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋدە شەشۋشى ءرول, ارينە, مەملەكەتتىك قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىنا تيەسىلى.
«جەكە دەتەكتيۆتىڭ قىزمەتى نەگە قاجەت؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرسەك. ادام جوعالىپ ونى ىزدەستىرۋمەن پوليتسەيلەرمەن قاتار دەتەكتيۆتەر دە اينالىسسا, ءبىر جاعىنان ول پوليتسياعا كومەك, ەكىنشى جاعىنان دەتەكتيۆ ءوز قىزمەتىن زاڭداستىرىپ, ليتسەنزيا الىپ, سالىق تولەسە, بۇل قازىناعا تۇسەتىن قارجى.
بىراق دەتەكتيۆكە دە قويىلاتىن تالاپتار وتە جوعارى: قۇقىق قورعاۋ نەمەسە ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جەدەل-تەرگەۋ بولىمشەلەرىندە كەمىندە 7 جىل جۇمىس تاجىريبەسى بولۋى قاجەت. ىشكى ىستەر سالاسىندا قىزمەت ەتكەن تەرگەۋشى مەن ءىز كەسۋشى قىزمەتكەرلەر زەينەتكەرلىككە 40-45 جاستا شىعادى. تاجىريبەسى بار ماماندار قازىرگى تاڭدا كۇزەتشى بولىپ ناپاقاسىن تاۋىپ ءجۇر. ال ەگەر ولار دەتەكتيۆ قىزمەتىن اتقارسا, ەلدەگى جىلدار بويى اشىلماعان قىلمىستار مەن قوردالانعان پروبلەمالاردىڭ شەشىلۋىنە اتسالىسار ەدى. بۇيىرسا, پارلامەنتتىڭ كۇزگى سەسسياسى باستالعاندا بۇل قۇجات زاڭ جوباسى رەتىندە تىركەلىپ, ونى قابىلداۋ ءۇشىن ءارى قاراي جۇمىستار جۇرگىزىلەتىن بولادى.
– ادام قۇقىن قورعاۋ سالاسىندا قولعا الىنىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ تاعى ءبىرى – ادۆوكاتۋرا تۋرالى زاڭدى جەتىلدىرۋ. وسى ورايدا قورعاۋشىلار تاراپىنان قانداي ۇسىنىستار ايتىلىپ جاتىر؟ قولدانىستاعى زاڭنىڭ قانداي ولقىلىقتارى بار؟
– ادۆوكاتتاردىڭ دەربەستىگىن قامتاماسىز ەتىپ, مارتەبەسىن كوتەرۋ – قوعام الدىندا تۇرعان ماڭىزدى ماسەلە. قازىرگى تاڭدا دەپۋتاتتاردىڭ باستاماسىمەن ءىس جۇرگىزۋ زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ, ادۆوكاتتىق قىزمەت جانە زاڭ كومەگىن كورسەتۋ, داۋلاردى سوتتان تىس جانە سوتقا دەيىنگى شەشۋ ماسەلەلەرى تۋرالى زاڭ جوباسى ماجىلىستە قارالىپ جاتىر. ءبىزدىڭ ينستيتۋتىمىز كوكەيتەستى ماسەلەدەن تىس قالماي, جاقىندا رەسپۋبليكالىق ادۆوكاتتار القاسى, شەتەلدىك جانە تمد ەلدەرىنىڭ زاڭگەر-ادۆوكاتتارىنىڭ قاتىسۋىمەن كەڭەيتىلگەن «دوڭگەلەك ۇستەل» وتكىزدى. رەسپۋبليكالىق ادۆوكاتتار القاسى زاڭ جوباسىندا ادۆوكاتتار قاۋىمداستىعىنىڭ كوپتەگەن باستاماسىن قولدايتىنىن اتاپ ءوتىپ, كەيبىر دامىتۋدى قاجەت ەتەتىن تۇستارىنا نازار اۋداردى.
قازىرگى تاڭدا ادۆوكاتتار تەرگەۋ يزولياتورىندا كەزدەسۋ وتكىزۋدىڭ, ول ءۇشىن قۇجات راسىمدەۋدىڭ كۇردەلىلىگى, باسقا وڭىرلەردىڭ تەرگەۋ يزولياتورىنا قورعاۋشىلاردى اۋىستىرۋداعى كەلەڭسىزدىكتەر سىندى قيىندىقتارعا تاپ بولىپ جاتادى. سونىمەن قاتار «E-وtinish» پورتالى ارقىلى ادۆوكاتتاردىڭ وتىنىشتەرىمەن جۇمىس ىستەۋ كەزىندە ماسەلەلەر تۋىنداپ, ونىڭ ىشىندە باسقا جۇيەلەرمەن ينتەگراتسيانىڭ بولماۋى ادۆوكاتتىق قىزمەتكە كەدەرگى كەلتىرەدى. پورتال جۇيەسىندە مەرزىمدەردىڭ ساقتالماۋى جانە قىلمىستىق ىستەر بويىنشا ادۆوكاتتاردىڭ ءوتىنىش مارتەبەسىنىڭ بەلگىسىزدىگى دە وزەكتى. مويىنداۋ كەرەك, ادۆوكاتتىڭ جالاقىسىنىڭ تومەندىگى, اتقارىلعان جۇمىس ۋاقىتىن ەسەپتەۋدىڭ ادىلەتسىز تەتىگى, ادۆوكاتتىڭ سۋدياعا جانە ونىڭ پروتسەسسۋالدىق قارسىلاسىنا تولەم مولشەرىن انىقتاۋ كەزىندەگى تاۋەلدىلىگى – شەشىمىن كۇتكەن ماڭىزدى ماسەلە.
قولدانىستاعى زاڭدى جەتىلدىرۋ جۇمىستارى, مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, سوت وتىرىسىندا ايىپتاۋشى مەن قورعاۋشىنىڭ, ياعني پروكۋرور مەن ادۆوكاتتىڭ تەپە-تەڭ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قولعا الىنىپ جاتىر. اينالىپ كەلگەندە بۇل دا ادام قۇقىعىنىڭ قورعالۋى ءۇشىن قاجەت. سول ءۇشىن بۇگىندە قىلمىستىق ءىس بويىنشا دالەل جيناۋ ساتىسىندا ادۆوكاتتارعا ەركىندىك بەرۋ تۋرالى باستاما كوتەرىلىپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ورىن العان قۇقىق بۇزۋشىلىق كەزىندەگى ازاماتتىڭ كىناسىن انىقتاۋ ءۇشىن دالەل جينايتىنى سياقتى, ادۆوكاتتارعا دا ءوز دالەلىن جيناۋىنا قۇقىق بەرۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇر.
– قازىرگى ترەندتەردىڭ ءبىرى – جاساندى ينتەللەكتىنى پايدالانۋ. قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا جاپپاي قولعا الىنىپ جاتقان جي مۇمكىندىكتەرىن زاڭ جوبالارىن ازىرلەۋگە دە قولدانۋعا بولا ما؟
– بۇگىندە تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىستەرى ادامزات ومىرىنە مىقتاپ ەندى. جاساندى ينتەللەكت قوعامنىڭ بارلىق سالاسىن تۇبەگەيلى وزگەرتە الادى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تسيفرلاندىرۋدىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتىپ, جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ جانە IT سالاسىنداعى تسيفرلىق قۋاتتى مەملەكەت بولۋ ماقساتىن العا قويىپ وتىر.
وسىعان بايلانىستى پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى جاساندى ينتەللەكتىنى ەلىمىزدىڭ زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزۋ ماسەلەسىن بەلسەندى تۇردە زەرتتەپ جاتىر. ياعني قۇقىقتىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋدىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – زاڭ سالاسىنا جاساندى سانانى ەنگىزۋ جانە جاڭادان تۋىنداعان ماسەلەلەرىن شەشۋ. ينستيتۋت ساراپشىلارى جي-ءدى زاڭنامالىق قىزمەتكە ينتەگراتسيالاۋدىڭ ءۇش ماڭىزدى تەندەنتسياسىن اتاپ وتەدى.
ونىڭ ءبىرىنشىسى – قۇقىقتىق ساراپتاما ءۇشىن جي پايدالانۋ. ونىڭ الگوريتمدەرى دەرەكتەردىڭ ۇلكەن كولەمىن تالدايدى, زاڭ جوبالارىنداعى قايشىلىقتاردى انىقتايدى جانە ولاردى قولدانىستاعى زاڭنامامەن جانە حالىقارالىق ستاندارتتارمەن سالىستىرادى.
ەكىنشىدەن, قۇقىقتىق سالاداعى مالىمەتتەردى تالداۋ نەگىزىندە بولجامداردى ازىرلەۋ جۇمىسىنا تارتۋعا بولادى. ۇلكەن دەرەكتەر مەن اناليتيكالىق قۇرالداردى پايدالانۋ بەلگىلى ءبىر زاڭنىڭ قابىلدانىلۋىنىڭ ىقتيمال سالدارى جانە ونىڭ ەكونوميكاعا اسەرى تۋرالى قۇندى بولجامدار جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ۇشىنشىدەن, زاڭ شىعارۋ ماتىندەرىن جاساۋ ۇدەرىسىن اۆتوماتتاندىرۋ. زاماناۋي تەحنولوگيالار قول ەڭبەگىن بارىنشا ازايتۋعا جانە زاڭ جوبالارىنىڭ ماتىندەرىن جاساۋ كەزىندە «ادامي فاكتوردى» تومەندەتۋگە كومەكتەسەدى. مىنە, ەگەر ءبىز جاساندى ينتەللەكت مۇمكىندىكتەرىن بارىنشا كەڭىنەن كادەگە جاراتا الساق, زاڭ جوبالارىن ازىرلەۋ جۇمىستارىن بارىنشا جەڭىلدەتكەن بولار ەدى.
– سوڭعى جىلدارى پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ بەلسەندىلىگىن اتاپ ايتۋعا بولادى. بۇرىن زاڭ جوبالارى كوبىنە ۇكىمەتتىڭ باستاماشىلدىعىمەن جاسالاتىن بولسا, قازىر دەپۋتاتتاردىڭ وزدەرى باستاما كوتەرىپ, بەلسەندىلىك تانىتىپ ءجۇر. مۇنى جاقسىلىقتىڭ نىشانى دەۋگە بولاتىن سياقتى...
– زاڭ جوبالارىنا باستاماشىلىق جاساۋ قۇقىعى پرەزيدەنتكە, ۇكىمەتكە جانە پارلامەنتكە بەرىلگەن. ءدال قازىرگى جاعدايدا پارلامەنت دەپۋتاتتارى وزدەرىنىڭ وسى قۇقىعىن وتە بەلسەندى پايدالانىپ ءجۇر. ءوزىڭىز ايتقانداي, بۇرىن زاڭ جوبالارى نەگىزىنەن ۇكىمەت ارقىلى كەلسە, قازىر دەپۋتاتتار ءبىزدىڭ ينستيتۋتپەن بىرگە بىرقاتار زاڭ جوباسىنا باستاماشىلىق ەتكەنىمىزدى جوعارىدا ايتىپ ءوتتىم.
– دەگەنمەن كەيدە حالىق اراسىندا «پارلامەنت – زاڭ قابىلداۋشى ورگان, سوندىقتان ول جەردە زاڭگەرلەر وتىرۋى كەرەك. ال بىزدە بلوگەرلەر, ايتىسكەرلەر, سپورتشىلار دەپۋتات بولىپ كەتتى» دەگەن پىكىر ايتىلىپ قالادى. بۇعان قاتىستى نە ايتار ەدىڭىز؟
– قوعامنىڭ ءوزى ءتۇرلى سالادان تۇرادى ەمەس پە؟ سوندىقتان پارلامەنتتە ءار سالانىڭ وكىلدەرىنىڭ وتىرۋى – زاڭدى قۇبىلىس. زاڭ جوبالارىن جاساۋ, ونى تالقىلاۋ ءۇشىن ءوز سالاسىن جەتىك بىلەتىن ادامداردىڭ بولعانى ماڭىزدى. پارلامەنت – قوعامدا قوردالانعان كوپتەگەن كوكەيتەستى ماسەلەنىڭ قاينايتىن قازانى بولعاندىقتان, ول جەرگە تۇسكەن ءاربىر ماسەلە ابدەن قايناۋى جەتىپ, ءپىسىپ شىعۋعا ءتيىس. سول ءۇشىن ءار سالانىڭ ءوز وكىلىنىڭ وتىرعانى ابزال دەپ بىلەمىن. بۇل زاڭنىڭ ساپالى, ءتيىمدى قابىلدانۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى.
ءار سالا وكىلدەرى پارلامەنتتە جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ قىزمەت ەتۋىنىڭ ناتيجەسىندە ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ مۇددەلەرىن دۇرىس كورسەتۋگە مۇمكىندىك الادى. قوعامداعى بارلىق توپتاردىڭ پىكىرلەرى ەسكەرىلەدى جانە زاڭدار مۇمكىندىگىنشە ادىلەتتى ءارى تەڭگەرىمدى بولادى. زامان اعىمى وزگەرگەن سايىن ازاماتتاردىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە سايكەس زاڭداردىڭ قولدانۋ اياسى كەڭەيىپ, ولار قوسىمشالار مەن تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى قاجەت ەتەدى. سول سەبەپتى, بيلىك پەن حالىقتىڭ اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتىپ, قۇقىقتىق مىندەتتەمەلەر مەن وزگەرىستەردى قاراپايىم جۇرتشىلىققا ءتۇسىندىرۋ ماڭىزدى. ازاماتتىق قوعام قالىپتاستىرۋىنىڭ نەگىزى – زاڭ مەن ءتارتىپتىڭ حالىق يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ, الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى بولۋىندا!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»