قر ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناسىندا تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى سەردار بەردىمۇحامەدوۆتىڭ «Änew – müňýyllyklardan gözbaş alýan medeniýet» (انەۋ – مىڭجىلدىق مادەنيەتتىڭ مايەگى) اتتى كىتابىنىڭ تانىستىرىلىمى ءوتتى. كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى تۇرىكمەنستاننىڭ استاناداعى مادەنيەت كۇندەرى اياسىندا قازاقستانداعى تۇرىكمەنستان ەلشىلىگىمەن بىرلەسە ۇيىمداستىرىلدى.
ۇلى تۇران دالاسى ءىرى قالالار مەن ونداعى قاداۋ-قاداۋ مادەنيەت وشاقتارىمەن ايگىلى. ولاردىڭ ارقايسىسىندا مادەني ورتالىقتار, زامانىنا ساي قۇندىلىقتار مەن ونەردىڭ نەشە اتاسى ورىستەگەنى تاريحتان بەلگىلى. سوناۋ شيرازدان تارازعا دەيىنگى ارالىقتى بىرىڭعاي قالا مادەنيەتى تۇتاستىرعانى جونىندە اڭگىمە جەتكىلىكتى. تۇركى دۇنيەسىنەن تامىر تارتاتىن وسىنداي وركەنيەت پەن يگىلىكتەردىڭ ورتالىعى قاسيەتتى تۇركىستان دەسەك, حالىقارالىق تۇركى مادەنيەتى ۇيىمى (تۇركسوي) بيىل ەجەلگى تۇرىكمەن قالاسى انەۋ – تۇركى الەمىنىڭ مادەني استاناسى دەپ جاريالاعان ەدى. مادەنيەتتەر ءىرى قالالاردا تابىسىپ, شوعىرلانادى, ىرگەلەنە تۇسەدى. باۋىرلاس ەلدىڭ سالتى مەن ءداستۇرى, ونەرى مەن مادەنيەتى, جىرى مەن اڭىزىنا دەيىن ءبىزدىڭ ۇلتتىق مادەنيەت مانەرى مەن ناقىشىنان الشاق كەتپەيتىنى بەلگىلى. ءتىپتى جىراۋلارىنىڭ ماقام شالىستارى مەن سارىندارىنا دەيىن ۇيلەسىپ باعارىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. سوندىقتان تامام تۇركى مادەنيەتىنىڭ تاڭعاجايىپتارى ءبىر-بىرىنە جات ەمەس.
وسىعان وراي جازىلعان تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتىنىڭ ەڭبەگى تۇرىكمەن حالقىنىڭ باي مادەني-تاريحي مۇراسىن جاڭعىرتۋ, ونى الەمگە كەڭىنەن ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان. تۋىندى ءتۇرلى ەلدەردىڭ تاريحشىلارى, ارحەولوگتەرى اراسىنداعى حالىقارالىق بايلانىستاردى دامىتۋعا, تۇرىكمەنستان اۋماعىندا بىرلەسكەن ارحەولوگيالىق جانە ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرۋعا جاردەمدەسەدى. تاستاعى تاڭبالاردان تامىر تارتقان تاريح پەن مادەنيەتتەگى تۇتاستىق باۋىرلاس ەلدەردى ەتەنەلەستىرە تۇسەدى دەگەن ويدامىز.
ءوز كەزەگىندە ءسوز العان تۇرىكمەنستاننىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى باتىر رەجەپوۆ ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋعا قولداۋ كورسەتكەندەرگە العىس ءبىلدىرىپ, ءۇش تىلدە جارىق كورگەن كىتاپتىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. تۇرىكمەن حالقىنىڭ ۇلتتىق كوشباسشىسىنىڭ تاريحي دەرەك كوزدەرىنە سۇيەنە وتىرىپ جازعان كىتابىن كىتاپحاناعا سىيعا تارتتى.
انەۋ قالاسىنان وسى ۋاقىتقا دەيىن بىرنەشە كونە عيمارات ساقتالعان, ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ تانىمالى – سەيد جەماليددين مەشىتى. ول XV عاسىردا سالىنعان, بىراق 1948 جىلعى اشحاباد جەر سىلكىنىسىنەن قاتتى زاقىمدانىپ, بۇگىنگى كۇنى ونىڭ قالپىنا كەلتىرىلگەن قالدىقتارى عانا تۇر. دەگەنمەن, مەشىت ءوزىنىڭ ماڭىزىن ساقتاپ قالدى جانە ءالى تۋريستەردى دە, زەرتتەۋشىلەردى دە ايتارلىقتاي قىزىقتىرىپ كەلەدى.
بەرتىنگە دەيىن مەشىت كەشەنى شەيح جەماليددين زيراتى مەن بيىك كۇمبەزدى زالدارى بار ەكى ۇلكەن عيماراتتان تۇراتىن. رەستاۆراتورلار كەشەننىڭ ىرگەتاسىن, الاڭداعى كىرپىشتى جانە قابىردى قالپىنا كەلتىرگەن. ونداعى باستى تابىس – الما اعاشى بۇتاقتارىمەن بىرگە بۇراتىلعان ايداھاردىڭ قالپىنا كەلتىرىلگەن موزايكاسى جانە مەشىتتىڭ «سۇلۋلىق ءۇيى» دەپ اتالعانى تۋرالى جازۋ. ايداھار بەينەسى مەشىتتەرگە ءتان ەمەس جانە بۇل كارتينانىڭ ورتالىق ازيادا بالاماسى جوق. مۇنداي ەرەكشە سۋرەتتىڭ پايدا بولۋ سەبەبى زەرتتەۋشىلەردى كوپتەن بەرى تولعاندىرادى. سيۋجەتتىڭ ەڭ نانىمدى تۇسىندىرمەسىن اتاقتى ارحەولوگ جانە ونەرتانۋشى گالينا پۋگاچەنكوۆا بەرگەن. ول ايداھار «XV عاسىردا انەۋ اۋدانىن مەكەندەگەن نەگىزگى تۇرىكمەن تايپاسىنىڭ توتەمى» دەپ ەسەپتەدى... ارينە, مەشىتتە سارى ايداھاردىڭ پايدا بولۋىن وزىنشە تۇسىندىرەتىن ادەمى اڭىز دا بار. وعان ساي, ءبىر كەزدەرى اۋىل تۇرعىندارى ايداھاردى ولىمنەن قۇتقارىپ قالعان, سول ءۇشىن سىيعا التىن العان, ءسويتىپ ولار مەشىتتە ايداھار سۋرەتىن سالعان. مىنە, سودان بەرى ايداھار اۋىلدىڭ توتەمىنە اينالىپ, تۇرعىندار وعان تابىنىپ, اڭىزدى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزىپ وتىرادى.
ءىس-شارا بارىسىندا قوناقتار اقىن-فيلوسوفتىڭ جانە تۇرىكمەن كلاسسيگى ماقتىمق ۇلى پىراعىنىڭ 300 جىلدىعىنا ارنالعان كىتاپ-يلليۋستراتسيالىق كورمەسىن جانە تۇرىكمەنستاننىڭ استاناداعى مادەنيەت كۇندەرىنە ارنايى كەلگەن قوناقتاردىڭ ونەرىن تاماشالادى.
ءىس-شاراعا ديپلوماتيالىق كورپۋس وكىلدەرى, قازاقستان مەن تۇرىكمەنستاننىڭ كورنەكتى عالىمدارى مەن جازۋشىلارى, ماقتىمق ۇلى پىراعى شىعارماشىلىعىنا قىزىعۋشى وقىرماندار قاتىستى.