كەيىنگى كەزدە حالىق اراسىندا ءجيى تالقىلاناتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى – اەس قۇرىلىسى. مەملەكەت باسشىسى اەس سالۋ ماسەلەسى رەفەرەندۋم ارقىلى شەشىلەتىنىن ايتقان ەدى. وسىعان وراي اتىراۋدا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ جوباسى تالقىلاندى. جاريا تالقىلاۋعا اتقارۋشى ورگان, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن ساياسي پارتيا وكىلدەرى, ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ ماماندارى, ەكولوگتەر, جەرگىلىكتى تۇرعىندار قاتىستى.
باسقوسۋدا سالا ماماندارى اەس قۇرىلىسىنا بايلانىستى زاماناۋي تەحنولوگيالار تۋرالى كەڭىنەن اڭگىمەلەپ بەردى. سونداي-اق ەلىمىزدىڭ بەيبىت اتومدى دامىتۋ تاجىريبەسى, وتاندىق ينستيتۋتتاردىڭ وسى سالاداعى جۇزەگە اسىرعان عىلىمي زەرتتەۋلەرى مەن تۇجىرىمى تانىستىرىلدى.
ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسى جانە ونەركاسىبى دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى گۇلميرا مۇرسالوۆانىڭ پىكىرىنشە, جىل سايىن ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ مولشەرى 3%-عا وسەدى. ال اتوم ەنەرگەتيكاسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ مالىمەتىنشە, 2050 جىلعا قاراي بارلىق ەلدىڭ اەس-ىنەن وندىرىلەتىن ەلەكتر قۋاتى 792 گۆت-قا دەيىن, ياعني 2 ەسە وسەتىنىنە بولجام جاسالعان.
«قازىر الەم ەلدەرىندە 416 رەاكتور بار. بۇل رەاكتورلاردىڭ جالپى قۋاتى – 347 641 مۆت. جاھاننىڭ بىرنەشە ەلىندە 61 637 مۆت قۋاتتى قۇرايتىن 59 رەاكتور سالىنىپ جاتىر. ماسەلەن, قىتايدا 25, ءۇندىستاندا 7, تۇركيا, مىسىر جانە رەسەيدە 4, ۇلىبريتانيا مەن كورەيادا, جاپونيا, ۋكراينا مەن بانگلادەشتىڭ ارقايسىسىندا 2 رەاكتوردىڭ قۇرىلىسى قولعا الىنعان. فرانتسيا مەن سلوۆاكيا, برازيليا مەن ارگەنتينا, يران ەلى ءبىر-ءبىر رەاكتوردىڭ قۇرىلىسىن سالۋعا كىرىستى», دەيدى گۇلميرا مۇرسالوۆا.
جاھان ەلدەرىندەگى ەڭ كوپ اتوم ەلەكتر ستانساسى اقش-تا سالىنعان. قازىر بۇل ەلدە اەس-ءتىڭ جۇرەگى سانالاتىن 94 رەاكتور جۇمىس ىستەپ تۇر. قىتاي مەن فرانتسيادا – 56, رەسەيدە – 36, وڭتۇستىك كورەيادا – 26, ءۇندىستاندا – 20, كانادادا – 19, ۋكراينادا – 15, جاپونيادا 12 رەاكتوردان قۋات وندىرىلەدى. جاپونيا 21, ءۇندىستان 4 رەاكتوردى ۋاقىتشا توقتاتىپ قويعان.
اتىراۋ جۇرتشىلىعىن اەس-ءتىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرى مەن تيىمدىلىگى تولعاندىرادى. بۇل نىساننىڭ قانداي تيىمدىلىگى بار؟ قورشاعان ورتانى لاستاۋعا اسەر ەتپەي مە؟ «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانتسيالارى» جشس اتوم ەنەرگەتيكاسى ءبولىمىنىڭ جەتەكشى ينجەنەرى اسۋان سيابەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, اەس قۇرىلىسى باستالسا, ەل دامۋىنا ىقپال ەتەتىن بىرنەشە مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەر پايدا بولادى.
«بىرىنشىدەن, الەۋمەتتىك تۇرعىدان ايتاتىن بولساق, قۇرىلىس جۇمىسىنا 8 مىڭعا دەيىن ادام تارتىلادى. ال اەس پايدالانۋعا بەرىلەتىن بولسا, 2 مىڭعا جۋىق ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلادى. ەكىنشىدەن, وتاندىق ەكونوميكانىڭ دامۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزەتىنى داۋسىز. وسى ورايدا الدىمەن ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى. ويتكەنى بۇكىل تسيكل بويىنشا ەل بيۋدجەتىنە 2,5-3 ملرد دوللار كولەمىندە سالىق تۇسەدى. ۇشىنشىدەن, تەحنيكالىق تۇرعىدان ايتقاندا, مەنشىكتى وتىن بازاسىنىڭ الەۋەتىن كەشەندى پايدالانۋ كوزدەلىپ وتىر. اەس پايدالانۋعا بەرىلسە, 60 جىلدان استام ۋاقىت بويى تۇتىنۋشىلاردى سەنىمدى ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتەدى. تورتىنشىدەن, قورشاعان ورتاعا پارنيكتىك گاز شىعارىندىلارىن جىلىنا 10 ملن تونناعا دەيىن ازايتۋ مۇمكىندىگى تۋادى», دەدى اسۋان سيابەكوۆ.
جەتەكشى ينجەنەردىڭ مالىمەتىنشە, جىلۋ-ەلەكتر ستانسالارىنان قورشاعان ورتاعا تارايتىن لاستاۋشى زاتتار شوعىرى از ەمەس. ماسەلەن, 1 گۆت ەنەرگيا ءوندىرۋ ءۇشىن جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىنان اۋاعا 7-120 مىڭ توننا ارالىعىندا كۇكىرت توتىعى, 2-20 مىڭ توننا ازوت توتىعى, 700-1 500 توننا مايدا كۇل, 3-7 ملن توننا كومىرقىشقىل گازى, 300 مىڭ توننادان استام كۇل شىعادى. ال جىلىنا شىعارىلاتىن 400 تونناعا جۋىق ۋىتتى مەتالدىڭ قۇرامىندا كادمي, قورعاسىن, سىناپ سەكىلدى لاستاۋشى زاتتار بار.
«اەس-تەن 1 گۆت ەنەرگيا ءوندىرۋ كەزىندە اۋاعا كۇكىرت توتىعى, ازوت توتىعى, مايدا كۇل, كومىرقىشقىل گازى, كۇل مەن ۋىتتى مەتالل سەكىلدى حيميالىق لاستاعىش زاتتار تارامايدى. اەس-ءتىڭ قورشاعان ورتاعا وسىنداي تيىمدىلىگى بار», دەدى اسۋان سيابەكوۆ.
ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتى كاسپي كەشەنىن زەرتتەۋ جانە مونيتورينگ زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ماحامبەت قۇدايبەرگەن ۇلىنىڭ پىكىرىنشە, اەس قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن حالىقارالىق قاعيدالار ساقتالۋى قاجەت.
«قازىر حالىقارالىق قارجىلاندىرۋ ينستيتۋتتارى كومىرگە ينۆەستيتسيا سالۋدان باس تارتىپ جاتىر. ويتكەنى ونىڭ بولاشاعى جوق. ال كۇن ساۋلەسى مەن جەل بىردە بار, بىردە جوق. سوندىقتان كۇن مەن جەلدى الدا تۇرعان ماقساتتاردى شەشەتىن تۇراقتى ەنەرگيا كوزى دەپ ايتۋعا بولمايدى. وسىنىڭ ىشىنەن وزىپ شىعاتىنى – اتوم ەنەرگەتيكاسى. اتوم يندۋسترياسىن دامىتۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ەلىمىزدە سالىنۋى مۇمكىن اتوم ەلەكتر ستانساسى جاڭا تالاپتارعا ساي تەحنولوگيامەن قامتىلسا, قۇپتاۋعا بولادى», دەيدى ماحامبەت قۇدايبەرگەن ۇلى.
اتىراۋ قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى كەڭەس قوسىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, اەس ەلدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋ, ەلەكتر تاپشىلىعىن جويۋ ءۇشىن قاجەت. ويتكەنى ەلىمىزدە كوپتەگەن كاسىپورىن مەن شارۋاشىلىق اشىلىپ جاتىر. جاڭادان وبلىستار قۇرىلدى.
«وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرەتىن بولساق, بولاشاقتا ەنەرگيا كوزدەرىن جەتىلدىرۋ ماسەلەسى تۋىندايدى. دەمەك ەلەكتر ەنەرگياسىنا سۇرانىس ارتا تۇسەدى. سول سەبەپتى پرەزيدەنت ۇسىنىسىمەن اەس قۇرىلىسى حالىق اراسىندا تالقىلانىپ جاتىر. قازىرگى ۋاقىتتا بىزگە ەنەرگيا كوزى كوبىرەك كەرەك. ونىڭ ىشىندە ەڭ باستى ەنەرگيا كوزى – اتوم ەلەكتر ستانساسى. بۇعان كۇمان جوق», دەدى كەڭەس قوسىباەۆ.
سۋدى پايدالانۋ جونىندەگى ساراپشى سەرىك بورانوۆتىڭ پىكىرىنشە, اەس قۇرىلىسى كەزىندە ەسكەرەتىن جايت بار.
«قازىر اەس سالۋ ءۇشىن بالقاش كولىنىڭ ماڭى تاڭدالىپ وتىر. ەلىمىزدە مۇنداي كول سونشالىقتى كوپ ەمەس. ءبىز اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالىپ الىپ, بالقاش كولىن جوعالتىپ المايمىز با؟ ويتكەنى رەاكتوردى سۋىتۋ ءۇشىن كولدەن كوپ مولشەردە سۋ الىنادى. سۋ كەرى ايدالعان كەزدە كول تەمپەراتۋراسىن كوتەرىپ جىبەرەدى. بۇل ۇدەرىس سۋداعى تىرشىلىككە قالاي اسەر ەتۋى مۇمكىن؟ وسىنداي كوڭىلدى كۇپتى ەتەتىن ماسەلە ەسكەرىلسە ەكەن», دەيدى سەرىك بورانوۆ.
اتىراۋ وبلىسى