تۇستىكباي توعانى

جاڭا تالاپ اۋىلىنا جەتە بە­رىس­تەگى توبەنىڭ ماڭ­ىن جۇرت تۇستىكباي توعانى دەسەدى. توبەنىڭ ەتەك جاعىندا ەل-جۇرتتى اشارشىلىقتان امان الىپ شىققان ادامنىڭ قۇرمەتىنە ەسكەرتكىش-تاقتا دا قويىلعان. تاقتا تاسقا «قيىن-قىستاۋ زاماندا ەل يگىلىگى ءۇشىن توعام قازىپ, ارتىندا وشپەس ءىز قالدىرعان اتا-بابامىز تۇس­تىكباي مەن نۇر-مۇحامەدتىڭ رۋحىنا باس يەمىز» دەگەن لەبىزدى ۇرپاقتارى قاشاپ جازىپتى.

التىن ادام تابىلعان اي­گىلى شىلىكتى جازىعىنىڭ كۇن­باتىس جاعىنان سىلدىراپ, تەرىسايىرىق اعادى. جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ ايتۋىنشا, جازدىڭ كۇنى تارتىلىپ قالاتىن بۇل وزەن كوكتەمدە وتكەل بەرمەيدى ەكەن. ال توعاننىڭ ءتۇپ تاريحىن وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى زاڭعار كارىمحاننان بىلدىك.

– 1931-1932 جىلدارى وزەنى­نىڭ جايداق جەرى جىرعالى قىستاعىنىڭ ءور جاعىنان باستاپ, قولمەن توعان قا­زىپ, كيتىڭقارا تاۋىنىڭ باۋىرىمەن جۇرگىزىپ وتىرىپ, تالپىنداعى ەگىندىككە سۋ شى­عارعان. ول كەزدە تەحنيكا كۇشى جوق, قالاي سالعانى جۇمباق. تۇستىكباي اتانىڭ باس­شىلىعىمەن ىلدي جەرلەرگە كەسەك تاستى قالاپ وتىرىپ, سۋ جىرىپ كەتپەيتىندەي ەتىپ ارنا جاساعان. ارنانىڭ سۋ جۇرەتىن دەڭگەيىن سىناپ قويىپ, ولشەپ وتىرعان ەكەن. سول توعان كۇنى بۇگىنگە دەيىن «تۇستىكباي توعانى» دەپ اتالادى, – دەيدى تاريحي مالىمەت بەرگەن زاڭعار كارىمحان.

تاۋدى جاناي ورگەن تاسقا قاراپ, ورگە قاراي سۋدى قالاي جۇرگىزگەن دەگەن سۇراق مازالاي بەردى. تاريحي دەرەكتەرگە سەنسەك, سۋ جۇرەتىن توعاننىڭ جالپى ۇزىندىعى – 12 شاقىرىم ەكەن. 30-جىلدارى 80 گەكتار جەرگە ەگىن ەگىپ, ادامداردى اشتىقتان امان الىپ قالعان بۇل توعاننىڭ ماڭى راس, كيەلى جەر. ال قايلا-كۇرەكپەن توعان قازىپ, سۋ شىعارۋعا ءبىر كىسىدەي جۇمىلعان اۋىل ازا­­ماتتارىنىڭ رۋحىنا مىڭ تاعزىم! تۇستىكبايدىڭ توعان قازعانىنان بولەك, ۇستالىعى دا ەل اۋزىندا اڭىز بولىپ اي­تى­­لادى.

1970-1980 جىلدارى اۋدان­نىڭ ءبىرىنشى حاتشى­سى ءزارىپحان داۋكەەۆ توعان­عا قايران قالا قاراپ تۇرىپ, «پاي-پاي, شىر­كىن, تارباعاتايدىڭ توعىز سوۆ­حوزىنا توعىز ديرەكتور ەمەس, مىناداي تۇستىكبايلار كەرەك-اق ەكەن» دەپتى. بۇل ءسوزى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەل اۋزىندا ءجۇر. شەبەردىڭ ىسىنە تاڭدانىپ قانا قويماي, جوعارى باعا بەرگەن ناعىز باسشىنىڭ ويى.

سويتسەك, بۇل ماڭدا تۇس­تىكباي توعانىنان باسقا تاعى ءبىر توعان بار ەكەن. ونى دا ولكە تاريحىن تۇگەندەپ جۇرگەن زاڭعار كارىمحان ايتتى. ايتۋىنشا, جاڭا اۋىلدىڭ وڭتۇستىك جاعىن وراي, اقاي توعانى جىلىستار ەدى. ونى دا قولمەن قازىپ, قاراشاتتان قىرعا شىعارعان ەكەن. ول ءىستىڭ باسى-قاسىندا اقاي توقباي ۇلى ءجۇرىپتى. ول كولحوزداستىرۋ كەزىندە بريگادير بولعان ەكەن. اقايدىڭ توعانى ءالى كۇنگە دەيىن بۇكىل جا­­مان­دالاعا جايىلىپ, ەگىن­نىڭ بى­تىك شىعۋىنا سەپتەسىپ كەلەدى.

بۇل جاققا كەلىمدى-كەتىمدى جۇرت توعانداردى كورگەن سوڭ بابالاردىڭ ارۋاعىنا قۇران باعىشتاپ, باستارىنا ءتاۋ ەت­كىسى كەلەر ەدى. اشارشىلىق جىل­­دارى اۋىلعا سۋ شىعارعان بابا­لاردىڭ جاتقان جەرى قايدا دەسەك, تۇستىكباي مەن قيا­باي­دىڭ زيراتى قارا­كەمەر وڭى­رىندە سونا­دايدان قاراۋى­تادى ەكەن. ال اقاي اقساقال اۋىل جا­­نىنداعى قالىڭ قورىم­دا جاتىر.

مىنە, تارباعاتايداعى كيەلى جەرلەردىڭ ءبىرى – وسى. ءتىپتى, جول تۇزەلسە, تۋريستەر توپىرلاپ باراتىنداي مارشرۋت جاسالۋى مۇمكىن. جول بويى تاريحي جەرلەر. وسىدان تارتقان كۇيى شىلىكتى قورعانىنا ءتۇسىپ, ودان ارى زايسان كولىن اينالىپ كەتۋگە دە بولادى. ءيا, بۇل ۋاقىت ەنشىسىندەگى دۇنيە. ازىر­شە, كەشەگى بابالاردىڭ باتىرلىعىن بىلە ءجۇرسىن دەگەن ويمەن ازىن-اۋلاق اقپارات بەردىك.

تارباعاتاي اۋدانى, جاڭا تالاپ اۋىلى