تازا اۋا جۇتۋ مۇڭ بولدى

جالپاق جۇرت «تازا قازاقستان» دەپ ەكو­لوگياعا ءمان بە­رىلىپ جاتقاندا وبلىس ور­تا­لىعىنىڭ تۇرعىندارى كوكىرەگىن كەرىپ, تازا اۋا جۇتا الماي پۇ­شايمان بولىپ وتىر. بۇل بۇگىن عانا پايدا بولعان ماسەلە ەمەس. كەيىنگى جىلدارى كوپشىلىكتىڭ كورگەن كۇنى وسى. بيىلعى بەينەت ءتىپتى ەرەسەن. جاز بويى جاۋىن ءبىر توقتاماي جاۋىپ تۇر. وبلىس ورتالىعىنىڭ ىشىندەگى سۋاعارلار مەلتەكتەي تولىپ, اعار جول تابا الماي, ىركىلگەن سۋ كوپ تۇرعان سوڭ بور­سىپ, ساسىپ جاتىر. قالا تۇر­عىندارى قاراشا, جەلتوقسان اي­ل­ارىندا وكپە-رەنىشتەرىن بىل­دىرە باستاعان. قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن ىستىقتا كوپتەن قور­دالانىپ قالعان ماسەلە ءتىپتى ۋشىعا ءتۇستى. ىلعالدىڭ كوپتىگىنەن جەرگىلىكتى حالىق اۋىزەكى تىلدە ۆاسيلكوۆكا, اۆتوگورودوك دەپ اتايتىن شاعىن اۋداندار, تەمىر­جول ۆوك­زالى مەن اۆتوبەكەتتىڭ ما­ڭىنداعى تۇرعىندار تازا اۋا جۇتۋدان قالدى. ونى ايتاسىز, ءدال ورتالىقتاعى №1 مەكتەپتىڭ جانى دا ك ۇلىمسى يىسكە تولى. ءجۇز قادام جەردە قالالىق اكىمدىك ورنالاسقان. ارعى جاعىندا, ءدال قوپا كولىنىڭ جاعالاۋىندا اۋزى-مۇرنىنان شىققان كارىز سۋى اعىپ جاتىر. «اق جەلكەن» قوناقۇيىنىڭ ماڭى كىشىگىرىم كول دەرسىز. كارىز جۇيەسىنەن اققان لاس, ساسىق سۋ جينالىپ, ايلاپ تازارتىلماي جاتىر.

– دالاعا شىعۋدان قالدىق, – دەيدى قالا تۇرعىنى دانەكەر بەيسەنباەۆ. – بالالارعا وبال. ەسىك الدىنا شىقسا تۇنشىعىپ قالا­دى. تەرەزەنى دە اشا المايمىز. كول­كىگەن سۋ جىلعا تاپپاي تۇرا ما, قوپا كولىنە قۇيىلىپ جا­تىر. كول تاعدىرىن ويلايتىن ادام بار ما ەكەن؟ ونسىز دا قوقىسقا اينالعان, باتپاعى بەتىنە شىعىپ جاتقان سۋ ايدىنىن ارامداپ بىتىردىك.

كولدىڭ ارعى جاعالاۋىندا سۋعا ءتۇسىپ جاتقان ادامداردا نە ءسان؟ ءدال وسىنداي كورىنىس قالانى قاق جارىپ وتەتىن قىلشاقتى وزەنىنىڭ بويىندا دا ورىن العان. كارىز قۇبىرىنان اسىپ-تاسىپ, توگىلگەن سۋ اۋەلى وزەنگە قۇيىلىپ, وزەنمەن بويلاپ بارىپ قوپانى بىلعاپ جاتىر.

– ءبىزدىڭ كاسىپورىننىڭ جۇمىسشىلارى جاز بويى قولقانى قاپقان ك ۇلىمسى ءيىستىڭ كەسىرىنەن جۇمىس ىستەۋدەن قالدى. تۇمشالاپ بەتپەردە كيگەنىمەن, سەپتىگى شامالى. كيىمدەرى دە يىستەنىپ كەتەدى, – دەيدى ء«ۇي-جاي قۇرىلىس» جشس اتقارۋشى ديرەكتورى باعلان العوجين.

جالعىز بۇل كاسىپ­ورىن­نىڭ عانا ەمەس, كور­شىلەس قانشاما ەڭبەك ۇجىم­­دارىنىڭ كورگەن كۇنى وسى. ات­قارۋشى ديرەكتور ايتقان ءسوزىم دالەلدى بولسىن دەپ كولكىگەن سۋدى بەي­نەتاسپاعا ءتۇسىرىپ العان. كارىز جەلىسىنە جاۋاپتى «كوك­شەتاۋ سۋ ارناسى» مەكەمەسىنە ارىز­­دانعان. ارىزىندا قۇبىردان اعاتىن سۋدىڭ ك ۇلىمسى ءارى قى­زىل ءتۇستى ەكەنىنە دەيىن كور­سەتكەن. ال «كوكشەتاۋ سۋ ارناسى» مەكەمەسىنىڭ جاۋاپتى ماماندارى قالانىڭ بۇل ايماعىن بەسىنشى ناسوس ستانساسى تازا­لايتىندىعىن ايتقان. باستى سەبەپ – جاۋىننىڭ كوپتىگى. كارىز قۇبىرى لاي سۋعا مەل­تەكتەپ تولىپ قالعان.

ارىز­دانعالى دا ايدان استام ۋاقىت ءوتىپتى. وزگەر­گەن ەشتەڭە جوق.

– ءبىز كورسەتىلگەن قىزمەت ءۇشىن اقىسىن ۋاقىتىندا تولەپ وتىرمىز, – دەيدى باعلان العوجين. – ال قىزمەت ساپاسى كوڭىلدەن شىعاتىن ەمەس.

سودان سوڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى حالىقتىڭ وكپە-نازىن كورسەتتى. وندا قالانىڭ بۇل اۋدانىندا ءۇش ايدان بەرى ك ۇلىمسى ءيىس جايلاپ كەتكەنى تۋرالى ايتىلادى. وسى ءبىر كەلەڭسىز جايت تۋرالى ايتىلعانىمەن, ماسەلە كوتە­رىلگەنىمەن, ازىرگە ەش ناتيجە جوق. ەڭ وكىنىشتىسى دە وسى. «كوك­شەتاۋ سۋ ارناسى» رەسمي جاۋا­بىندا بىلاي دەيدى. وبلىس ورتا­لىعىنداعى كارىز قۇبىرى 73 پا­يىز توزعان. جاڭارتۋعا قارجى جوق. مەكەمە ابدەن توزىعى جەتكەن قۇبىرلاردى مۇمكىندىگىنشە اۋىستىرۋدا. كوكتەمگى سۋ تاسقىنى كەزىندە توعىز ناسوس ستانساسىن سۋ باسىپ قالعان. ونىڭ ۇشەۋىندە, ياعني №2,7,8 كارىز ناسوس ستانساسىنىڭ سۋ ايدايتىن قۇرىلعىسى كۇيىپ كەتكەن. ال 15-ءىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ كەرەك. شتات كەستەسى بويىنشا 40 ادام جۇمىس ىستەۋ كەرەك بولسا, بەينەتى مول, بەرەكەسى شامالى كاسىپورىندا 19-اق جۇمىسشى بار. 150 مىڭنان استام تۇرعىنى بار وبلىس ورتالىعى مەن قالا ىرگەسىندە ەكى ەلدى مەكەنگە ءۇش ەكيپاج عانا قىزمەت كورسەتەدى. ال ارىز-شاعىم كۇن سايىن دۇمەپ ءتۇسىپ جاتىر.

كەيىنگى جىلدارى قا­لا­دا جاڭا عيماراتتار جاۋىننان كەيىنگى ساڭى­راۋقۇلاقتاي بوي كوتە­رۋدە. جارتى عاسىر بۇ­رىن سالىنعان كارىز جەلىسى ۇستەمە جۇك مولايعان سوڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بولىپ جاتىر. 2019-2023 جىلدار ارالىعىندا ونداعان تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى بوي كوتەردى. تيىسىنشە جۇيەگە جۇكتەمە ەسەلەي كوبەيدى. كوكتەمگى قىزىل سۋ جۇرگەن, جازعى نوسەر جاۋى­ن جاۋعان ۋاقىتتا سۋ وتكىزەتىن كوللەكتوردىڭ قۋا­تى جەتپەي, كارىز ناسوس ستانسالارى توقتاۋسىز جۇمىس ىستەي­دى. سول سەبەپتى توزۋى دا تەز. سۋا­عار­لاردىڭ بويى دا مۇنشالىقتى سۋدى كىدىرىسسىز وتكىزە الماي, وبلىس ورتالىعىنىڭ بىرنەشە جەرىندە كولشىك پايدا بولعان. ىستىقتا اقپاعان سۋ بورسىماي تۇرا ما؟

قالا اكىمى باۋىرجان عايسا وسى ماسەلە جايىندا تىلشىلەرمەن تىلدەسكەن كەزىندە ءمان-جايدى ايتىپ ءتۇسىندىردى. اكىمنىڭ ايتۋىنشا, كارىز قۇبىر جۇيەسى تۇگەلگە جۋىق جاڭعىرتۋدى قاجەت ەتەدى. №7 نەگىزگى ناسوس ستانساسىندا ۇلكەن اپات بولعان. بۇل اپاتتىڭ زاردابىن جويۋعا جيىرما كۇن ۋاقىت كەتكەن. جاۋىننىڭ جيىلىگىنەن جەراستى سۋى دا كوتە­رىلگەن. مىنە, وسى سۋ جەلىگە قۇيى­لىپ جاتىر. قۇم ارالاس سۋ قۇ­يىلعان سوڭ, جۇيەدەگى جول بىتەلىپ, سۋ وتكىزۋ قابىلەتى ازايا تۇسكەن.

ازىرگە تىعىرىقتان شىعۋعا جول ىزدەگەن قالا باسشىلىعى التى ناسوس ساتىپ الۋعا تاپسىرىس بەرگەن. ەگەر قارجى وبلىستان بولىنبەسە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ جا­رىتىمسىز قاراجاتىنا الىن­باق.

– قۇبىرداعى لاس سۋ قوپا كولىنە قۇيىلىپ جاتقان جوق, – دەيدى قالا اكىمى. – بۇل – جەراس­تى سۋى. بالكىم قۇ­بىر تولىپ, كوزى بىتەلگەن كەزدە اراگىدىك اعاتىن بولۋى, ايتپەسە كۇنى-ءتۇنى اعىپ جاتىر دەگەن پىكىردى قۋاتتاي المايمىن.قالاي بولعان كۇندە دە جەر شوقتىعى – كوكشەنىڭ ورتا­لى­عىنداعى جاعداي الاڭ­­دا­تارلىق. قالا حالقى ك ۇلىم­سىگەن يىستەن, قالانى باس­قان قوقىستان قۇتىلار كۇن بار ما ەكەن دەپ قاپالانىپ وتىر. كوكشەتاۋ