ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى قازاق ادەبيەتىنىڭ بارلىق جانرىندا باستى تاقىرىپقا اينالدى, اسىرەسە پوەزيا مەن پۋبليتسيستيكادا تەرەڭ تەبىرەنىسپەن پايىمدالدى. قازاقستان تاۋەلسىز مەملەكەت, تاۋەلسىز ەل بولىپ جاريالانعان جىلدى, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىن اقىندار مەن كوسەمسوز شەبەرلەرى قاتارىندا گۇلدەي جايناپ, كۇندەي بالقىپ تولعاعاندارى دا, وي باعىپ ويلانعاندارى دا بولدى.
قازاقتىڭ قازىرگى تاڭداعى كورنەكتى اقىنى, «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ, م.ماقاتاەۆ اتىنداعى, ج.ناجىمەدەنوۆ اتىنداعى ادەبي سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى باۋىرجان جاقىپ «بىلتە شامنىڭ جارىعى» كىتابىنداعى «1991» اتتى ولەڭىندە ەلىنىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرعان جىلىن تەبىرەنىپ جىرلادى:
«مىڭ توعىز ءجۇز توقسان ءبىر –باباما بولعان ارمان جىل,باسىما باقىت قونعان جىل,قازاقتىڭ كوكتە جۇلدىزىجارقىراپ تۇرىپ جانعان جىل».
تاۋەلدىلىكتىڭ, بوداندىقتىڭ, بوگدەگە كىرىپتارلىقتىڭ ەل مەن جەردىڭ قابىرعاسىن قايىستىرعان, وققا بايلاعان, وتقا سالعان, اشتىق پەن جوقتىققا قاماعان قيامەتىنەن امان شىعىپ, تاۋەلسىزدىك تاڭىنىڭ شاپاعىنان شاپاعات كورگەن اقىندىق تانىمنىڭ شاتتىعى كولدەي شالقيدى.
ول اقىننىڭ «ايدىنداعى اسپان» (الماتى: اتامۇرا, 1996), «ۋاقىت ۇرشىعى. ولەڭدەر, باللادالار, پوەمالار» (الماتى: جازۋشى, 2004) كىتاپتارىندا دا, ولاردان بەرىدە جارىق كورگەن «ابايدىڭ قاسقابۇلاعى» (الماتى: جازۋشى, 2012), «شىعارمالار. ەلىككورگەن: ولەڭدەر, باللادالار, پوەمالار» (استانا: فوليانت, 2013), «مەنىڭ دالام. ولەڭدەر, باللادالار, پوەمالار» (الماتى: اتامۇرا, 2014) جيناقتارىندا دا جارىق شاشىپ تۇرادى.
اقىننىڭ جاڭا كىتابىنا دا تاۋەلسىزدىك جىلدارى جازعان شىعارمالارىنىڭ تاڭدامالىلارى ەنگەن. اقىن ولەڭدەرىنىڭ تۋىنا نەگىز بولعان, اقىننىڭ كوڭىلىن تەربەتىپ, كوڭىلىن تولقىتقان شىندىق قۇبىلىستار الۋان ءتۇرلى. ءومىردىڭ الۋان ءتۇرلى شىندىق قۇبىلىسىن قابىلداۋدان تۋعان ولەڭدەردىڭ وزەگى تاۋەلسىزدىك تۋرالى ويدىڭ نۇرىمەن شىرايلانادى.
وتكەن زامانداردىڭ قيلى كەزەڭدەرىندە قازاقتىڭ دالاسىنىڭ دا, بالاسىنىڭ دا باسىنان وتكەن قيامەتتەر از بولماعان. اقىننىڭ پوەتيكالىق ويلاۋىنىڭ تاريحي كەڭىستىگىندە تاۋەلسىزدىك نۇرى سول قيلى كەزەڭدەردىڭ قيامەتتەرىن دە شارپىپ وتەدى.
قاسقابۇلاق – قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ابايدىڭ جانە باۋىرجان جاقىپتىڭ جارىق دۇنيەگە كەلگەن جەرى. اباي ومىردەن كورگەندەرى مەن سەزگەندەرىنەن, بىلگەندەرىنەن العان اسەرى نەگىزىندە تۇيگەن ويلارىنىڭ جۇيەسىندە: «مەن ىشپەگەن ۋ بار ما؟», ء«ىشىم – ولگەن, سىرتىم – ساۋ», دەيدى. ەلىنىڭ, ءوزىنىڭ باسىنداعى كۇيدى, ادام مەن زامان جايىن ۇلى اقىن وسىنداي سارىندا اڭعارتادى. باۋىرجان جاقىپ «ابايدىڭ قاسقابۇلاعى» ولەڭىندە ۇلى ابايدىڭ باسىنداعى, ابايدىڭ «قالىڭ ەلى قازاعىنىڭ» باسىنداعى قيلى زامانداردىڭ سىزىنان قالعان كۇيدىڭ سارىنىن تاۋەلسىزدىك تاڭىنىڭ ارايىمەن اجارلايدى.
«ابايدىڭ قاسقابۇلاعى, قىرىق ءورىم تاسپا بۇلاعى, اسپاننىڭ اسپا بۇلاعى, وتىز جىل ويران سالسا دا, قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا, مولدىرەپ جاتىر سۋى ءالى, ابايدىڭ قاسقابۇلاعى!»
وتىز جىل ويران سالسا دا, قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا, سۋى مولدىرەپ جاتقان ابايدىڭ قاسقابۇلاعى – اقىندىق الىپ قۋاتتان تۋعان تاماشا سۋرەت. ونىڭ ءمانى تەرەڭ, ماعىناسى باي. وتىز جىل ويران سالسا دا, قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا, سۋى مولدىرەپ جاتقان ابايدىڭ قاسقابۇلاعى – ابايدىڭ ءوزىنىڭ, ابايدىڭ قالىڭ ەلىنىڭ رۋحى. ابايدىڭ قاسقابۇلاعىنىڭ وسى سۋرەتىندە ابايدىڭ, ابايدىڭ ەلى مەن جەرىنىڭ, قازاق دالاسى مەن قازاق بالاسىنىڭ تاريحي شىندىعى بەينەلەنگەن. عايىپتان ءبىر عايىپ-ەرەن كەلىپ كوز سالسا, ول ابايدىڭ سۋى مولدىرەگەن قاسقابۇلاعىنىڭ ومىرتقاسىنان وتىز جىل ويراننان قالعان وتىز جارانى, قابىرعاسىنان قىرىق جىل قىرعىننان قالعان قىرىق جارانى كورەر ەدى, ابايدىڭ جۇرەگىندەگى قىرىق جاماۋدىڭ دا سىرىن سەزەر ەدى. عايىپ-ەرەننىڭ كورەرى مەن سەزەرىن اقىن باۋىرجان جاقىپ «ابايدىڭ قاسقابۇلاعىندا» تاماشا كوركەمدىكپەن, تەرەڭ پوەتيكالىق تەبىرەنىسپەن سۋرەتتەدى.
«بىلتە شامنىڭ جارىعى» كىتابىندا باۋىرجان جاقىپ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كوك تۋىن كوكتە جەلبىرەتىپ, اتامەكەن, تۋعان جەر, وسكەن ورتا, وتان مەرەيى تۋرالى وتتى ويلارىن, سازدى سىرلارىن تاريحي سانا مەن بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك تولقىندارىنىڭ توعىسىپ تۋلاعان اعىستارى ارناسىندا تولعايدى. «قازاقستانىم» ولەڭىندە:
«قازاقستانىم,تاۋەلسىز قازاقستانىم!اق قانات تاڭنىڭ كوردىم مەن عاجاپ ۇشقانىن.كوردىم مەن سەنىڭ ءموپ-ءمولدىر ايدىندارىڭدى,الاتاۋ, التاي, قاراتاۋ – ايبىندارىڭدى. ۇلىتاۋىڭدى كوردىم مەن,شىڭعىستاۋىڭدى,ابايدىڭ جىرى وقىلعان مىڭ قىستاۋىڭدى.گۇلدەندى قازىر كەڭ دالام يەسى بولماعان,جامبىلدىڭ قىزىل جولبارىسكيەسى قولداعان.ماحامبەت ءسوزى لاۋلاعانقاراويدى كوردىم,ماعجان بوپ ءوزى قاۋلاعان دارا ويدى كوردىم...»
اقىن جىرىنداعى ەل مەن جەر جايىنىڭ ەكى ءتۇرلى جاي-كۇيى بار. ءبىرى – تاۋەلسىزدىككە دەيىنگى جاي-كۇي. ەكىنشىسى – تاۋەلسىزدىك كەزىندەگى كۇي. «ماحامبەت ءسوزى لاۋلاعان قاراويدى كوردىم» دەگەن ەكى جولدىڭ ارقايسىسىندا سۇراپىل تاريح بار. ماحامبەتتىڭ لاۋلاعان ءار سوزىندە تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستە قيىلعان جاننىڭ قانى مەن تەرى قالعان. «قاراوي» تاريحىنىڭ سالماعى دا ءزىل-باتپان. تاۋەلسىزدىك تاڭىنىڭ اق قانات اجارىندا وسىنداي دا كۇيدىڭ لەبى بار. ەكى كۇي اقىننىڭ پوەتيكالىق الەمىنىڭ بيىگىندە ۇركەر مەن ايداي توعىسادى. ۇركەر مەن ايداي توعىسقان كۇيلەردىڭ سازىنان درامالىق احۋال سەزىلەدى. وندا وتكەننەن قالعان سىز بەن بۇگىنگى كۇننەن توگىلگەن نۇر ءبىرتۇتاس قۇبىلىسقا اينالعان. نۇر مەن سىزدىڭ توعىسۋىندا شاتتىق كۇيى شالقيدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ شاتتىق كۇيىنىڭ سازىن وزەگىن ءورت شالعان وتكەننىڭ شىرىلىمەن ۇندەس ءورۋ – اقىننىڭ شىعارماشىلىق تۇلعاسىنا ءتان دارالىقتىڭ بەلگىسى. اقىننىڭ شىعارماشىلىق تۇلعاسىنا ءتان دارالىق ونىڭ كوركەمدىك ويلاۋىنا, اقىندىق تانىمىنا, شىعارماشىلىق ومىرىنە, ازاماتتىق مۇراتىنا ءتان ەرەكشەلىكتەر نەگىزىندە تانىلادى.
«تۇمار» اتتى ءبىر ولەڭىندە اقىن:
«مەن – رۋحپىن!», دەيدى. «مەن – رۋحپىن! جارالعانمىن جانعان كۇننەن, جالىننان, گۋن دە بولىپ ساپار شەكتىم ساعىمنان. كوك تۇرىكتىڭ ماڭگى ءتىرى رۋحىمىن, كوكتەگى ايعا كوك ءبورى بوپ تابىنعان.تاڭىرقۇتى مودە بولىپ قۇت تاسىپ, بالامەر بوپ كەزدىم جەردى نىق باسىپ. ەدىل بولىپ ۋىسىمدا ۇستادىم, شىعىس پەنەن باتىسىڭنىڭ تۇتقاسىن.
بۇمىن, بىلگە, ەستەمي بوپ ورلەدىم,تونىكوك پەن كۇلتەگىن بوپ ەرلەدىم. وسيەتىمدى تاسقا قاشاپ قالدىرىپ, سوزبەن جۋدىم ۇرپاعىمنىڭ جورگەگىن».
اقىننىڭ ايتقان سىرىندا بىردە-ءبىر ارتىق لەپ جوق. راس. شىن. اقىن: «مەن – رۋحپىن!» دەي وتىرىپ, اتا-بابالار رۋحىنىڭ ۇلىلىعىن ارداقتايدى. اقىننىڭ «تۇمار» ولەڭى – ىلكى زامانداردا جاساپ, ەلىنىڭ ەركىندىگىن, ەرەن ازاماتتارىنىڭ ەرلىگى مەن كورەگەندىگىن, ادالدىعى مەن ادامدىعىن ارداقتاعان, مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىن قانى مەن تەرىن توگىپ قورعاعان, كەيىنگى ۇرپاققا امانات ەتكەن تاريحي تۇلعالاردىڭ رۋحىنا شەكسىز قۇرمەت كورسەتۋدىڭ پوەتيكالىق ۇلگىسى. اقىن ولەڭىن ءورشىل پافوسپەن اياقتايدى:
«رۋحپىن – مەن! رۋحىمىن مەن ساقتاردىڭ, جۇرەگىمدى الاۋ ەتىپ جاققانمىن. قىپشاق بولىپ قىلىش الىپ قولىما, قارسى كەلگەن جاۋدىڭ باسىن شاپقانمىن. دۇبىرىمەن دۇنيەنى وياتتىم, دۇسىرلەگەن تۇياعىمەن اتتاردىڭ. كەڭدىك, ورلىك, ەرلىك – وسى ۇشەۋىن ءۇشبۇرىشتى تۇمار ەتىپ تاققانمىن».
نە دەگەن قاسيەتتى حالىق ەدىك. اقىن ولەڭى ءوزىنىڭ وقىرماندارىن وسىنداي ويعا قالدىرادى. ولەڭنىڭ «تۇمار» دەپ اتالۋىنىڭ ءمانىسى دە وسى تۇستا انىقتالادى. كەڭدىك, ورلىك, ەرلىك.
وسى ءۇشبۇرىش – كوك تۇركتىڭ, ىلگەرىدە وتكەن اتا-بابالارىمىزدىڭ رۋحىنىڭ تۇمارى. اقىن رۋحىنىڭ, اتا-بابالار رۋحىنىڭ, حالىق رۋحىنىڭ ءمانى – وسى تۇماردا. اقىننىڭ ءوزىنىڭ تاققانى دا, حالقىنان تاپقانى دا, ەلىنە ۇسىنعانى دا وسى تۇمار. اقىننىڭ ولەڭىنىڭ پوەتيكالىق قۇندىلىعى – ونداعى رۋحتىڭ كەڭدىگىندە, ورلىگى مەن ەرلىگىندە.
باۋىرجان جاقىپتىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى شىعارماشىلىعىنىڭ ءمانى تۋعان جەر مەن تۋعان ەلگە, اتاجۇرتقا دەگەن قۇرمەت پەن سۇيىسپەنشىلىكتە, ماقتانىشتا.
«بايتاق ەلىم – سەن مەنىڭ ماقتانىشىم, ءار سوزىمنەن باسىڭا باق دارىسىن. قارىزدارمىن مەن ساعان قاسيەتتىم, ارايلانىپ ءار تاڭىڭ اتقانى ءۇشىن.
مەن – ءبىر سەنىڭ جايقالعان جاپىراعىڭ, شابىتىمدى جەل شايقاپ شاقىرامىن. بار بايلىعىم – ءبىر جۇتىم اۋاڭ مەنەن ءبىر ءتۇپ جۋسان, ءبىر ۋىس توپىراعىڭ», دەپ باستايدى اقىن «بايتاعىم» دەگەن ولەڭىن.
بايتاق ەلىنىڭ ءار تاڭىنىڭ ارايلانىپ اتقانى – اۆتوردىڭ اقىندىق تانىمىندا باعا جەتپەس اسىل قاسيەت. بايتاق ەلىنىڭ ءار تاڭىنىڭ ارايلانىپ اتقانىنان باعا جەتپەس قاسيەت تاۋىپ, سونى ارداق تۇتىپ, سوعان قاناعات ەتۋ – قۇتتى بىلىك. مۇنداي بىلىك – بولمىسى اسىل, جۇرەك ايناسى تاپ-تازا اقىن ءۇشىن عانا قۇت. باۋىرجان جاقىپ – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بولمىسى اسىل, جۇرەك ايناسى تاپ-تازا اقىنى.
بايتاق ەلىنىڭ ءبىر جۇتىم اۋاسى مەن ءبىر ءتۇپ جۋسانىن, سودان سوڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن بار بايلىعىنا بالاپ, دۇنيە جالعانعا بوي الدىرماي, اقىندىق ءومىردىڭ اشىق اسپانىندا جۇلدىز جاندىرۋعا تالپىنعان, ەلىنىڭ وسەر وركەنىنە ايتارىن اسپاي-تاسپاي ايتۋعا, ايتىپ ۇلگەرۋگە ۇمتىلعان اقىن ادامزاتتىڭ دوسى, باۋىرى بولۋعا لايىقتى. باۋىرجان جاقىپ – ادامزاتتىڭ دوسى, باۋىرى بولۋعا لايىقتى ازامات-اقىن.
مەن وسى تۋىندى تۋرالى «ABAI.TV» ارناسىنداعى «ۇركەر» باعدارلاماسىنا ارنايى قاتىسىپ, وي-پىكىرىمدى بىلدىرگەن ەدىم. قازاقستان جازۋشىلار وداعى ۇسىنعان باۋىرجان جاقىپتىڭ «بىلتە شامنىڭ جارىعى» ولەڭ كىتابى اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىققا ابدەن لايىق دەپ سانايمىن.
جانعارا دادەباەۆ,ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ جانىنداعى اباي عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور