كوكشەنىڭ قۇدايبەرلىسى

«اتى جاقسى ەكەن», دەسكەن ۇلتقا قا­تىستى شارۋاعا بۇيرەگى بۇرىپ تۇرا­تىندار.

تەمىرقازىق. دەمەك ۋاقىت شىمىل­دىعى تۇمشالاعان, كەڭەستىك تەمىر شەڭ­گەلمەن قۇرساۋلانعان كەڭىستىكتەن بۇزىپ-جارىپ شىققان ۇلت مۇراتىنىڭ تەمىردەي تەگەۋرىندى, مىق شەگەدەي مىقتى تىرەگى بولماق قوي. باسشىسى – سول ۋاقىتتا ايتىسكەر اقىن رەتىندە ءتامام جۇرتقا تانىلىپ قالعان قۇدايبەرلى مىرزابەك. ستۋدەنت, جۇمىسشى جاستار از عانا ۋا­قىتتىڭ ىشىندە بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرەتىن ورتالىق توڭىرەگىندە توپتاسا باستادى. حالىق بۇل كەزدە كونە مۇراسىنا, قاسيەتتى مۇراسىنا شىن مانىندە سۋساۋلى ەدى. قۇداش باستاعان ورتالىق نەگىزىندە قۇداشتىڭ ءوزى العاشقى شارۋا­سىن ابىلاي حاننىڭ تۋعانىنا 280 جىل تولۋىنا وراي رەسپۋبليكالىق ايتىس وتكىزۋدەن باستادى.

بۇرىن مۇنداي ىرگەلى شارۋانىڭ ورتاسىندا جۇرمەگەن سوڭ بىلمەپتى. قياپات ءىس ەكەن. داتكە قۋاتى, سول كەزدەگى كوكشەتاۋ قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى سەرىكجان قاسىموۆتىڭ قولداي كەتكەنى. 10 مىڭ رۋبل بولگىزدى. ول كەزدە كوپ قاراجات. اقىندارعا جۇلدە قورىن جاساقتاۋ دا وڭاي-وسپاق شارۋا ەمەس ەكەن. ىلكى زاماننان بەرى سال-سەرىنىڭ مەكەنى اتانعان كوكشە توپىراعىنان لايىقتى سىي-قۇرمەت كورمەي كەتسە, سۇيەككە تاڭبا-داعى. ايتىستى ۇيىمداستىرۋدىڭ ماشاقاتىمەن جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي زىر جۇگىرىپ جۇرگەن قۇدايبەرلى سەرىكجان اعاسىنىڭ كابينەتىن بوساتپايدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ ءۇش مۇزداتقىش, ءۇش تەلەديدار, ون كىلەم, ءۇش كىر جۋ ماشيناسىن العان. اقىن ءىنىسىنىڭ بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتەتىن قالا باسشىسى قالاۋىن ورىنداپ, جومارتتىق تانىتتى.

ءبىر كەزدە ءوزىمىز كورگەن, وسىنداي دەڭگەيدەگى تۇڭعىش ءسوز سايىسىنىڭ كۋاسى بولعان سول ءبىر مەرەيلى شاق كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوز الدىمىزدا. وبلىس ورتالىعىنداعى ەڭ ۇلكەن لەنين اتىنداعى مادەنيەت سارايى لىق تولعان. 600 ورىندىق سارايعا 900 ادام جينالعان. بالكىم, ودان دا كوپ. ورىن جەتپەگەندەر قوس قاتار ورىندىقتىڭ ورتاسىنداعى باسپالداقتارعا وتىرۋعا ءماجبۇر بولعان. قالاي دا ايتىس دەگەن قۇدىرەتتىڭ سوزبەن ايتىپ جەتكىزگىسىز كەرەمەتىن كورمەك, تاما­شالاماق.

العاشقى ۇلكەن ايتىستىڭ ۇلاعاتىن, ادەمى اسەرىن تىلمەن ايتىپ جەتكىزۋ – قيىننىڭ قيىنى. ۇلت مۇراتىنا قاتىستى شىمىر شۋماقتار, ورىندى ايتىلعان ايشىقتى پىكىردى حالىق قولداپ, دۋ قول شاپالاقتاپ, سارايدى باسىنا كو­تەردى. ەلدىكتى ويلاعان, ۇلتىنىڭ بولا­شا­عىن كوكسەگەن حالىق ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسقان ايبارلى حان ابىلايدىڭ ەرلىگىن ۇرپاققا ۇلگى ەتەيىك دەپ شەشتى. ەل پرەزيدەنتىنە ۇسىنىس حات جازىلدى. حاتتا بار عۇمىرىن حالقىنىڭ بىرلىگىنە ارناعان ارۋاقتى حاننىڭ ەسكەرتكىشىن تۇرعىزساق, كوشەگە اتىن بەرسەك, رەسپۋب­ليكا كولەمىندە مەرەيلى مەرەيتويى­ن وتكىزسەك دەگەن ۇسىنىستار جازىلدى. ايتىس كورەرمەندەرى ءتۇپ-تۇگەل قول قويدى. حالىق تالابى تەگەۋرىندى ەكەن, العاشىندا توسىن دۇنيەگە تىكسىنە قاراعان وبلىس باسشىلارى رايىنان قايتىپ, قولداعانداي بولدى. بۋراباي باۋرايىن­دا رەسپۋبليكالىق كولەمدە ابىلاي حان تويىنىڭ وتۋىنە باستاماشى بولعان وسى ايتىس, ايتىسقا جينالعان حالىقتىڭ قالاۋى ەدى. وسى يگى ءىستىڭ باسىندا جالىندى جىرلارىمەن جالپاق جۇرتتى ءتانتى ەتكەن تالانتتى اقىن قۇدايبەرلى مىرزابەك تۇرعان.

«ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەمەكشى, نا­رىقتىق قاتىناس باستالعان كەزدە ءاماندا جاقسى جاڭالىققا جانى قۇمار اقىن قازاق جاستارىن جاڭاشا جۇمىس ىستەۋگە ۇيرەتپەكشى بولىپ ۇمتىلدى. سول جۇمىسقا باستاماشى بولا وتىرىپ, شاراپاتى ەڭ الدىمەن التىن بەسىك اۋىلعا تيسە ەكەن دەپ اڭسادى. قوش­قارباي تاۋىنىڭ باۋرايىنداعى شوق جۇل­دىزداي شاعىن عانا قوشقارباي اۋلىن­دا جۇمىسىن باستاماق. قۇداشتىڭ ويىنشا, اۋىل جاستارى كاسىپ ىستەپ ۇيرەنۋى كەرەك. «الما ءپىس, اۋزىما ءتۇستىڭ» زامانى وتكەن. اۋىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ قوردالانىپ قالعان قارىزى بار ەكەن. «تەمىرقازىق» ورتالىعىنىڭ ەسەبىنەن تولەپ بەردى. ەكى تراكتور اكەلدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى وزگە دە قىرۋار تەحنيكا جەتكىزىلدى. سەگىز پاتەردىڭ قۇ­رىلىسى باستالىپ, اياقتاۋعا قاراجات تابىلماي جاتىر ەكەن, سەگىز ۇيگە ەركىن جەتەرلىك كىرپىش ءتۇسىرىلدى. ول كەزدە قول جەتە بەرمەيتىن دۇنيە. ەندى-ەندى ىسكە كىرىسەردە اۋدان باسشىلارى العاشقى ويى­نان اينىپ, جولىن كەسكەنى...

ەسىمى ءيسى قازاققا تانىمال ەرىك اسقا­روۆتى الماتىدان كوكشەگە كوشىردى. باسىنا باسپانا اپەردى. كولىگىن مىنگىزدى. وبلىس ورتالىعىندا تۇڭعىش رەت ناۋان حازىرەت اتىنداعى باسپاحانا اشۋعا قاراجات ءبولدى. ادەبيەت مايدانىندا, ايتىس ساحناسىندا ءجالاڭتوس باتىر اتانىپ جۇرگەن ەركە اقىن ەرىكتىڭ كوكشەگە كەلۋى ءسوز ونەرىن سىيلايتىن ءتامام جۇرتتىڭ كوكەيىنەن شىعىپ, ەل تاعى دا قۇداشقا اق العىسىن جاۋدىردى. رۋحاني جۇدەپ, سالى سۋعا كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋ مىندەت ەدى. الدىمەن اقىن ءۇشىن, ەل قامىن ويلايتىن ازامات ءۇشىن پارىز ىسپەتتى. مەكتەپتە قاتار وقىپ جۇرگەندە قۇداشتىڭ كوكىرەگىندەگى ارمانىنىڭ ۇشقىنىن تالاي سەزىنگەنبىز. جاسىل شالعىنى كەۋدەدەن كەلەتىن سايىن دالا. جەلقۋىق اقبوز ات, سوڭىندا جۇيرىك تازى. الاشقا اق بەسىك بولعان اقسەلەۋلى دالانى اسقاق انىمەن تەربەتىپ, جالىندى جىرىمەن جادىراتىپ اقىن كەلە جاتىر. قاتار وقىعان, وقي ءجۇرىپ ەلدى سۇيگەن جۇرەگىنىڭ ءدۇرسىلىن تىڭداعان زامانداستىڭ جانىنان جاي تاپقىزبايتىن بالاۋسا ارماننىڭ بەدەرلى بەينەسى وسى ەدى. كەيىن الماتىداعى ەسترادا-تسيرك ونەر كوللەدجىنىڭ تۇلەگى, ءداستۇرلى ءانشى قاجىباي ءجاحيندى, اتاعى الاشقا تانىلعان سەرىك قۇسايىنوۆتى جانىنا توپتاستىرىپ, ەل ارالادى. ىلكى زامانداعى سال-سەرىلەردىڭ داستۇرىمەن. قايدا بارسا دا, ۇلتتىق ونەرگە سۋساپ وتىرعان ءتامام جۇرت توبەسىنە كوتەرىپ قارسى الاتىن, سوزگە جۇيرىك قۇداش ەل ەسىندە ساقتالعان ەسكى ەستەلىكتەردى ءتىرىلتىپ, باعزى زامانداعى ءباھادۇر بابالاردىڭ ەلدىك پەن ەرلىكتى اڭساعان كەيىنگىگە ونەگە جولدارىن سيپاتتايتىن. ال سەرىك اقىن جىرمەن ورسە, قاجىباي ءانشى انمەن ادىپتەيتىن. ەل ەڭسەسىن كوتەرۋگە قىزمەت ەتتى. كونە كەبەجەنىڭ قاقپاعىن اشىپ, اسىل مۇرانى ارشىپ الىپ, حالقىنا تابىستادى.

بىردە وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قاسىم تاۋكەنوۆ اعاسى شاقىرعان. مەرەيلى مىندەت جۇكتەدى. رەسەيدىڭ ومبى, تۇمەن ايماعىن جايلاعان قالىڭ قازاقتى ارالاپ شىعۋ كەرەك. ەل سالەمىن جەتكىزۋ پارىز. ونداعى ەلدى اتاجۇرتقا شاقىرسا ءتىپتى جاراسىمدى. سول كەزدەگى وبلىس ورتالىعىنداعى كىتاپ دۇكەنىنىڭ ديرەكتورى قاسقىرباي سەيداحمەتوۆكە تاپسىرعان. ىرگەدەگى رەسەيدە رۋحاني دۇنيەگە شولدەپ وتىرعان اعايىنعا قۇرقول بارماي, ەل سالەمدەمەسىن الا بارسا, ءجون بولار ەدى. وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءۇشىنشى حاتشىسى, بەلگىلى جازۋشى جانايدار مۋسين كوپ كومەگىن تيگىزگەن. كولىككە قازاق تىلىندەگى ادەبيەتتەردى تيەپ الىپ, شەت جايلاپ, شالعايدا جۇرگەن اعايىننىڭ ورتاسىنا كۇمپ ەتە تۇسكەن. قاسىندا ايگىلى ءانشى قاجىباي جاحين بار. ومبىداعى ء«مولدىر» ۇلتتىق مادەني ورتالىعىندا بولىپ, قازاعى قالىڭ ەلدى مەكەندەردىڭ كارتاسىن جاساپ الىپ, ەل ارالادى. ءبىرىن­شى حاتشى قاسىم تاۋكەنوۆتىڭ سالەمدەمەسىن جەتكىزگەن. قازاق ەلى قاشان كەلسەڭ دە قۇشاق جايىپ قارسى الادى. بار تۇرمىستىق جاعدايىڭدى جاسايدى دەسكەن. تاعدىردىڭ تالكەگىمەن ءبىر كەزدە ۇدەرە كوشكەن جۇرت اتا قونىسقا ات باسىن تىكتەگەن ۇلى كوشتىڭ العاشقى لەگى وسىنداي ءساتتى دە ءسۇيىنىشتى قادامنان باستالعان.

ەت جۇرەگى ەلىم دەپ سوققان قۇدايبەرلى مىرزابەك وبلىس ورتالىعىنداعى مالىك عابدۋللين مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى بولىپ ءبىراز جىل قىزمەت ەتتى. «مالىك عابدۋللين تۇلعاسىنا عىلىمي بەتبۇرىس» دەپ اتالاتىن كوپجىلدىق باعدارلاماسىن ازىرلەدى. ىزگى مۇراتىن ىلگەرى باستىرۋدىڭ تەتىكتەرىن ءدال تاۋى­پ وتىردى. عالىم تۇلعاسىن ارداقتاپ, مۇراسىن قاستەرلەپ, بار ەڭبەگىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, كەيىنگىگە ۇلگى-ونەگە ەتۋدىڭ وڭتايلى جولدارىن قاراستىردى. مۋزەي قورىندا ۇزاق جىلدان بەرى جيناقتالىپ قالعان قىرۋار ماتەريالدى ەلەكتروندى فورماتقا كوشىرىپ, عىلىمي كەڭەس وتىرىستارىندا مۇقيات جۇيەلەپ, كوپتومدىقتىڭ تۇجىرىمداماسىن جاسادى. تۇجىرىمدامادا سەرىك نەگيموۆ, امانجول ىدىرىسوۆ, ءسابيت جامبەك ءتارىزدى عالىمدار ۇسىنعان بىرنەشە نۇسقانىڭ نەگىزدەرى تالقىلانىپ, ما­­قۇل­داندى. الماتىداعى مۇحتار اۋە­زوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينس­­تيتۋتىنىڭ ساراپتاما كەڭەسىنە تاپسى­رىلىپ, رەتسەنزيا الىندى. كوپ­تومدىقتىڭ العىسوزىن اكادەميك ءۋالي­حان قاليجانوۆ جازدى. وسى مۋزەيدە مالىك عابدۋللين تۇلعاسىن زەرتتەۋ جانە ناسيحاتتاۋ ماق­ساتىندا «مالىك باتىر» اتتى كىتاپ جارىققا شىعارىلدى. «اقىن حالىقتىڭ باتىر ۇلى» اتتى جي­ناق جارىق كوردى.

بۇگىندە وبلىس ورتالىعىنداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى بولىپ قىزمەت ىستەيتىن اقىن قۇداش ولكەنىڭ ءورىسىن, ۇلت مۇراتىنا تالعاجاۋ بولاتىن تۇستارىن مۇقيات زەرتتەپ ءجۇر. العا قويعان ماقساتىنا جەتپەي تىنبايتىن تالاپتى دا تالانتتى, العىر اقىننىڭ حالقىنا بەرەر سىباعالى سىيى از ەمەس.

بىرنەشە حالىقارالىق, رەسپۋب­ليكالىق اقىندار ايتىسىندا جۇلدىزى جارقىراعان كوكشەنىڭ قۇدايبەرلىسى تۋعان حالقىنا ولەڭىمەن عانا ەمەس, بار ومىرىمەن, جان-تانىمەن قىزمەت ەتىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ءبىراۋىز سوزبەن ايتقىمىز كەلگەنى دە وسى ەدى.

كوكشەتاۋ