مۇمكىندىگى مول كومبينات

جوعارىدا اتالعان كەنمەن بىرگە التىن, كۇمىس ءتارىزدى باعالى مەتالدار دا وندىرىلەدى. نەگىزگى باعىتى – ۋران شيكىزاتىن وڭدەۋ. ۋران كەن ورنى – سەمىزباي دەپ اتالاتىن وڭىردە. دايىن ءونىم تابيعي ۋران توتىعى مەن مىس-موليبدەن فلوتوكونتسەنتراتى. مىس فلوتوكونتسەنتراتى بويىنشا كومبيناتتا ەكى تسەح جۇمىس ىستەيدى.

– بۇل جەردە مىس-موليبدەن ۇساقتالادى جانە بايىتۋ ساتىلارى بويىنشا وڭدەلەدى, – دەيدى كومبيناتتىڭ باس ينجەنەرى اندرەي چەرنىح, – تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن ءسال تاراتىپ ايتا كەتەيىن. نەگىزىنەن رەوگەنتتەرمەن ارەكەتكە ءتۇسىپ, بايىتىلادى. بايىتۋ ساتىسىنان كەيىن فلوتوكونتسەنترات قويۋلانادى. مىنە, مىناۋ – ءتورتىنشى تسەح. بۇل تسەح شيكىزاتتاردى قابىلداۋ­مەن اينالىسادى. قازىرگى كۇنى كوپ­شىلىكتىڭ ەكولوگيالىق ماسە­لەلەرگە الاڭداۋلى ەكەنىن بىلە­مىز. ءبىزدىڭ كومبيناتتا كەن ءوندىرۋ بارىسىندا قورشاعان ورتاعا زيان تيگىزبەۋ ماسەلەسى مىقتاپ ەسكەرىلگەن. كاسىپورىن بارلىق تالاپتى مۇلتىكسىز ورىندايدى. ول ءۇشىن بەلگىلەنگەن كەستە بويىنشا تۇراقتى مونيتورينگ جۇرگىزىپ, جالپى احۋالدى كوزدەن تاسا ەتپەيمىز.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا, تابيعاتتا كەزدەسەتىن ۋراننىڭ كەڭ تاراعان ءتۇرى ناس­تۋران ەكەن. تەرميالىق جانە حيميالىق تۇراقتى قوسىلىس. بارلىق ۋران وكسيدىمەن سالىستىرعاندا نەعۇرلىم تۇراقتى. شىن­تۋاي­تىندا, ۋراننىڭ بارلىق قوسىلىسى ءتارىزدى راديواكتيۆتى يادرولىق رەاكتورلارعا ارنالعان وتىن قۇرامىنداعى ۋران كونتسەنترا­تىنىڭ نەگىزگى كومپونەنتى سانالادى. ۋران شيكىزاتى ارنايى پەشتە قىزدىرىلادى. قىزۋى 800ºس مولشەرىنە دەيىن جەتەدى.

– ءبىزدىڭ تسەحتا ۋران توتىعى شىعارىلادى, – دەيدى ۇيمەلەپ شايۋ تسەحى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قايرات قايىريسلاموۆ. – شيكىزاتتى قايتادان وڭدەيمىز. ەكستراكتسيالىق وڭدەۋدەن وتكىزىپ, ارنايى پەشتە قىزدىرامىز. قازىر بىزد­ە شاعىن وڭدەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر.

بارلىق وڭدەۋدەن وتكەننەن كەيىن ۋران ارنايى قۇتىلارعا قۇيىلادى. ول قۇتىلاردى تيەۋ مەن ءتۇسىرۋ تسەحىنىڭ جۇمىسشىلارى بوياپ, قاپتاپ دايىندايدى. وسى جەردە 17 جىل جۇمىس ىستەپ جۇرگەن, ارىپتەستەرىنىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, شەبەرلىگى ابدەن شىڭدالعان تولعاناي ورازتاەۆامەن كەزدەستىك.

– بريگادادا بەس ادام جۇمىس ىستەيمىز, – دەيدى تولعاناي ورازتاەۆا. – ادام جۇمىس­قا توسەلىپ العاننان كەيىن قيىندىعى ونشا­لىقتى سەزىلە بەرمەيدى عوي. ءبىر جاقسىسى, جالاقى تۇراقتى قولىمىزعا تيەدى. كومبينات باسشىلارى تاراپىنان جۇمىسشىلاردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايى جاسالعان. ۋاقى­تىندا دەم الامىز. قاراپايىم جۇمىس­شى­لارعا بۇدان ارتىق نە كەرەك؟ ءبىر عانا ايتا كەتەتىن جاي, قىستا قويمانىڭ ءىشى سالقىن­داۋ. ال ۇجىم مۇشەلەرى وتە جاقسى, ءبىر-بىرىمەن ىسكەرلىك قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەپ جاتىر.

تيەۋ-ءتۇسىرۋ ۋچاسكەسىنىڭ باسشىسى عالىم­جان پەردەباەۆ – كومبيناتتا 2010 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان تاجىريبەلى مامان. بۇل ءبولىمنىڭ نەگىزگى قىزمەتى – كومبيناتتىڭ دايىن ءونىمىن قاپتاۋ. سونداي-اق دايىن قۇتىلاردى جۇكتەۋ.

– ءبىزدىڭ كومبيناتتى ۋران ءونىمىن شىعارۋ بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن ەڭ ءىرى زاۋىتتاردىڭ ءبىرى دەسەك تە بولادى, – دەيدى ۋچاسكە باسشىسى عالىمجان پەردەباەۆ. – ءونىم كولەمى ۇلعايعان سايىن جۇمىسشىلاردىڭ سانىن كوبەيتۋ كوزدەلىپ وتىر. ءبىر جاعىنان بۇل دا حالىققا ءتيىمدى, جاڭا جۇمىس ورىندارى پايدا بولادى. قازىر 32 مامان جۇمىس ىستەيدى. تابىستارى تولىمدى.

گيدرومەتاللۋرگيالىق تسەحتىڭ اۋىسىم باس­شىسى رومان كيسەلەۆتىڭ ايتۋىنا قا­راعان­دا, نەگىزگى جۇمىس ەكى باعىتتا ءوربيدى. ونىڭ ىشىندە تولىمدىسى – قىزىل­تۋ كەن ورنى­نان جەتكىزىلەتىن مىس-موليب­دەن كونتسەنترا­تىن وڭدەۋ. ءبىر اۋىسىمدا 80-نەن اسا جۇمىسشى جۇمىس ىستەيدى ەكەن. كەيىنگى جىلدارى جۇمىسقا قاجەتتى تەحنيكالار جاڭار­تىلىپ, قۇرال-سايماندار الىنا باستا­عان. جۇمىسشىلاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل – وتە ماڭىزدى ماسەلە. ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانىڭ زامان تالابىنا ساي جاڭعىرۋى ەڭبەك ونىمدىلىگىنە دە تىكەلەي اسەر ەتەدى. تسەح جابدىقتارى تەحنيكالىق تالاپقا ساي ۋاقتىلى جاڭارتىلىپ, جوندەۋدەن وتكىزىلىپ تۇرادى. ايتسە دە, كەڭەس زامانىنان قالعان تەحنيكالار دا جۇمىسقا پايدالانىلىپ ءجۇر. ساپالى شىعارىلعاننان با ەكەن, ءالى كۇنگە دەيىن شىداپ كەلەدى دەيدى جۇمىسشىلار.

– زاۋىتتا 2006 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەيمىن, – دەيدى باسقارۋ قۇرىلعىسىنىڭ وپەراتورى سەرگەي ساۆچەنكو. – كومبيناتتا ورتالىقتاندىرىلعان باقىلاۋ جۇيەسى ورناتىل­عان. مەن وسى جەردە جۇمىس ىستەيمىن. بارلىق اقپارات رەت-رەتىمەن جازىلىپ الىنىپ وتىرادى. ءتارتىپ ءۇشىن كەرەك دۇنيە. وسى ارادا وتىرىپ كومبيناتتىڭ بار تىنىس-تىرشىلىگىن الاقانىڭداعىداي كورىپ وتىرۋعا بولادى. مىنە, قاراڭىزشى, مىس كەنى ابدەن ۇساقتالعاننان كەيىن باس سورعى ستانساسىنا جەتكىزىلەدى. ول جەردەن فلوتاتسياعا ءوتىپ, مىس كونتسەنتراتى بايىتىلىپ, ونىمگە اينالادى.

كەندى كادەگە جاراتۋ وڭاي-وسپاق شارۋا ەمەس ەكەن. بىرنەشە وڭدەۋ تۇرىنەن وتكىزىلگەننەن كەيىن سوڭعى قورىتىندى مىس كونتسەنتراتى دەپ اتالادى.

ستەپنوگور تاۋ-كەن حيميا كومبيناتىندا جىلىنا 4 000 توننا ۋران ءونىمىن, مىس-موليبدەن فلوتوكونتسەنتراتىنىڭ 1 ميلليون تونناسىن وندىرەدى. ۋراننىڭ تەك 30 پايىزى عانا وڭدەلىپ كەلسە, الداعى ۋاقىتتا بۇل كولەمدى ەكى ەسە ارتتىرۋ مەجەلەنىپ وتىر. قۇلا­شىن كەڭگە جايعان كومبينات ءونىم وندى­رۋ­مەن قاتار ستەپنوگور ءتارىزدى شاعىن قالا­نىڭ شارۋاسىنا دا ارالاسىپ, الەۋمەتتىك-تۇرمىس­تىق جاعدايىن جاقسارتۋعا قولۇشىن بەرىپ كەلەدى.

اقمولا وبلىسى