«ساعان دا سونشا قۇمارتىپ,
جالىڭنان جاڭا ۇستاپ ەم.
جالت بەرىپ, وتە شىعاتىن,
جاس عۇمىر سونشا قىسقا ما ەڭ؟»
ساعي «تۇردىم ءبىر جاردىڭ شەتىندە» اتتى ارمانشىل ءارى تورىعۋى باسىم جىرىن وسىلاي تۇيىندەپتى. جاراتىلىسىندا ءبىر ەرەكشەلىگى بار ادامنىڭ ءوز تاعدىرى تۋرالى دا كورىپكەلدىك قاسيەتى بولادى دەۋشى ەدى. عۇمىر جولىنىڭ ۇزاقتاۋ بولعانىن قالاعانىمەن, تاعدىرىنىڭ تۇيىققا تىرەلەرىن سەزگەندەي-اۋ.
ساياجايىنا ساكەڭنىڭ ماشيناسىمەن كەلە جاتقانىن كورگەن سوڭ سالەمدەسىپ شىعايىن دەپ ءبىر شايقايناتىم ۋاقىتتان سوڭ ۇيلەرىنە كەلەيىن. ماشيناسى ورنىندا تۇر, سىرتقى ەسىك اشىق. سالىپ ۇرىپ, ۇيگە كىرسەم, ەشكىم جوق. «ە, ول كىسى ەكىنشى قاباتتاعى كابينەتىندە وتىرعان بولار» دەگەن ويمەن دەرەۋ جوعارى قاباتقا كوتەرىلسەم, وندا دا جوق. تەرەزەنىڭ الدىنداعى جازۋ ۇستەلىنىڭ ۇستىندە بىرنەشە پاراق اق قاعاز جاتىر. ۋماجدالعان ءۇش-ءتورت پاراق ەدەنگە تاستالىپتى. «تۇسىنىكتى», – دەپ ويلادىم. – «جىر تولعاعى عوي». ۋماجدالىپ جاتقان قاعازداردىڭ ءبىرىن اشىپ قاراعانىمدا, جول ورتاسىنا «كوكتەم» دەپ تاقىرىپ قويىپ, ءارى قاراي ءتورت جولدان تىزىلگەن ولەڭ شۋماقتارىنىڭ بىرنەشەۋى جازىلىپتى.
تاكاپپار تاۋلار جول بوگەپ,
توتىقپاي ءجۇزىڭ جەل, كۇنگە.
كوكالا شىڭنان ورمەلەپ,
كوكتەمىم, امان كەلدىڭ بە؟
سەن كەلگەن سايىن ءبىر تۇلەپ,
الامىز جەلپىپ كەۋدەنى.
بارادى تاۋعا كۇركىرەپ,
بۇلتتىڭ دا سوڭعى كەرۋەنى...
تاعى ءبىر شۋماعى جازىلىپتى دا, ول بەلىنەن ءبىر سىزىلىپ, ۇناماعان جولدارمەن بىرگە اق پاراق تا ۋماجدالىپتى.
– ءاي, نە وقىپ تۇرسىڭ؟ – ۇرلىعىنىڭ ۇستىندە ۇستالعان بالاداي سەلك ەتە قالدىم.
– مىناۋ قۇربان شالعانداي لاقتىرىلعان ادەمى شۋماقتارعا جانىم اشىپ تۇرعانى.
– سولاي دەشى. جاقسى ولەڭ تۋ ءۇشىن كوپ شۋماقتاردى قۇربان شالۋعا تۋرا كەلەدى.
– «كوگالا شىڭنان ورمەلەپ, كوكتەمىم امان كەلدىڭ بە؟» وسىناۋ جولدارىڭىز كوز الدىما سۋرەت بولىپ ەلەستەدى, ساكە.
– سولاي ما؟ – كوزىلدىرىگىنىڭ ارگى جاعىنان ماعان ك ۇلىمسىرەي قاراعان قوس جانارىنان ەرەكشە نۇر بايقالادى. اقىن جانى تىم نازىك. مەن ماقتاعان ەكى جول ءۇشىن قۋانىپ تۇر. – راس ەكەن-اۋ. مەن بۇل شۋماقتاردى قالدىرايىن, – دەپ پاراقتى الىپ, ۇستەلدىڭ ۇستىنە قويدى.
– كورىسپەگەلى دە ءبىر اپتا وتە شىعىپتى. ماشيناڭىزدى كورگەن سوڭ سالەمدەسەيىن دەپ كەلسەم, ءۇيىڭىز يەن تۇر.
– وزكەندەردى كەشكىلىك بالالار اكەلەدى. ءوزىم ەرتەرەك كەلىپ, ءبىراز جۇمىس ىستەيىن دەپ, وڭاشالانىپ جەتكەن ءتۇرىم عوي. قول ونشا جۇرمەگەن سوڭ, گۇلدەردى سۋعارىپ ءجۇر ەدىم, – دەپ ول «جۇمىسىن» ءۇزىپ العانى ءۇشىن اقتالا سويلەگەندەي بولدى.
ول ءار جۇما سايىن ەرتەلەتىپ كەلىپ, بارىمىزدەن بۇرىن ساياجايدان تابىلاتىن. بۇگىن مەن دە ويداعى «جۇمىسىمدى» تىندىرا قويايىن دەپ, ودان بۇرىنىراق كەلگەن ءتۇرىم بولاتىن.
* * *
ليريكالىق نازىك, ءار جول, ءار شۋماعى جۇرەكتىڭ قىلىن شەرتەتىن ساعي اقىن جيەنباەۆ تا اقىندىققا اقتوبە ءوڭىرىنىڭ ويماۋىت اتتى اۋىلىنداعى مەكتەپتە جۇرگەندە, الدە قىزىلوردانىڭ پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا ستۋدەنت بولىپ جۇرگەندە, الدە جەزقازعان وڭىرىنە بارىپ, ءبىر مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ جۇرگەندە ءبىرجولا بەت بۇردى ما؟ ول ماڭىزدى ماسەلە ەمەس. ماڭىزدىسى – تۋا بىتكەن دارىنىن قاناتتاندىرا ءجۇرىپ, ءوز بيىگىنەن كورىنىپ, قازاقتىڭ قابىرعالى ليريك اقىنى دەگەن اتقا يە بولىپ قالۋىندا بولسا كەرەك. ءار قيىردا تۋىپ, الماتى دەيتىن شاھاردان تابىلىپ, ولەڭ ولكەسىندە ونەر جارىستىرعان كەسەك تۇلعالار قادىر, تۇمانباي سياقتى دارىندارمەن قاتار شاپقان دۇلدۇلدەردىڭ ءبىرى بولا ءبىلدى. ونىڭ قاي ولەڭىن دە ويلانباي, تولعانباي وقۋ مۇمكىن ەمەس. ءبارىمىز دە توپىراعىنان ونگەن تۋعان جەردى ۇيىقتاساق تۇسىمىزدەن, ويانساق ويىمىزدان شىعارا المايمىز. ءومىرىمىزدىڭ باسىم بولىگىن الماتى اتتى بويجەتكەندەي ارۋ شاھاردا وتكىزىپ جۇرسەك تە, ءوز تۋعان جەرىمىزدى ساعىنباي جۇرە المايمىز. ال ساعي اقىننىڭ ەلگە, جەرگە دەگەن ساعىنىشى الابوتەن.
سەن ءۇشىن جيدىم ءبارىن, وبەيىن دەپ,
ءبارىن دە ءبىر وزىڭە توگەيىن دەپ.
وسىناۋ تاسىپ جاتقان تار كەۋدەمنەن,
تۋعان جەر, سەنى قۇشىپ كورەيىن دەپ.
نەمەسە تۋعان جەرىنە بىلايشا ءتىل قاتادى:
جۇرەگىمدە جىر بولسا,
نازدىلارى سەنىكى.
كوكەيىمدە كۇي بولسا,
سازدىلارى سەنىكى.
نەمەسە,
سەن ءۇشىن بەلدى بۋعان ەم,
مۇمكىن بە, مەنىڭ تىنشۋىم.
ەستيمىن مەن دە, تۋعان ەل,
كەۋدەڭنىڭ ءاربىر ءدۇرسىلىن.
نەمەسە,
اسپان مەن جەردىڭ اراسىن,
كەلەدى شارلاپ قۇس اپپاق.
ءوزىنىڭ تۋعان دالاسىن,
جاس جىگىت وتىر قۇشاقتاپ.
تۋعان جەر جاس جىگىتتى قۇشاعىنا الادى. سەنىمدى بەينە. ال جاس جىگىت ۇشاقتا تۋعان جەرىن قۇشاقتاپ وتىرۋى – اقىن عانا ەلەستەتە الاتىن سۋرەت.
ونىڭ تۇستاستارى, ءتىپتى 7–8 جىل كەيىن ىزدەرىن باسا كەلگەن بىزدەر دە سوعىستىڭ اۋىر زۇلماتىن سەزىپ, كورىپ وسكەن ۇرپاقپىز. اقىننىڭ اشارشىلىق, جوقشىلىق يەكتەگەن سول جىلدار تۋرالى جازىلعان ء«سۇت تۋرالى باللادا», «بورىك» سياقتى ولەڭدەرىن تەبىرەنبەي وقي المايسىڭ.
«...دالامنىڭ ءيسى بۇرقىراپ,
قارتتارىم, امان-ساۋ ءجۇرشى» –
دەگەن جىرى اۋىلدا تۋىپ, قارتتارىن ساعىنعان اركىمنىڭ ءوز جۇرەگىنەن جارالعان جىرداي...
* * *
جازۋشىلار وداعىنىڭ كورىكتى عيماراتى مۇسىلمان بالاسىنىڭ قاسيەتتى مەككەسىندەي, قالام ۇستاپ, نە اقىن, نە جازۋشى بولامىن دەگەن ءبارىمىز دە سول ۇيگە ەسەبىن تاۋىپ, كىرىپ-شىعۋعا دايار تۇرامىز. «قازاق ادەبيەتى», «جۇلدىز» «پروستور», «جالىن» گازەت-جۋرنالداردىڭ رەداكتسيالارى, «جازۋشى» باسپاسى, وداقتىڭ ءوز قىزمەتكەرلەرى, نە كەرەك, كەلىمدى-كەتىمدى كىسىلەرى بار, عيمارات ارانىڭ ۇياسىنداي قايناپ جاتادى. ەكىنشى قاباتتاعى فويەدە بيلياردتىڭ جالعىز تاقتاسى تۇرادى. ءوزىمىز ءۇشىن ءتىرى پايعامبارلارداي كورىنەتىن عابەڭ مەن عاباڭ (مۇسىرەپوۆ پەن مۇستافين) الىپتاردىڭ كوزىندەي بولعان ابىزدار باستاپ, سافۋان شايمەردەنوۆ, تاحاۋي احتانوۆ سىندى ولاردىڭ ءىزباسارلارىنىڭ تاستاياقپەن ويىندارىن تاماشالاپ, سوزبەن قاقتىعىسقان اڭگىمەلەرىن تىڭداۋعا قۇمارمىز. ويىن ۇستەلىنە ءبىزدى قويعاندا الدىمىزداعى شەرحان, قاليحان سياقتى «داۋپەرىلەردىڭ» وزدەرى جولاي المايدى. ارينە, اقساقالدار باردا. ولار از بولسا, عيماراتتىڭ ىشىندە ەشبىر ەرەجەگە باعىنباي قارا كوفە مەن كۇرەڭ كونياكتى ەرتەدەن قارا كەشكە دەيىن توقتاۋسىز ساتا بەرەتىن بارى جۇمىس ىستەيدى. اسىرەسە باسپا, گازەت-جۋرنالدار قالاماقى بەرەتىن كۇن وداقتىڭ ءىشىن تويحاناعا ۇقساتۋعا بولار ەدى. سونداي ءبىر بارمەن رىمكەش اپكەمىزدىڭ ساۋداسى ساماۋىرداي بۇرق-سارق قايناپ جاتقان كۇنى مەن دە بارعا باس سۇعايىن. ءبىرىنشى قاباتتاعى «جالىن» الماناعىنىڭ باس رەداكتورى تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ ورىنباسارى بولاتىنمىن. بالا كەزدەن ءۇيىر بولعان سۋسىنىم بولماسا دا, ءوزىم دە زيالىلار سياقتى تۇستەن كەيىن ءبىر توستاق قارا كوفە ءىشىپ جۇرگەنمىن.
ءتورت كىسىلىك شاعىن ۇستەلدەردىڭ بىرىندە ساعي جيەنباەۆ, رىمعالي نۇرعاليەۆ وتىر ەكەن. ەكەۋىنىڭ ورتاسىندا كوفە, شاعىن ىدىسقا قۇيىلعان كونياك, تىسكە باسارلارى دا تۇر. مەن, ارينە, كوفەمدى كوتەرىپ, باسقا بوس ورىن ىزدەپ موينىمدى سوزىپ تۇر ەدىم, ساعي كوكەم اتىمدى اتاپ شاقىردى. بوس ورىندى كورىپ تۇرىپ, وتىرماي قويسام ىڭعايسىز بولار ەدى, كەلىپ سالەم بەرىپ, تىزە بۇكتىم.
– اينالايىن, – دەدى ساكەڭ تاعى دا, – مىنا اعاڭنىڭ وسى ءبىر دۇنيەگە ەرنىن تيگىزگەنى بولماسا, ۇرتتامايتىن ادەتى بار ەكەن. جالعىزسىراپ وتىر ەدىم, سەرىك بولشى. – مەن دە بۇل شىركىنگە ءۇيىر ەمەسىمدى ايتىپ كورىپ ەدىم, ساكەڭنىڭ ءوزى ەلپەكتەپ بارىپ, ءبىر بوس ريۋمكەنى كوتەرىپ كەلىپ, ءىشىن تولتىردى. – ءۇيىر بولماساڭ, بىرتە-بىرتە ۇيرەنەسىڭ. بۇگىن ولەڭدەرىم جۋرنالعا شىعىپ ەدى, سوعان ىرىم جاساپ وتىرعانىمىز عوي. ءبارىمىز دە بۇل شىركىندى باسىندىرىپ جۇرگەن جوقپىز. وسىنداي سەبەبى بولعان كەزدە قۋانىشتى دا وسىمەن بىلدىرەتىن بولدىق قوي... ايتپاقشى, بىرەۋلەر سەنى پرەفەرانس ويناي بىلەدى دەدى عوي دەيمىن. سول راس پا؟
– اقسەلەۋدىڭ ەپتەپ ۇيرەتكەنى بار ەدى, بىراق توسەلىپ وتىرىپ, ويناپ كورمەپ ەدىم, – دەدىم.
– ءوي, رىمعالي-اۋ, ازداپ بىلسە, ءوزىمىز-اق باسبەلگى عىپ ۇيرەتىپ الامىز عوي. – ول ءتىپتى قۋانعانىنان ريۋمكەنى قولىنا الىپ, بىلاي دەدى: – ىزدەگەن جىگىتىمىزدىڭ تابىلا كەتكەنى ءۇشىن, – دەپ توست كوتەردى. ەشتەڭە تۇسىنبەسەم دە ريۋمكەگە ەرنىمدى تيگىزدىم.
ساكەڭ اڭگىمەنى تىڭنان باستادى.
– وسى سەنىڭ بيىل «جىلدىڭ ەڭ قىسقا كۇندەرى» دەگەن كىتابىڭ شىقتى ەمەس پە؟ – ول سۇراۋلى جۇزبەن بەتىمە قارادى. – قالاماقىسىن الدىڭ عوي.
– ءيا, العانمىن.
– قازىر قالاماقىڭنىڭ قانشاسى بار؟ – مىنا كىسىلەر مەنى پرەفەرانس ويناۋعا قازىر الا جونەلگەلى وتىر ما دەپ قورقا باستادىم.
– ماسەلە بىلاي, – دەدى رىمعالي بۇيرا شاشىن ساۋساعىمەن سالالاپ قويىپ. – الماتىنىڭ ءدال جەلكەسىندەگى «كامەنسكوە پلاتو» دەگەن جەردە اناۋ وزىڭمەن ءبىراز جىل ء«بىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىندا بىرگە قىزمەت ىستەگەن تاناش داۋرەنبەكوۆ دەگەن اعاڭ جانە مىنا ەكەۋىمىزدىڭ ساياجايلارىمىز قاتار ورنالاسقان كورشىلەرمىز. ءدال قاسىمىزدان ءبىر قاريا كوشپەكشى بولىپ, ساياجايىن اسىعىس ساتقالى وتىر. تاك, – دەپ ونسىز دا قىسىقتاۋ كوزىمەن بەتىمە سىعىرايا قاراپ ەزۋ تارتتى. – ايتارىمىز سول – ساياجايدى سەنىڭ الۋىڭ كەرەك. ون ەكى جۇزدىك جازىق جەردە ۇلەسكىسى بار. ۇيشىگى ناشارلاۋ. جابىلساق, ەكى-ءۇش-اق كۇندىك جۇمىس. ءارى سۋ تەگىن...
ساعي كوكەم ونىڭ ءسوزىن ءبولدى.
– ونىڭ يەسى قارتايعان قاريا, جەردىڭ قۇنىن قايدان ءبىلسىن؟ 1200 سوم عانا سۇراپ وتىر. ءبىز ەكەۋىمىز باعانا: «ەشكىمگە بەرمەڭىز, ءبىز الامىز» دەپ كەتتىك. 1200 سومىڭ بار شىعار؟
– بۇگىن عانا كەلىندەرىڭىز قاراكول تون الماقشى بولىپ دۇكەنگە بارعالى وتىرعان. قالعان مىڭ جارىم سومدى سوعان بەرىپ ەدىم, – دەدىم شىنىمدى ايتىپ.
– بۇل ساياجايدى سەن قالايدا الۋىڭ كەرەك. قارىزعا دەپ اقشا جيناپ بەرسەك تە الاسىڭ! – رىمعالي كوكەم اڭگىمەنىڭ توتەسىنە كوشتى. – ال ساعي اعاڭنىڭ پرەفەرانستى سۇراپ, قاۋزاپ وتىرعانى – مەنەن ول ماسەلەدە قايىر از بولعاندىقتان, ەرمەك ويىنعا ء«بىر قول» بولسىن دەگەن ويى عوي.
ۇيگە كەلسەم, كەلىنشەگىم عايشانىڭ العىسى كەلگەن قاراكول تونىنىڭ ۇناتقان ءتۇرى بولماي, ابىروي بولعاندا, اقشانى ۇستاماي كەلىپتى. «الاتاۋدىڭ بوكتەرىندە كوڭىلىمىز جاراسقان اعا-جەڭگەلەرمەن بىرگە جۇماق ءومىر كۇتىپ تۇر» دەسەم دە, كوزىن ءبىر دىمداپ الىپ: «مەن بىردەڭە الامىن دەسەم, سەنىڭ دە سىلتاۋىڭ دايار تۇرادى» دەپ ءبىراز تورىعىپ بارىپ, كەلىسىمىن ارەڭ بەرگەن.
نە كەرەك, توسەك-ورىن, ىدىس-اياق دەگەندەردى ەكى كىسىگە كەڭدەۋ, ءۇش كىسىگە تارلاۋ ۇيشىگىمە ورنالاستىرىپ ۇلگەرەر-ۇلگەرمەستەن ولاردىڭ ەرۋلىكتەرى باستالىپ كەتكەن.
بالا-شاعاما, كەلىنشەگىمە راقات ءومىر كورسەتەمىن دەگەن ۋادەمنىڭ ۇدەسىنەن شىعايىن دەپ, دوس-جار, تۋعان-تۋىس ۇيالماي كىرىپ-شىعاتىنداي, باسقاسىن قويعاندا ءبىرى تۇستىگىنە, ءبىرى كەشتىگىنە شاقىرا بەرەتىن ءۇش كورشىم كەلىنشەكتەرىمەن قىسىلىسپاي ەركىن وتىراتىن ءوز «سارايىمدى» سالىپ الۋعا بىردەن كىرىستىم.
* * *
رىمعالي مەن ساعي كوكەلەرىمنىڭ ارقاسىندا مەن دە ءبىر جازدا ءوز ساياجايىمدى دومبازداسام دا, ءىشى-سىرتىنان ءمىن تاپپاستاي عىپ سالىپ الىپ, تاكەڭ ۇشەۋىنىڭ دە قۇداي قوسقان جازدىق كورشىسى بولىپ شىعا كەلدىم. قۇداي, جۇما كۇنى ءبارىمىز دە تاۋ باسىنداعى مەكەنىمىزدەن تابىلامىز. بىزگە قاراعاندا «جازۋشى» باسپاسىنداعى قىزمەتىندە ەركىندەۋ جۇرەتىن ساكەڭ بارىمىزدەن بۇرىن جەتىپ الىپ, كۇرە جولدىڭ بويىندا ءجۇرىپ: ء«ا, كەلدىڭدەر مە؟» دەپ, ەرەكشە قۋانىشپەن قارسى الار ەدى.
– وزكەن ء(ۋازيپا جەڭگەمىزدى سولاي اتايتىن) جەڭگەلەرىڭ قازان كوتەرىپ جاتىر ەدى, كەشكى تاماقتى ءبىزدىڭ ۇيدەن ىشەيىك. – ء«بىزدىڭ ۇيدەن ىشەيىك...» دەگەن ءسوز ءتورت ۇيگە ورتاق ءۇردىس ەدى. دەمالىس كۇندەرىمىزدى كۇندە توي دەۋگە بولار. ويتكەنى ءبىر ۇيدەن تۇستەنسەك, ءبىر ۇيدەن كەشكى اس ىشەمىز. ساياجايداعى تىرلىگىمىز تەك قانا ءبىر-بىرىمىزگە قوناققا بارىپ, قولىمىز ءسال بوساي قالسا, «كارتا» دەپ اتالاتىن الا قاعازدارمەن الىسامىز دەۋدەن اۋلاقپىن. بۇل ءتورت ازاماتتىڭ نەگىزگى شارۋالارى جازۋ, ودان قولدارى بوساعاندا وقۋ, ءبىر ۋاقىت باۋدى كۇتىپ-سۋعارۋ دەگەن سياقتى شارۋالاردان بوساي قالعانداعى تاتۋ-ءتاتتى تىرشىلىگىمىزدىڭ كورىنىسى سياقتى قوسالقى ەرمەك قانا بولاتىن.
ساعي كوكەم بۇل كەزدە بۇكىل ەلگە تانىمال, اتاعى مەن اتى قازاق ەلىنە كەڭ جايىلىپ ۇلگەرگەن ليريك اقىن. سول كەزدەگى كوركەم ادەبيەت اتاۋلىنى ەڭ كوپ باسىپ شىعاراتىن «جازۋشى» باسپاسى پوەزيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى. بۇيىمتايلارىن ايتىپ, كىتاپ شىعارۋعا ونىڭ كومەگىن دامەتەتىن پىسىقايلاردىڭ ساياجايعا ارنايى ىزدەپ كەلەتىندەرى بار. بىرەۋگە قاتتى ءسوز ايتۋ دەيتىن جاراتىلىسىنا جات قاسيەت بولعاندىقتان, ۋادەسىن بەرگەن-بەرمەيتىنىنەن حابارىم جوق, ايتەۋىر, ىستىق شاي, جىلى سوزبەن شىعارىپ سالعانىن تالاي كوردىك.
ءبىر بىلەتىنىم, كورشىلەرى عانا ەمەس, تاۋ ەتەگىندەگى باۋ-باقشالارعا تولى عاجاپ تابيعات تۇگەلدەي ءتۇن تىنىشتىعىنا مۇلگىگەن كەزدە ساياجايىنىڭ ەكىنشى قاباتىنداعى كابينەتىنە وتىرىپ الىپ, ولەڭ ولكەسىنە ساپار شەگەر ەدى. نەشە ساعات كوز شىرىمىن الاتىنىن قايدام, الايدا ەرتەڭگى ساعات جەتىدەن قالماي اعاشتارىن سۋعارىپ سىرتتا جۇرەتىن.
تاكەڭنىڭ ءۇيى مەن مەنىڭ ءۇيىمنىڭ ورتاسىندا بايبىشەسى ەرتەرەك باقيلىق بولعان جەتىم شالدىڭ ساياجايى تۇرۋشى ەدى. سونوۋ 30-40-جىلدارى اتاعىمەن كوپ ازاماتتى تىتىرەتكەن ء«ۇش ءارىپتىڭ» قىزمەتكەرى بولىپتى دەپ ەستيتىنبىز. ونىسىن ءوزى دە جاسىرا بەرمەيتىن. ءبىر كۇنى اڭگىمە ۇستىندە قارتىمىز ەتىن جەپ, سورپاسىن ۇرتتاپ, قاراپ وتىرماي, ءوزىنىڭ بەتپەردەسىن ايقارا اشىپ العانى. سونوۋ 1937-جىلدارى حالىق جاۋلارىنان قالاي جاۋاپ العانى تۋرالى ماقتانىشپەن اڭگىمەلەپ وتىرىپ:
– حالىق جاۋلارىنىڭ ىشىندەگى ناعىز جارىلمايتىن بىتەۋ جارا سياقتىسى, سۆولوچ – بەيىمبەت مايلين ەدى, – دەپ قۇشىرلانا, تەپسىنە سويلەگەندە ءبارىمىز دە ەسىمىزدى جيا الماي, وتىرىپ قالىپپىز. – شىركىن-اي, تىرناقتارىنىڭ كوبەسىنە ينە جۇگىرتىپ جاتقاندا دا, ەكى كوزىنەن جاسىن پارلاتىپ, سازىرايىپ, ءتىل قاتپايتىن.
الدىمەن ەس جيعان ساكەڭ بولدى:
– ءاي, شال-اۋ, ناعىز بەز-زابى-راز وڭباعان ەكەنسىڭ عوي. بەيىمبەتتىڭ كوبەسىنە ينە جۇگىرتكەن قارا تىرناعىنان ساداعا كەت, – دەگەن كوزىلدىرىگىن سۇرتكىلەپ. ءجۇزى دە الاۋلاپ, قىزارىپ كەتىپتى. تاكەڭ بولسا قاتتى اشۋلانعاننان كەكەشتەنە قىسقاشا بۇيرىق بەردى:
– ءۇي-دەن شىق, قاس-سيەت-ءسىز! – شال «نە بولىپ قالدى؟» دەگەندەي بارىمىزگە ەشتەڭە ۇقپاعان قالپى جاۋتاڭداي قاراپ, جونەلدى. وسى ءبىر وقيعادان كەيىن سىرى اشىلماعان قارتتى ءبىز دە قاتاڭ جازالاپ, شايعا شاقىرعاندى قويىپ, كورگەندە سالەم دە بەرمەيتىن بولدىق.
* * *
ەرتەڭگى كۇنى, 1994 جىلدىڭ 15 مامىرى, ساكەڭنىڭ 60-قا تولاتىن مەرەيتويى وتۋگە ءتيىس بولاتىن. جەڭگەمىز, بالا-شاعالارىمەن قالاداعى ۇيلەرىندە ۇلكەن تويعا دايارلاناتىن بولعان سوڭ, مەن وعان:
– ساكە, دايارلىق شارۋالارىن جەڭگەم-اق قاتىرادى عوي. ءسىز ولارعا كەدەرگى كەلتىرىپ جۇرگەنشە, ساياجايعا ءجۇرىڭىز. ۇلكەن تويىڭىزدىڭ كىرىسپەسىن باستاپ بەرەيىن, – دەگەن وي ايتقانمىن. ول مەكەنگە ءتۇس اۋا ءبارىمىز جينالعانبىز. وزىمىزشە كىشىگىرىم داستارقان جايىپ, مەرەكەلەمەكپىز.
– بۇگىن كەۋدە سۇيەگىم اشىپ, مازامدى الىپ وتىر. ماعان رەنجي كورمە, – دەدى ريۋمكەنى قولىنا دا ۇستاماعان قالپى. ءبىز كوكمويىندى مۇلدە الىپ تاستاپ, تىلەكتى شايمەن-اق ايتىپ تاراستىق.
ەرتەڭىنە بۇرىنعى ادەتىم بويىنشا, كەشەدەن قالعان سورپا-سۋىمدى جىلىتىپ قويىپ, كورشىلەرىمە تارتتىم. تاڭمەن تالاسىپ, ەرتەڭگى ساعات التىدان جامباسىمىزدان سۋ شىققانداي بولىپ تۇرىپ الاتىن ساكەڭ ەكەۋىمىز ەدىك. بۇل كەزدە ساعات جەتىدەن اسىپ بارا جاتقان. ءۋازيپا جەڭگەي جوق كەزدە ەرتەڭگى شايعا شاقىرۋ – كورشىلىك پارىز, ونىڭ ۇستىنە تۋرا الپىستىڭ اسۋىنا شىققان ازاماتتى جۇرتتان بۇرىن قۇتتىقتاپ جىبەرەيىن دەيتىن ەسەبىم دە بار. ءبىر قىزىعى, ەسىگىنىڭ ماڭدايشاسىندا تۇنىمەن سامالاداي بولىپ تۇراتىن شامى كۇننىڭ جارىعىمەن تالاسىپ, ءالى جانىپ تۇر ەكەن. «ساكەڭ كوكەمنىڭ بۇل ۋاقىتقا دەيىن ۇيىقتايتىن ادەتى جوق ەدى عوي دەپ, سىرتقى ەسىكتىڭ تۇتقاسىن تارتسام, اشىلمايدى, ىشتەن ءىلىپ العان. الدەبىر سۇمدىقتى سەزگەندەي ەسىكتى دۇڭكىلدەتە قاقتىم. دىبىس جوق. ىشتەن ەستىلەر دىبىسقا قۇلاعىمدى ءتۇرىپ قويىپ, ەسىكتى بار كۇشىممەن ۇرىپ, «ساكە-ساكە» دەپ ايعايلاپ تا ءجۇرمىن. ءبىر كەزدە ەكىنشى قاباتتىڭ ەدەنىن سىقىرلاتىپ كەلە جاتقان اياقتىڭ دىبىسى ەستىلدى. شاشى ۇيپا-تۇيپا, ۇيقىسىن اشا الماي تۇرعان جاس جىگىت ەسىكتى اشىپ, بەتىمە ۇدىرەيە قارايدى:
– نە بولدى, اعا؟ – دەيدى. ساكەڭنىڭ كەشە ايتقان «قوناقتار كەلىپ, دەم العىلارى كەلسە دەپ, باۋدىڭ ءىشىن تازالاتتىرۋعا ەكى ستۋدەنت جيەنىمدى شاقىرعانمىن» دەگەن ءسوزى ويىما ورالدى.
– سەندەرگە نە بولدى, سونشا ۇيىقتاپ؟ ساكەڭ قايدا؟ – دەدىم جىگىتكە.
– ول كىسى ءوز بولمەسىندە. دەم الىپ جاتقان بولار. – جيەن جىگىتتى ىسىرىپ تاستاپ, ءبىرىنشى قاباتتاعى ءوز بولمەسىنە كىرسەم, ول ءبىر قىرىنداپ, ىرگەگە قاراپ جاتىر. جامىلعان كورپەسى دە ىسىرىلىپ قالىپتى.
– ساكە! – دەدىم داۋىسىمدى قاتتىراق شىعارىپ. ەڭ سۇمدىعى سونشالىقتى قاعىلەز ادامنىڭ ءۇن قاتپاۋى ەڭ ۇلكەن جامانشىلىقتىڭ بەلگىسى ەدى.
سويتكەن ساكەم, ءۇنى ەرەكشە ەستىلەر ليريك اقىن, جيىرما جىلدان استام اعالى-ىنىلىدەي باۋىرلاسقان ساكەم, ساعي جيەنباەۆ ءدال الپىسقا تولعان كۇنى باقيعا اتتانىپ ەدى.
كادىربەك سەگىزباي ۇلى,
جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى