راديوفارماتسەۆتىك ءدارى-دارمەك ءوندىرىسى

بىلتىر استانادا ەنەر­گەتيكا ءمي­نيسترى الماس­ادام ساتقاليەۆ پەن اتوم ەنەر­­گياسى جونىندەگى حالىقارا­لىق اگەنت­تىك باس ديرەكتورى رافاەل گروسسي قازاقستان مەن اگەنتتىك ارا­سىنداعى 2023–2028 جىلدارعا ارنالعان ەلدىك باع­­دارلاماعا قول قويعان بولاتىن. باع­­دارلاما اتوم ەنەرگەتيكاسى ينفرا­قۇرىلىمى, يادرولىق جانە رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جانە يادرولىق مەديتسينا سياقتى ءتورت باسىم باعىتتى ايقىندايدى.

موليبدەن-99 – دياگنوستيكا­لىق زەرتتەۋلەر جاساۋدا تەحنە­تسي-99ت گەنەراتورلارى وندىرىسىن­دە قولدانىلاتىن شيكىزات. ­99mTc قالقانشا جانە سىلەكەي بەزدە­رىن, ميداعى ىسىكتەردى, جۇرەك ستسينتيگرافياسىن جانە باسقا ىشكى اعزالار جۇمىسىن سكانەرلەۋدە قولدانىلادى. راديونۋكليدتى دياگ­­­نوستيكانى قولدانۋ وتە ەرتە كەزەڭدە ادام اعزاسىنداعى اۋىت­­­قۋلار مەن پاتولوگيالاردى انىق­­تاۋعا, ۋاقتىلى ەم الۋعا مۇم­­كىن­دىك بەرەدى.

بۇگىندە يادرولىق فيزيكا ينس­تيتۋتى – ەلىمىزدە راديو­فار­ما­­تسەۆ­تيكالىق پرەپاراتتاردى ءون­­دىرۋ ءۇردىسىنىڭ حالىقارالىق ستان­دارتتارعا سايكەستىگىن راستايتىن GMP سەرتيفيكاتى بار جالعىز ۇيىم. سەرتيفيكات ينس­تيتۋتتا ون­دىرىلەتىن دارىلەردىڭ جو­عارى ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىن ايعاقتايدى. مۇن­دا راديويزو­توپ­تار, ياعني ­دياگنوس­تيكا مەن تە­­راپياعا ارنالعان سەرتي­في­كات­­تال­عان دارىلىك پرەپاراتتار ءون­دىرىسى جولعا قويىلعان. قازىرگى كەز­دە ەلىمىزدە وندىرىلەتىن را­ديو­­­فارماتسەۆ­تيكا­لىق پرەپا­رات­­تاردىڭ 75 پايىزعا جۋىعىن ينس­­تيتۋت ماماندارى ءوندىرىپ, الماتى, شىمكەنت جانە سەمەي قا­لا­­لارىنداعى مەديتسينالىق مەكە­­­مە­لەردى قامتاماسىز ەتىپ وتىر.

قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىن ەمدەۋ مەن ەرتە دياگنوستيكالاۋ­دا مە­ديتسينالىق جانە ونەركاسىپتىك ماق­ساتتاعى راديويزوتوپتار­دى ون­دىرۋمەن بايلانىستى راديا­تسيا­لىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ­عا قاجەتتىلىك ارتىپ كەلەدى. وسى ماسەلەنى شەشۋ جانە يمپورتقا تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋ ماقساتىن­دا يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى عا­­لىمدارى سوڭعى جىلدارى اسا ما­ڭىزدى مەديتسينالىق يزوتوپتار مەن راديوفارمپرەپاراتتار تەحنولو­گيالارىن ازىرلەۋمەن اينالىسىپ جاتىر. قازاق راديولوگيا جانە ونكولوگيا ينستيتۋتىندا ورناتىلعان ونكولوگيالىق, باسقا دا اۋرۋلارعا دياگنوستيكالىق زەرتتەۋلەر جاسايتىن پوزيتروندى-ەميسسيالىق توموگرافتا, پرەزيدەنت ءىس باسقار­ما­­سى مەديتسينالىق oرتالىعى بازاسىن­دا اشىلعان ونكولوگيالىق كلينيكادا قولدانىلاتىن گەنەراتورلار يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىندا وندىرىلەدى. تاجىريبە كورسەتكەن­دەي, ينستيتۋتتا قاتەرلى ىسىكتى ەمدەۋدە قولدانىلاتىن راديوفارمپرەپاراتتار ەلىمىزدىڭ مەديتسي­نا سالاسىندا عانا ەمەس, شەتەل­دەر­دە دە سۇرانىسقا يە بولا باس­تادى. ال ونەركاسىپكە ارنالعان راديو­يزو­توپتار ءوندىرىسى زاما­­ناۋي جەتىس­تىكتەر قاتارىندا. قازىرگى ­كەز­دە ينس­تي­تۋت كوبالت-57 راديواك­تيۆ­تى يزو­توپىن گەرمانيا, فران­­تسيا, رەسەي نا­رىعىنا ەكسپورتتاپ جاتىر. تۇركيا رەسپۋبليكاسىنا اتال­­مىش يزوپتى تاسىمالداۋ جوسپارلا­­نىپ وتىر.

عالىمدار يادرولىق فيزيكا عى­لى­مىنىڭ ىرگەلى جانە قولدان­بالى جاڭا­لىقتارىن مەديتسينامەن قاتار ونەركاسىپ, اۋىل شارۋا­شى­لىعى, قۇرىلىس سالاسى مەن ارحەو­لوگيانىڭ يگىلىگىندە پايدالانىپ كەلەدى. راديويزوتوپتار مۇناي, مەتاللۋرگيا سالاسىندا دا كە­ڭىنەن قولدانىس تابۋدا. دەفەك­توسكوپيا سالاسى ءۇشىن گامما ساۋلە شىعاراتىن راديويزوتوپتار دا نارىقتا ۇلكەن سۇرانىسقا يە. ينستيتۋت بازاسىندا وندىرىلە­تىن جارانى زارارسىزداندىرىپ, ينفەكتسيادان قورعايتىن «Aqua dress» مەديتسينالىق-كوسمەتيكالىق ستە­ريلدى گيدروگەلدى تاڭعىشتارى مەن تەرىگە ارنالعان شۋنگيتتى ماسكالار وسى سالاداعى وندىرىسكە سەرپىلىس بەرىپ وتىر. عىلىم قورىنىڭ گرانتىن جەڭىپ العان ينستيتۋت قازىرگى تاڭدا حالىقارالىق ستاندارتقا ساي گيدرەلدى تاڭىتقىشتار ءوندىرىسىن دامىتۋدى كوزدەپ وتىر.

ينستيتۋتتا ورنالاسقان سسر-ق رەاكتورىنداعى نەيتروندى را­ديو­گرافيا مەن توموگرافيا قون­­دىرعىسى رەنتگەنمەن سا­لىس­تىرعاندا ونىڭ بەيتاراپ بول­شەك رەتىندە تەرەڭدەتە زەرتتەي­تىن ەرەك­­شەلىگىندە. مۇندا 3D مودەلى ارقىلى 3-4 سم قالىڭدىقتاعى ­بو­لاتتى, 10 سم تەمىردى دە, تاستى دا سكا­نەرلەۋگە بولادى. ونىڭ كومە­گى­مەن كەن ورىندارىنان تابىل­­­عان بۇيىمداردى زەرتتەۋ عالىم­دار جۇمىسىن الدەقايدا جەڭىلدەتىپ وتىر. نەيتروندى توموگرافيا­نىڭ جەتىستىگى بۇگىندە ارحەولوگيا سالاسىندا دا جەمىسىن بەرىپ جات­قانى بەلگىلى. وسى ورايدا ەسىك قور­عانىنان تابىلعان ساق داۋى­رىنە تيەسىلى ادامنىڭ جاق سۇيەگىن ءتۇسىرىپ, تىسىندە سۋدىڭ قالدىقتارىن زەرتتەۋ ءادىسى ورتالىق ازيادا ال­عاش رەت قولدانىسقا ەنگەن بولا­تىن. سونىمەن بىرگە يادرولىق فيزي­كاداعى جەتىستىكتەردىڭ ءبىرى رەتىندە ليتي يوندى باتارەيالار ءوندىرىسىن اتاۋعا بولادى. ليتي يوندى باتارەيالار ۇيالى تەلەفونداردى جانە ەلەكتروموبيلدەردى قۋاتتاۋدا پاي­دالانىلادى. سوڭعى جىلدارى قولعا الىنعان بۇل باعىت جاسىل ەنەرگياداعى جەتىستىك سانالادى.

قازىرگى تاڭدا شيكىزاتتىق ەمەس الەۋەتىمىزدى دامىتۋدا ينستيتۋت عالىمدارى رادياتسيالىق وڭدەۋ ءادىسى ارقىلى, سونداي-اق سۋدان تارايتىن اۋرۋلار, ساۋلەلەنگەن سۋدا بولاتىن حيميالىق رەاكتسيالار, زياندى ورگانيكالىق زاتتاردىڭ, زياندى ميكروورگانيزمدەردى جويۋعا قاتىستى جوبالاردى وندى­رىسكە ەنگىزۋ باعىتىندا دا كەشەندى جۇمىستار ىستەپ جاتىر.

الماتى