مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ينستيتۋتى ماماندارى «مەملەكەتتىك ءتىلدى دەڭگەيلىك وقىتۋدىڭ جۇيەسى» جوباسى اياسىندا بالاباقشا, مەكتەپ, كوللەدج, جوعارى وقۋ ورىندارى, ۇيرەتۋ كۋرستارىندا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ناتيجەسىندە ءتىلدى دەڭگەيلەپ وقىتۋ باعدارلاماسىندا جۇيەلىلىك پەن ساباقتاستىق جەتپەيتىندىگىن انىقتادى. رەسپۋبليكادا قازاق ءتىلىن وقىتۋ, ۇيرەتۋ بارىسى كوڭىل كونشىتپەيتىنىن ايتىپ, وسى زەرتتەۋلەر نەگىزىندە عالىمداردىڭ, پراكتيك-مۇعالىمدەردىڭ قاتىسۋىمەن بىرنەشە سەمينار-كەڭەس وتكىزدى.
جوبا جەتەكشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى تىنىشتىق ەرمەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, قازاق ءتىلىن وقىتۋ باعدارلاماسىندا ساباقتاستىق جەتپەيدى. زەرتتەۋلەر بارىسىنان انىقتالعانىنداي, مەملەكەتتىك ءتىلدى ارقايسىسى ءوز باعدارلاماسى نەگىزىندە وقىتىپ كەلەدى.
«رەسپۋبليكادا قازاق جانە وزگە تىلدە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە, بالاباقشا, كوللەدج, جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقۋشىلار مەملەكەتتىك ءتىلدى قالاي مەڭگەرىپ جاتقاندىعى اۋقىمدى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. وسى جولعى ساۋالناما ناتيجەسىندە جۇيەسىزدىكتەن تۋىنداپ وتىرعان بىرقاتار جايتقا كوز جەتكىزدىك. ەلىمىزدە قازاق ءتىلىن وقىتۋ بارىسى, وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بايقالادى. اۆتورلار كوزىنىڭ مايىن تاۋىسىپ جازعانىمەن, قازاق ءتىلىن وقىتۋعا بايلانىستى گرامماتيكالىق ماتەريالداردى بەرۋ جۇيەسى دە ۇلكەن ماسەلەگە اينالىپ وتىر. جاڭارتىلعان باعدارلامانىڭ كەمشىلىگى دە وسى جايتتارعا قاتىستى. دەسەك تە باعدارلامانىڭ ۇتىمدى تۇستارىنىڭ بار ەكەنىن ايتا كەتكەن ابزال», دەيدى پروفەسسور.
جاڭارتىلعان ءبىلىم باعدارلاماسى قولدانىسقا ەنگەننەن بەرگى ارالىقتا مۇعالىمدەر, ساراپشىلار تاراپىنان سىن-ەسكەرتپەلەر ءالى كۇنگە ايتىلىپ كەلەدى. اسىرەسە مامانداردى ۇلتتىق مازمۇنداعى پاندەردى وقىتۋداعى ولقىلىقتار الاڭداتادى. ال باعدارلاما دۇرىس بولمايىنشا, ساپالى وقۋلىق جازىلمايتىنى انىق. وسى ورايدا عالىمدار ەلىمىزدە وقۋلىقتانۋ عىلىمىنىڭ دە كەنجە قالعانىن ءجيى تىلگە تيەك ەتەدى.
مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ينستيتۋتى جۇرگىزگەن ساۋالناما ناتيجەسىندە بەلگىلى بولعانداي, وقۋشىلاردىڭ ادەبي ءتىلدىڭ نورمالارىن جەتىك مەڭگەرمەۋى, جازىلىمداعى قاتەلەر, كىتاپ وقۋدىڭ ازايىپ كەتكەنى, مەكتەپتەردەگى تىلدىك جاعدايات, باعدارلاماداعى كەمشىلىكتەر, وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەردىڭ, ەلەكتروندى رەسۋرستاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, مەكتەپتەردەگى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جەتكىلىكسىزدىگى ايقىن كورىنىس بەرىپ وتىر. مەكتەپتە مۇعالىمگە جۇكتەلەتىن قوسىمشا جۇمىستار دا الاڭداۋشىلىق تۋعىزادى. ال قازاق ءتىلىن وقىتۋدا گرامماتيكالىق ماتەريالداردى بەرۋ جۇيەسى ۇلكەن ماسەلەگە اينالعان. وسى ورايدا پروفەسسور تىنىشتىق ەرمەكوۆا جاڭارتىلعان باعدارلاماعا سايكەس رەسپوندەنتتەردىڭ 40 پايىزعا جۋىعى – شيىرشىق ءادىسىن, 70 پايىزعا جۋىعى گرامماتيكالىق ماتەريالداردىڭ دەڭگەيلەپ بەرىلۋىن قولدايتىنىن العا تارتتى. «ال جالپى ماقسات – الەمدىك دەڭگەيدەگى ءتىلدى مەڭگەرۋدىڭ ا1 دەڭگەيىنەن س2 ءبىر دەڭگەيىنە جەتۋ دەيتىن بولساق, ءبىلىم بەرۋ باسپالداقتارىنىڭ ءوز الدىنا قويعان ماقساتى بولۋى كەرەك. باعدارلامالاردىڭ بارلىعى وسى ساباقتاستىق دەڭگەيىندە ءارى قاراي ءوربىپ, ياعني العا جىلجۋ ءۇشىن جەڭىلدەن كۇردەلى ۇردىسكە ءوتۋ زاڭدىلىعى ساقتالعاندا عانا بالاباقشانى, ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن بالالاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋى ءوز دەڭگەيىندە بولاتىنى ءسوزسىز», دەدى پروفەسسور.
وسى ورايدا ءتىل جاناشىرى, مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ينستيتۋتىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمىنىڭ كانديداتى بيجومارت قاپالبەك «قازاق ءتىلىنىڭ ماقساتى – ساۋاتتى جازۋ, سويلەۋگە ۇيرەتۋ, لينگۆيستيكالىق ءبىلىم بەرۋ, ادەبيەتتىك ۇلتتىق دۇنيەتانىم قالىپتاستىرۋ دەيتىن بولساق, وقۋشىلاردى بىرىنشىدەن, دۇرىس سويلەۋگە, ودان كەيىن بارىپ ساۋاتتى جازۋعا ۇيرەتۋ قاجەت. سويلەۋ داعدىسى ارقىلى وقۋشىنىڭ دا, ءتىل ۇيرەنۋشىلەردىڭ دە سويلەۋى قالىپتاسادى. سونى ءبىرىنشى كەزەككە قويىپ, دۇرىس سويلەمەگەن كەزدە گرامماتيكا ارقىلى تۇزەپ وتىرۋىمىز قاجەت» دەگەن پىكىرىن ورتاتاعا سالدى. سوندىقتان اتالعان ينستيتۋت تاراپىنان جۇزەگە اسىپ جاتقان جوبا ءتىل ۇيرەنۋدەگى وزىق ادىستەر مەن كەمشىلىكتەردى انىقتاۋعا باعىتتالىپ وتىر. جوباعا قاتىستى ءوتىپ جاتقان سەمينارلاردا پەداگوگتەر قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن وقىتۋدىڭ وزىق ۇلگىلەرىمەن ءبولىسىپ, قايتكەندە مەملەكەتتىك ءتىلدى ءوز دەڭگەيىندە ساپالى وقىتامىز دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە پىكىر الماسۋدا.
وسى ورايدا قازاق ءتىلىن تەرەڭدەتىپ وقىتاتىن بىردەن-ءبىر مامانداندىرىلعان اباي اتىنداعى مەكتەپ-ينتەرنات ديرەكتورى جەڭىسكۇل ءنۇسىپجان «قازاق ءتىلى الەمدە ماعىناسى كوپ, سينونيمدىك تىركەسى مول, سويلەۋ ءستيلى سۇلۋ, ەرەكشە ءتىل. قولدانىسى از دەمەسەك, ءتىلىمىزدىڭ قۇدىرەتى ەرەكشە. ولاي بولسا, مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ ۇلكەن ىزدەنىستى, شىعارماشىلىقپەن بارىنشا جۇمىس ىستەۋدى تالاپ ەتەدى» دەپ اتاپ ءوتتى. تاجىريبەلى ۇستاز, سونداي-اق جاعىمدى كورسەتكىشتەرمەن قوسا تەرەڭدەتىلگەن باعدارلاماعا سايكەس بىرىنشىدەن, وقۋلىقتاردىڭ بولماۋى, ەكىنشىدەن, لەكسيكالىق تاقىرىپتارعا ارنالعان ماتىندەردىڭ جۇيەسىزدىگى, ۇشىنشىدەن, 10-11-سىنىپقا ارنالعان لەكسيكالىق تاقىرىپتاردىڭ عىلىميلىعى ءارى كۇردەلىلىگى, تورتىنشىدەن, كەيبىر وقۋ ماقساتتارىنىڭ تاقىرىپقا ساي كەلمەيتىندىگىنە قاتىستى ماسەلەلەردى العا تارتتى.
سەمينار بارىسىندا ادەبي ءتىلدىڭ نورمالارىنداعى جۇيەلىلىككە توقتالعان تالعار اۋدانىنداعى №36 جالپى ءبىلىم بەرۋ مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانى مۇعالىمى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ ماگيسترى گۇلجانات توقتىباەۆا 7-سىنىپتا تۋىندى سوزدەر, ەتىستىك تۇرلەرى سياقتى ماڭىزى جوعارى تاقىرىپتار قامتىلماي قالعانىن قاپەرگە الىپ, قازاق ءتىلىن وقىتۋدا ساباقتاستىقتىڭ بولۋى ماڭىزدى ەكەنىن ايتسا, ءتىلدى وقىتۋدا جاڭاشىلدىققا, ءارتۇرلى ءادىس-تاسىلدەرگە نازار اۋداردىڭ ماڭىزىنا توقتالعان الماتى وبلىسى, تالعار اۋدانى №39 جالپى ءبىلىم بەرەتىن ورتا مەكتەپتىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى ايدانا رامازان بۇگىندە تىلدىك جاعدايات قازاق مەكتەپتەرىندە ساپالىق, باعالىق تۇرعىدان العاندا كوڭىل كونشىتپەيتىنىن قاپەرگە الدى. ونىڭ ايتۋىنشا, وقۋشىلاردىڭ ءسوزدى قولدانۋدا ءتىلدىڭ قىزمەتى, كوركەمدىگى جاعىنان ارتا قويماعانى بايقالادى. مۇعالىمدەر ساباق بارىسىندا سويلەۋ ارەكەتىنىڭ ءتورت ءتۇرى, ونىڭ ىشىندە ايتىلىم داعدىسىنا ءمان بەرە وتىرىپ, بارلىق ءادىستى قولدانعانىمەن, وقۋشىلار ءۇزىلىس كەزىندە كوبىنە ورىس تىلىندە سويلەسەدى, «پارازيت», جارگون سوزدەردى كوپ قولدانادى. سوندىقتان دا وقۋشىلاردىڭ فۋنتسيونالدىق ساۋاتتىلىعىن, شىعارماشىلىق قابىلەتىن جەكە جانە توپتا جۇمىس ىستەۋگە ۇيرەتۋ بۇگىنگى كۇندە وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىر.
وسى پىكىردى قۇپتاي كەلىپ, ق.ابدىعۇلوۆ اتىنداعى №34 ورتا مەكتەپ-گيمنازيانىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى گۇلباقىت مالدىبەكوۆا «ساۋاتتى جازۋ ءۇشىن وقۋشى دۇرىس سويلەي ءبىلۋ كەرەك. بۇگىندە بالالاردىڭ سويلەۋ داعدىسىنىڭ جۇتاڭ ەكەنى بايقالادى. قازاق ءتىلى مەن ادەبيەت ءپانىنىڭ ءبىلىم مازمۇنىندا بىرلەستىكتى ساقتاۋ ماڭىزدى. وقۋشىلار جۇيەلى سويلەۋدە, كوركەم ويىن جەتكىزۋدە, سينتاكسيستىك قۇرىلىمداردا, اسىرەسە, ەسسە جازۋ بارىسىندا كوپ قاتە جىبەرەدى», دەيدى ول. شەبەر پەداگوگتىڭ پىكىرىنشە, جاھاندانۋدىڭ ەڭ باستى قاۋپى – ۇلتتىق قۇندىلىقتار داعدارىسى. الەم تسيفرلانعان سايىن وقۋشىلاردىڭ دا كىتاپقا قىزىعۋشىلىعى تومەندەپ بارادى. ال ءتىلدى ساقتاۋداعى باستى قارۋىمىز – ۇلتتىق ادەبيەت پەن تاريحي شىعارمالار. كوركەم شىعارمانى بالالاردىڭ قىزىعىپ وقۋى پەداگوگتىڭ ىزدەنىسىنە, شەبەرلىگىنە بايلانىستى. وسى ورايدا گ.مالدىبەكوۆا شىعارمانىڭ كوركەمدىگىن سەزدىرىپ, ەستەتيكاسىنان ءنار الىپ وقىتۋ ماقساتىندا جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىمەن بىرلەسىپ, «اباي جولى» ەپوپەياسى نەگىزىندە اۆتورلىق باعدارلاما ازىرلەگەن. وقۋشىسى سەرىك اليمەن بىرلەسىپ ءار تومعا قاتىستى قۇراستىرىلعان تۇسىندىرمە سوزدىكتەن كەيىن وقۋشىلاردىڭ روماندى وقۋعا قۇلشىنىسى ارتا باستاعان. تاجىريبەلى ۇستازدىڭ ايتۋىنشا, شىعارمانى ءتۇسىنىپ وقىعان بالا عانا ادەبي ورامداردى تۇسىنە الادى. ال ءتىلدى دامىتۋدا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن مازمۇنداستىرا وقىتقان ماڭىزدى.
قىزدار ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 2-كۋرس ماگيسترانتى گۇلنارا انديجانوۆا قازاق ءتىلىن ەلەكتروندى رەسۋرستار ارقىلى وقىتۋدىڭ تيىمدىلىگى تۋرالى ايتتى. پروفەسسور ءجاميلا وتاربەكوۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن جازىلعان زەرتتەۋ جۇمىسىندا 5-سىنىپتا قازاق ءتىلىن توعىز دەڭگەي بويىنشا ەلەكتروندى رەسۋرس ارقىلى وقىتۋ ادىستەمەسىن تالداپ بەرگەن ساراپشى «Digital» قازاق ءتىلى كەڭىستىگىنىڭ مۇمكىندىگىن ءسوز ەتتى.
الماتى