جىل باسىندا ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كەڭەيتىلگەن القا وتىرىسىنا قاتىسقان پرەزيدەنت قاسىم-جومارتتوقاەۆ: «قىلمىسپەن كۇرەسۋ جانە قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ – اسا ماڭىزدى مىندەت. بۇل – جاۋاپكەرشىلىگى وتە ۇلكەن جۇمىس. ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى ءوزىن قاۋىپسىز سەزىنۋگە ءتيىس. ول ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى ۇيلەسىمدى ءارى ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى قاجەت», دەدى. ودان بەرى دە جارتى جىل ۋاقىت ءوتتى. ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ الدىنا قويىلعان ماڭىزدى مىندەتتەر قالاي ورىندالىپ جاتىر؟ ەلدەگى كريمينوگەندىك احۋال تۇراقتى ما؟ قۇقىق بۇزۋشىلىقتارمەن كۇرەستىڭ ناتيجەسى قانداي؟ ىشكى ىستەر ءمينيسترى, پوليتسيا گەنەرال-لەيتەنانتى ەرجان سادەنوۆتەن قوعامدى الاڭداتقان تۇيتكىلدى ماسەلەلەر تۋرالى سۇرادىق.
پاتەر ۇرلىعى ازايىپ كەلەدى
– ەرجان ساپاربەك ۇلى, جۋىردا مەملەكەت باسشىسىنىڭ قابىلداۋىندا بولعاندا جىل باسىنان بەرى ەلدەگى قىلمىس دەڭگەيى تومەندەگەنىن ايتتىڭىز. ناقتى ناتيجەلەرگە توقتالا الاسىز با؟ قازىر ەلدە قانداي قىلمىس كوبەيگەن؟
– بۇگىنگى تاڭدا ەل كولەمىندە تىركەلىپ جاتقان قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ باسىم بولىگىن, اتاپ ايتقاندا, 85%-ىن م ۇلىك قىلمىستارى قۇرايدى. بۇل تەك ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى ەمەس, جالپى الەمدەگى ءۇردىس. قاي ەلدە, قاي زاماندا بولسىن, ۇرلىق, توناۋ, بوتەننىڭ مۇلكىنە قول سۇعۋشىلىق سەكىلدى قىلمىستار ءجيى بولادى.
بۇرىن قاسكويلەر بوتەننىڭ مەنشىگىندەگى دۇنيە-م ۇلىكتى ۇرلاۋ, توناۋ, قاراقشىلىق سەكىلدى جولدارمەن قولدى قىلسا, قازىر ادامداردىڭ كوبى الاياقتاردىڭ الداپ-ارباۋىنا ءتۇسىپ قالادى. ناقتىراق ايتقاندا, سول م ۇلىككە قارسى قىلمىستاردىڭ 42%-ىن الاياقتىق ارەكەتتەرى قۇرايدى. بۇل باعىتتا پوليتسيا مەن وزگە دە جاۋاپتى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر تاراپىنان بەلسەندى تۇردە ەسكەرتۋ مەن الدىن الۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ناقتى شارالار قابىلدانىپ جاتىر.
ال ء«داستۇرلى» ۇرلىق قىلمىستارىنا كەلسەك, مينيسترلىكتىڭ بۇل سالاعا باعىتتالعان ارنايى باعدارلاماسى بار. ونىڭ اياسىندا جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى دە جامان ەمەس. بۇل جەردە نەگىزىنەن پاتەر ۇرلىعى جايىندا ايتۋ كەرەك. رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, جىل باسىنان بەرى ەلىمىزدە 1 100-دەن استام پاتەر ۇرىسى ۇستالدى, ونىڭ ىشىندە 59 قىلمىستىق توپ جانە 38 گاسترولدىك ۇرى بار. ءبىز پاتەر ۇرلىعىنا قارسى كۇرەستە بىرقاتار ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە زاڭنامالىق شارانى قابىلداپ, جاقسى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزە باستادىق. ءىىم-ءنىڭ سالالىق باعدارلامالارى اياسىندا تۇرعىن ۇيلەردىڭ اۋلالارىنا 68 مىڭنان استام بەينەباقىلاۋ كامەراسى ورناتىلسا, تۇرعىنداردىڭ باستاماسىمەن 24 مىڭنان استام كامەرا قويىلدى. جالپى, قابىلدانعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە كەيىنگى 5 جىلدا پاتەر ۇرلىعىنىڭ سانى جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 34%-عا تومەندەپ كەلەدى. ياعني 2019 جىلى 31 مىڭنان استام قىلمىس تىركەلسە, 2023 جىلى ونىڭ سانى 9 مىڭنان اسپادى.
ال اسا اۋىر قىلمىستار جايىندا ايتاتىن بولساق, بۇگىندە جالپى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ 2%-ىن وسىنداي قىلمىس ءتۇرى قۇرايدى. دەگەنمەن كەيىنگى ۋاقىتتا ەل تۇرعىندارى قوعامعا تەرىس اسەرىن تيگىزىپ, ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ناشارلاتاتىن ۆانداليزم سەكىلدى ارەكەتتەرگە ءجيى شاعىمداناتىنى بايقالادى. ونىڭ ىشىندە ايالدامالاردى, جەدەلساتىنى, قوقىس جاشىكتەرىن سانالى تۇردە ءبۇلدىرۋ, ءۇيدىڭ كىرە-بەرىستەرىنە, كوشەگە قوقىس تاستاپ كەتۋ, قوعامدىق ورىندا تۇكىرۋ, بوقتىق سوزدەرىن ايتۋ, ت.ب. بار. پوليتسيا تاراپىنان مۇنداي قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ, سونداي-اق كىنالىلەردى جاۋاپقا تارتۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالار قابىلدانادى. سونىڭ ارقاسىندا قوعامدىق ورىنداردا جانە كوشەدە جاسالاتىن ۇساق بۇزاقىلىقتاردىڭ ازايعانىن بايقاپ وتىرمىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, حالىقتىڭ قۇقىقتىق ساناسى قالىپتاسىپ كەلەدى دەپ ايتۋعا نەگىز بار. بۇل ۇساق بۇزاقىلىققا مۇلدەم توزبەۋشىلىك قاعيداتىنىڭ ناتيجەسى ەكەنى داۋسىز.
كەز كەلگەن دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق مەملەكەتتە ادامنىڭ ءومىرى مەن قۇقىقتارى, ونىڭ بوستاندىعى – ەڭ باستى قۇندىلىق. ونى قورعاۋ – مەملەكەتتىك ساياساتىمىزدىڭ باسىم مىندەتى. سونىڭ ىشىندە كىسى ءولتىرۋ, زورلىق, قاراقشىلىق, بالالارعا جانە ولاردىڭ جىنىستىق قول سۇعىلماۋشىلىعىنا قارسى قىلمىستارمەن كۇرەستى جالعاستىرا بەرەمىز.
زورلىق-زومبىلىققا قارسى كۇرەس كۇشەيتىلەدى
– قازىر قوعامدى الاڭداتىپ تۇرعان ەڭ وزەكتى ماسەلە – تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق جانە بالالارعا قارسى قىلمىس. جۋىردا بىرقاتار زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزىلگەنىن بىلەمىز. ىشكى ىستەر ورگاندارى تاراپىنان بۇل كەلەڭسىزدىكتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر؟
– مەملەكەت باسشىسى «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداسىنىڭ ۇستەمدىگى تۋرالى ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ كەز كەلگەن قىلمىس نە كيكىلجىڭ, سونىڭ ىشىندە وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتار قۇقىقتىق نەگىزدە شەشىمىن تابۋعا ءتيىس. وسىعان وراي ءىىم تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا تۇراقتى نەگىزدە جۇمىس جۇرگىزىپ, وتباسىندا ويران سالعان جانجالقويدى اۋىر قىلمىستارعا جەتكىزبەي توقتاتۋعا باعىتتالعان زاڭ جوبالارىن ازىرلەدى.
ناقتى مىسالدارعا جۇگىنسەك, 2023 جىلى وتباسىلىق-تۇرمىستىق قاتىناستار سالاسىنداعى زاڭعا بىرقاتار وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ناتيجەسىندە پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى جابىرلەنۋشىنىڭ ارىز-شاعىمىنسىز اكىمشىلىك ءىس جۇرگىزەتىن بولدى. ياعني ارىز-شاعىم بەرۋ سيپاتىنان انىقتاۋ سيپاتىنا كوشتىك. قازىر جابىرلەنۋشىنىڭ ءوزى پوليتسياعا جۇگىنۋى مىندەتتى ەمەس, ءبىز وتباسى سالاسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار مەن قىلمىستاردى ءوزىمىز انىقتايمىز. بۇل رەتتە تۇرمىستىق-زورلىق زومبىلىقتىڭ ورىن العانىن كۋاگەرلەر, كورشىلەر راستاپ, بەيناباقىلاۋ كامەرالارى, بەينەتىركەۋىشتەر ايعاقتاپ بەرسە جەتكىلىكتى. بۇرىن جابىرلەنۋشىلەر تۋعان-تۋىستاردىڭ, باسقا دا ادامداردىڭ قىسىم كورسەتۋى سالدارىنان وزدەرىنىڭ ارىز-شاعىمدارىن قايتارىپ الاتىن. سالدارىنان تىركەلگەن ىستەردىڭ جارتىسى سوتتا قىسقارتىلاتىن ەدى. جاڭا زاڭعا سايكەس تاراپتاردىڭ تاتۋلاسۋ پروتسەدۋراسى قاتاڭداتىلدى, ەكىنشى قايتارا تاتۋلاسۋعا تىيىم سالىندى. اكىمشىلىك قاماۋدىڭ ناقتى مەرزىمدەرى بەلگىلەنىپ, قايتالانعان قۇقىق بۇزۋشىلىق ءۇشىن قاماۋ مەرزىمى ۇزارتىلدى.
قىلمىستىق كودەكستەگى دەنساۋلىققا زاقىم كەلتىرۋگە قاتىستى بىرقاتار باپقا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ماسەلەن, «كىنالىگە ماتەريالدىق تۇرعىدا تاۋەلدى ادامعا قاتىستى ارەكەتتەر» دەگەن جاڭا بەلگى پايدا بولدى. وسى جانە وزگە دە الدىن الۋ جۇمىستارىنىڭ ارقاسىندا قازىر ءبىز ەل كولەمىندە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قىلمىستارىنىڭ تومەندەگەنىن بايقاپ وتىرمىز. ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن مىسال كەلتىرە كەتەيىن, ىشكى ىستەر ورگاندارىنا جىل باسىنان بەرى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق فاكتىسى بويىنشا 28 مىڭنان استام شاعىم كەلىپ تۇسسە, 16 مىڭنان استامىن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى وزدەرى انىقتالىپ, 44 مىڭنان استام قۇقىق بۇزۋشى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. وتباسى شىرقىن بۇزعان 11 مىڭ بۇزاقى قاماۋعا الىنىپ, 34 مىڭ «اگرەسسورعا» قاتىستى قورعاۋ ۇيعارىمى شىعارىلدى. سونىڭ ارقاسىندا بيىلعى بەس ايدا تۇرمىستىق-زورلىق زومبىلىق فاكتىسى بويىنشا تىركەلگەن ىستەر مەن ارىز-شاعىمدار 20%-عا ازايسا, وسى سالاداعى كىسى ءولىمى 2,5%-عا تومەندەدى.
– وسى ورايدا ايەلدەر مەن بالالار قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى زاڭناماعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر جايىندا دا ايتا كەتسەڭىز. بيىل 15 ساۋىردە پرەزيدەنت زاڭعا قول قويدى. سودان بەرى نە وزگەردى؟
– بۇل زاڭ اتالعان قىلمىس تۇرلەرىمەن كۇرەسكە جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىپ بەردى. زورلىق-زومبىلىقتىڭ كەز كەلگەن ءتۇرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك قاتايتىلىپ, قىلمىستىق, اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق-پروتسەسسۋالدىق كودەكستەرگە 36 زاڭنامالىق تۇزەتۋ ەنگىزىلدى. ۇرىپ-سوعۋ مەن دەنساۋلىققا جەڭىل زاقىم كەلتىرۋ بۇرىنعىداي اكىمشىلىك ەمەس, ەندى قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق بولىپ سانالادى. ابيۋزەرلەر بۇدان بىلاي ايىپپۇل تولەپ قۇتىلىپ كەتە المايدى.
كامەلەتكە تولماعاندارعا جىنىستىق سيپاتتا ءتيىسۋ جانە ءسۋيتسيدتى ناسيحاتتاۋ ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك, كامەلەتكە تولماعاندارعا بۋللينگ جاساۋ, سونداي-اق 16 جاسقا تولماعانداردى قوعامدىق كولىكتەن ماجبۇرلەپ ءتۇسىرىپ تاستاۋ ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك قولدانىلادى.
بۇل زاڭ 16 ماۋسىمدا كۇشىنە ەندى. ونىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى – دەنساۋلىققا زاقىم كەلتىرۋ جانە ءولىم-ءجىتىم سەكىلدى قايعىلى جاعدايلاردىڭ ورىن الۋىنا توسقاۋىل قويۋ, بالالار قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ.
– بيىل ىشكى ىستەر ورگاندارىندا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى كۇرەسەتىن جاڭا ءبولىنىس پايدا بولعانىن ەستىپ جاتىرمىز. ول جەردە نەگىزىنەن ايەل ءتارتىپ ساقشىلارى ەڭبەك ەتەدى. بۇل جاڭاشىلدىق ءوز ناتيجەسىن بەرىپ جاتىر ما؟
– ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندەگى جاڭا ءبولىنىس قۇرۋ جۇمىستارى اياقتالىپ قالدى, قازىر نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, وزگە دە ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى شەشىلىپ جاتىر. جىل سوڭىنا دەيىن اتالعان ءبولىنىستىڭ ناقتى جۇمىس ناتيجەلەرى تۋرالى جان-جاقتى ايتا الامىز.
دەگەنمەن قازىردىڭ وزىندە بارلىق پوليتسيا دەپارتامەنتىندە ايەلدەر مەن بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق قىلمىستارىن ساپالى تەرگەۋ ءۇشىن تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن جەدەل-تەرگەۋ توپتارى قۇرىلدى. ولاردىڭ قۇرامىنا 280 ايەل تەرگەۋشى, سونىمەن بىرگە ايەلدەردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ, جەدەل-كريميناليستيكا, كريمينالدى جانە يۋۆەنالدى پوليتسيا بولىنىستەرىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ەندى.
سونداي-اق ايەلدەر مەن كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى جىنىستىق قىلمىستاردى تەرگەيتىن قوسىمشا توپتار قۇرىلىپ, ونىڭ قۇرامىنا 100-دەن استام ايەل تەرگەۋشى تارتىلدى.
الاياقتار ايىلىن جيار ەمەس
– ءسوز باسىندا الاياقتىق قىلمىستارىنىڭ ازايماي تۇرعانىن ايتتىڭىز. ولار نەگىزىنەن ينتەرنەت ارقىلى جاسالاتىنىن بىلەمىز. بۇعان تۇپكىلىكتى توقتام سالاتىن مۇمكىندىك بار ما؟
– زاماناۋي قوعامنىڭ تسيفرلانۋى – ماڭىزدى ءۇردىس. سول ارقىلى ءبىز كوپتەگەن يگىلىككە قول جەتكىزىپ جاتىرمىز. مەملەكەتتىك, بانكتىك قىزمەتتەردى ۇيدە وتىرىپ-اق قاشىقتان الۋ سەكىلدى جاڭا مۇمكىندىكتەردى ايتساق بولادى. وكىنىشكە قاراي, قاراپايىم حالىقتىڭ قالتاسىن قاققان قارا نيەتتىلەر دە ينتەرنەت مۇمكىندىكتەرىن ءوز ماقساتتارىنا شەبەر پايدالانىپ, «قاشىقتان» قىلمىس جاساۋ جولدارىن ويلاپ تاۋىپ جاتىر. مىسالى, جىل باسىنان بەرى ەلىمىزدە 5 مىڭداي ينتەرنەت-الاياقتىق تىركەلدى.
مۇنداي قىلمىستاردىڭ ءوسۋ سەبەپتەرى مەن جاعدايلارىن تالداي كەلە, ونىڭ كوبى ونلاين ساۋدا-ساتتىقپەن بايلانىستى ەكەنىن بىلدىك. جىل باسىنان بەرى ۆيرتۋالدى الەمدەگى الىس-بەرىس كەزىندە 1 905 قىلمىس تىركەلگەن. ودان بولەك, بانك قىزمەتكەرلەرى نەمەسە بروكەرلەر بولىپ قوڭىراۋ شالۋ ارقىلى جاسالاتىن الاياقتىق تۇرلەرى دە كوپتى الاڭداتىپ تۇر.
ءبىزدىڭ باستامامىزبەن تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگىمەن جانە ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارىمەن بىرلەسىپ جالعان نومىرلەردەن شالىنعان قوڭىراۋلاردى بۇعاتتاۋ شارالارى قابىلداندى. سونىڭ ارقاسىندا جۇيە ىسكە قوسىلعاننان بەرى 45 ملن جالعان قوڭىراۋ بۇعاتتالدى.
سونىمەن بىرگە WhatsApp, Telegram مەسسەندجەرلەرى جانە شەتەلدىك نومىرلەردەن قوڭىراۋ شالۋ ارقىلى جاسالاتىن الاياقتىق قىلمىستارى دا تىركەلىپ جاتىر. كەيىنگى ءۇش ايدا بانك جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى بولىپ حابارلاسقان 1 278 جاعداي تىركەلدى. ءبىر مىسالعا توقتالا كەتەيىن. ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەرىمىز قاراعاندىدا زەينەتكەردەن 50 ملن تەڭگەنى الداپ جىمقىرعىسى كەلگەن الاياقتىڭ ارەكەتىنە توسقاۋىل قويدى. پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ كيبەرقىلمىسپەن كۇرەس بولىمىنە بانكتىڭ قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنەن قوڭىراۋ شالىنىپ, بانك بولىمشەسىندە ءبىر زەينەتكەر ءوز شوتىنان 50 ملن تەڭگە العىسى كەلىپ وتىرعانى تۋرالى حابارلانعان. دەرەۋ جەتكەن ءتارتىپ ساقشىلارى ونى اڭگىمەگە تارتىپ, زەينەتكەردىڭ ءوز شوتىنداعى اقشاسىن الىپ, ونى نەمەرەسىنىڭ دەپوزيتىنە سالعىسى كەلگەنىن بىلەدى. سويتسە, نەمەرەسى بۇل «توسىنسىيدان» مۇلدەم حابارسىز ەكەن. زەينەتكەر ءتىپتى وزىنە بوتەن بىرەۋلەردىڭ حابارلاسقانىن دا جوققا شىعارعان. كەيىن انىقتالعانداي, الاياقتار بۇل ارەكەتتەرىن ازىرگە ەشكىمگە ايتپاۋدى تاپسىرىپتى. ونىمەن سويلەسە كەلە, ءتارتىپ ساقشىلارى شوتتاعى اقشاسىن الماۋعا كوندىرىپ, بۇنىڭ الاقتىق ارەكەت ەكەنىنە كوزىن جەتكىزدى.
ايتا كەتۋ كەرەك, ينتەرنەت-الاياقتارىنىڭ كوبى شەتەلدە. سوندىقتان مۇنداي قىلمىس تۇرلەرىن انىقتاۋ بارىسىندا ايتارلىقتاي قيىندىقتار دا تۋىنداپ جاتادى. الايدا مينيسترلىك قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرعان جوق. ءبىز وزگە مەملەكەتتەردەگى ارىپتەستەرىمىزبەن وسى باعىتتا ءوزارا جەدەل بايلانىس جاساۋ جونىندە ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزدىك. ناتيجەسىندە جاقىندا قازاقستان ازاماتتارىن الداپ-ارباۋمەن اينالىسىپ كەلگەن ەكى ترانسۇلتتىق قىلمىستىق توپ اشكەرەلەندى, 5 call-ورتالىق جويىلدى. ولاردان 17 كومپيۋتەر, 62 ءموبيلدى قۇرىلعى, 8 اۆتوكولىك, 58 نوۋتبۋك, 52 سمارتفون, 100-دەن استام sim-كارتا, سونداي-اق 200 مىڭ اقش دوللارىنان استام سوماعا تسيفرلىق اكتيۆتەر تاركىلەندى. جالپى, 32 ادام ۇستالىپ, 9 كۇدىكتى قاماۋعا الىندى. وسى باعىتتاعى جۇمىستار الدا دا قارقىندى جالعاسادى.
وتكەن جىلى 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان كيبەرقىلمىسقا قارسى كۇرەس باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدى باستادىق. ونىڭ ىشىندە تەلەفون جانە ينتەرنەت-الاياقتارمەن كۇرەس تە كەڭىنەن قامتىلعان. سونىڭ اياسىندا ەڭ الدىمەن حالىققا كەڭ كولەمدە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. جىل باسىنان بەرى 6 مىڭداي الدىن الۋ ماتەريالى تاراتىلىپ, ءبىر ميلليون شاماسىندا ەسكەرتۋ ماتەريالى جاريالاندى. تانىمال بلوگەرلەر مەن سپورتشىلاردى تارتا وتىرىپ, الاياقتاردىڭ ارەكەتتەرى جايىندا 320-دان استام بەينەروليك ءتۇسىرىلدى.
سونىمەن قاتار «قازاقتەلەكوم» اق-پەن بىرلەسىپ شەتەلدىك الاياقتاردىڭ ارەكەتىنە توسقاۋىل قوياتىن جاڭا تەحنيكالىق ءتاسىل ەنگىزىلدى. بۇدان بىلاي شەتەلدە وتىرىپ IP جانە SIP تەلەفونيانى پايدالاناتىن الاياقتار ەلىمىزدەگى ابونەنتتىك نومىرلەرگە حابارلاسىپ, وزدەرىنىڭ قىلمىستىق ماقساتتارىن ورىنداي المايدى. ارنايى جۇيە ونداي قوڭىراۋلاردى بىردەن تانىپ, بۇعاتتايدى. جىل باسىنان بەرى 2 ملن-نان استام وسىنداي قوڭىراۋعا توسقاۋىل قويىلىپ, تەلەفون الاياقتارىنىڭ ارەكەتىن تۇپكىلىكتى توقتاتتى. ەگەر بىلتىر 900-دەن استام ازاماتىمىز شەتەلدىك الاياقتارعا الدانىپ, 1,9 ملرد تەڭگە قاراجاتىن قولدى قىلعان بولسا, بيىل بىردە-ءبىر ەل تۇرعىنى زارداپ شەككەن جوق.
ەسىرتكىنى تىيۋدىڭ ءتيىمدى جولى – الدىن الۋ
– ەسىرتكى قىلمىستارى – تامىرى تەرەڭگە كەتكەن ىندەت. بىراق سونىڭ ىشىندە سينتەتيكالىق ەسىرتكىنىڭ تارالۋى «ەپيدەمياعا» اينالىپ بارادى. ونى توقتاتۋدىڭ قانداي ءتيىمدى جولى بار؟
– مەملەكەت باسشىسى ناشاقورلىقتى نەگىزگى بەس الەۋمەتتىك كەسەلدىڭ ءبىرى دەگەنى بەلگىلى. راسىندا ەسىرتكى زاتتارى, ونىڭ ىشىندە جاڭا تۇرلەرى – «سينتەتيكانىڭ» تارالۋ قارقىنى ۇدەپ تۇر. بۇگىندە ونى ەشكىم ەشكىمگە قولما-قول اكەپ بەرمەيدى. ساتۋشى مەن تۇتىنۋشى اراسىندا ەسىرتكىنىڭ جەتۋ جولى تىكەلەي بايلانىسسىز جۇزەگە اسادى. پوشتا ارقىلى سالىپ جىبەرەدى, جاسىرىپ كەتەدى, ينتەرنەتتە وتىرىپ ساتادى, اقشانى بانك اۋدارىمدارى ارقىلى سالادى. قازىرگى تاڭدا قولعا ءتۇسىپ جاتقان ادامداردىڭ ءبارى – نەگىزىنەن جاسىرىپ كەتۋشىلەر. وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ ىشىندە جاسوسپىرىمدەر دە بار.
البەتتە پوليتسيا دا قولدان كەلگەن شارانىڭ ءبارىن قابىلداپ, ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى كۇرەس تاسىلدەرىن جەتىلدىرىپ كەلەدى. وسى جىلدىڭ وزىندە ءبىز ءۇش مىڭداي قۇقىق بۇزۋشىنى قولعا تۇسىردىك. 700-دەن اسا وتكىزۋ جولىن جاپتىق. 6 ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتىڭ كوزى جويىلدى. ونىڭ بىرەۋى – ترانسۇلتتىق توپ. ولاردىڭ بارىنە قاتىستى 11 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. باق بەتتەرىنەن سىزدەر كوبىنە قىلمىسكەرلەردىڭ قولعا ءتۇسىپ, جەردە ەتبەتىنەن جاتقان ءساتىن عانا كورەسىزدەر. ال ولاردى ۇستاۋ ءۇشىن قانشاما اي بويى تەر توگىلگەنىن كوبى بىلە بەرمەيدى.
سينتەتيكالىق ەسىرتكى زاتتارىنىڭ تارالۋ اۋماعى مەن مولشەرى ارتىپ بارا جاتقانى راس. ماسەلەن, 2018 جىلى ءبىز تەك 5 كيلو پسيحواكتيۆتى زاتتاردى تاركىلەسەك, وسى جىلدىڭ 4 ايىندا عانا 234 كيلو «سينتەتيكا» قولعا ءتۇستى. ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي. بۇل ءوسىم ەسكىرتكى زاتتارىنىڭ كوپ تارالۋىمەن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ءبىزدىڭ ول قىلمىستاردى كوبىرەك اشۋىمىزبەن دە بايلانىستى. باستاپقىدا ەلىمىزگە شەتتەن دايىن سينتەتيكالىق ءونىم كەلەتىن بولسا, قازىر قاسكويلەر ونى وزىمىزدە جاساۋدى ۇيرەنىپ العان. مىسالى, ءبىز ەل اۋماعىندا كەيىنگى ءۇش جىلدا 114 جاسىرىن ەسىرتكى زەرتحاناسىن جويدىق, سونىڭ 52-سىندە سينتەتيكالىق ەسىرتكى زاتتارى دايىندالىپ كەلگەن.
بيىلدىڭ وزىندە مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنە ەسىرتكى تاراتۋ تۋرالى اقپارات جاريالانعان 1 300-دەن استام سايتتى بۇعاتتاۋ ءۇشىن ءوتىنىم جىبەردىك. 108 ءىرى ينتەرنەت-دۇكەن مەن 135 مىڭ وقىرمانى بار 76 بوت جويىلدى. سونىمەن قاتار كۋرەرلىك جۇمىس دەپ بۇركەمەلەنگەن «جاسىرىپ كەتۋشىلەرگە» ارنالعان حابارلاندىرۋلاردى وشىرۋمەن دە تۇراقتى اينالىسامىز.
بۇگىنگى تاڭدا پسيحواكتيۆتى زاتتاردىڭ زاڭسىز اينالىمىنا جاۋاپكەرشىلىكتى قاتايتۋدى كوزدەيتىن زاڭ جوباسى پارلامەنتتە قارالىپ جاتىر. وندا اسىرەسە قازىر تۇنگى كلۋبتاردا بەلسەندى تاراتىلىپ جۇرگەن شار تارىزدەس قاتتى اسەرى بار زاتتارمەن كۇرەسكە باسىمدىق بەرىلگەن.
ەسىرتكى قىلمىسىمەن كۇرەستىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى – الدىن الۋ. سوندىقتان بىرىنشىدەن, جاسوسپىرىمدەرمەن جانە جاستارمەن جۇمىستى كۇشەيتۋىمىز كەرەك. ال ولارعا ەڭ جاقىن جۇرەتىن كىمدەر؟ ارينە, اتا-اناسى, دوستارى, قۇرداستارى, پەداگوگتەر. وكىنىشكە قاراي, قازىر ەسىرتكى تۇتىنۋشىنىڭ پورترەتى وزگەرىپ كەتتى. بۇرىن نەگىزىنەن تۇرمىسى ناشار وتباسىنان شىققاندار نەمەسە قىلمىسكەرلەر تۇتىنادى دەپ كەلسەك, قازىر ول ينتەرنەتتىڭ ارقاسىندا كەز كەلگەن ادامنىڭ قولى وڭاي جەتەتىن كەسەلگە اينالدى. سوندىقتان بۇل جاعدايعا كوز جۇما قاراماي, قوعام بولىپ كۇرەسۋگە شاقىرامىن. ۋاقىت وسىنى تالاپ ەتىپ تۇر. حالىق اراسىندا بۇل ىندەتكە مۇلدەم توزبەۋشىلىكتى قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى.
تەرروريزمگە جاۋاپكەرشىلىك 14 جاستان باستالادى
– قوعامدى الاڭداتىپ وتىرعان تاعى ءبىر كۇردەلى ماسەلە – دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىمداردىڭ تارالۋى. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت تە ءجيى ايتىپ ءجۇر. ولاردىڭ ىقپالىنان ساقتانۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
– ءيا, مۇنداي قاۋىپ ءالى دە بار. بۇعان كەيىنگى 3 جىلدا ەكسترەميستىك جانە تەرروريستىك سيپاتتاعى قىلمىستاردى جاساعانى ءۇشىن 130 قىلمىستىق ءىس قوزعالعانى دالەل. دەسترۋكتيۆتى ءدىني يدەولوگيالار قازىر ينتەرنەت ارقىلى تارالادى. كوبىنە قاسكويلەر شەتەلدىك ۆەب-رەسۋرستاردا وتىرىپ تەرىس ۋاعىزدى ناسيحاتتايدى. دەگەنمەن ءبىز ءوز تاراپىمىزدان ولاردى بۇعاتتاۋ جۇمىستارىن تۇراقتى نەگىزدە جۇرگىزىپ كەلەمىز.
الايدا وسى جەردە مەن تەرىس ءدىني اعىمنىڭ تارالۋىنا ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ ساۋاتىن ارتتىرۋ ارقىلى توسقاۋىل قويۋعا بولاتىنىن تاعى دا ايتقىم كەلەدى. ويتكەنى ەڭ باستى پروبلەما – تۇرعىنداردىڭ ءدىني ساۋاتىنىڭ تومەندىگى. كەيبىرەۋلەر الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى تارالىپ جاتاتىن ۋاعىزداردىڭ اق-قاراسىن انىقتاماي سولاردىڭ ارتىنان ەرىپ كەتىپ جاتىر. وسى ورايدا مەن اتا-انالارعا بالالارىنىڭ ينتەرنەتتە قانداي كونتەنتتى تۇتىنىپ جۇرگەنىن باقىلاۋ كەرەكتىگىن, سونداي-اق تەرروريستىك جانە ەكسترەميستىك سيپاتتاعى ارەكەتتەر ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك 14 جاستان باستالاتىنىن ەسكەرتكىم كەلەدى.
– ءتارتىپ ساقشىسىنىڭ ءار كۇنى قاۋىپكە تولى. ولار ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن قاتەرگە تىگە وتىرىپ ەڭبەك ەتەدى. تۇرعىنداردىڭ تىنىشتىعىن كۇزەتەدى. وسى ورايدا پوليتسيا كۇنى قارساڭىندا ارىپتەستەرىڭىزگە جانە حالىققا قانداي تىلەك ايتار ەدىڭىز؟
– ءابىر پوليتسيا قىزمەتكەرى كۇندىلىكتى ومىرىندە قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ, قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ, قاۋىپسىزدىكتى نىعايتىپ, ازاماتتاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن قورعاۋ جولىندا ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. اراسىندا ءتۇرلى ەرلىك جاساپ جاتقاندارى دا از ەمەس. ونىڭ ءبارى بالكىم كوپشىلىكتىڭ كوزىنە كورىنە بەرمەيتىن شىعار. بىراق ءتارتىپ ساقشىسىنىڭ قىزمەتى ينەمەن قۇدىق قازعانداي كۇردەلى ءارى قاۋىپتى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلىمىزدە 800-دەن استام ءتارتىپ ساقشىسىنىڭ قىزمەت اتقارۋ كەزىندە قازا تابۋى وسى ءسوزىمىزدىڭ ايعاعى.
بيىلعى سۋ تاسقىنى كەزىندە دە پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ەتىگىمەن سۋ كەشىپ, ىلعي الدىڭعى شەپتە ءجۇردى. سۋ تاسقىنى زاردابىن جويۋ جۇمىستارىنا 6 مىڭعا جۋىق پوليتسيا قىزمەتكەرى مەن ۇلتتىق ۇلان جاۋىنگەرى قاتىسىپ, 32 مىڭنان اسا ادامدى قاۋىپسىز جەرگە كوشىردى. 800-گە جۋىق تەحنيكا تارتىلدى. سونداي-اق 56 ەلدى مەكەندى وقشاۋلاپ, 10 200 تۇرعىن ءۇي مەن باسقا دا نىسانداردى كۇزەتىپ, ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتتى. ءتارتىپ ساقشىلارى جان-جاقتان كەلگەن گۋمانيتارلىق كومەكتىڭ ءتيىستى جەرلەرگە جەتكىزۋگە اتسالىستى. مۇنىڭ ءبارى ايتۋعا جەڭىل بولعانىمەن, ۋاقىتپەن ساناسپاي, بەل جازباي قىزمەت اتقارۋ وڭاي ەمەس. بۇل ۇلكەن ەرلىك ءىس دەر ەدىم!
ءتول مەرەكەمىز قارساڭىندا انتىنا ادال, سەرتىنە بەرىك ارىپتەستەرىمە قىزمەتتە تابىستى, ەل ءۇشىن جاساپ جاتقان ەڭبەكتەرىنىڭ جەمىستى بولۋىن تىلەيمىن. ال وتانداستارىمىزعا ايتارىم, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى «ەشكىم سىرتتان كەلىپ قازاقستاندى كوركەيتىپ جىبەرمەيدى» دەگەندەي, قوعام قاۋىپسىزدىگىن نىعايتىپ, قۇقىقتىق ءتارتىپتى ساقتاۋ – ءوز قولىمىزدا. ءبىز ءوزىمىز زاڭدى قۇرمەتتەپ قانا قويماي, اينالامىزداعى زاڭسىزدىقتارعا دا نەمقۇرايلى قاراماۋىمىز قاجەت. ول ءۇشىن ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعاراتىن حالىقتىڭ بىرلىگى كەرەك. سوندا عانا ەلىمىزدى ءوزىمىز قالاعانداي باعىتقا وزگەرتە الامىز. ءادىل قوعام ورناتۋدىڭ العىشارتى دا وسىندا جاتسا كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»