كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە تۇرعىن ءۇي قاتىناستارىنداعى تۇيتكىلدەر جيىلەپ كەتتى. مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورى ەسەبىنەن جانە مەملەكەتتىك باعدارلامالار اياسىندا باسپانامەن قامتۋ ءىسى ءبىرشاما دۇرىس جولعا تۇسسە دە, ماسەلەنىڭ تۇبەگەيلى شەشىلەتىن ءتۇرى جوق. ول ءۇشىن ساپالى, جۇيەلى زاڭ كەرەكتىگى كوپتەن بەرى ايتىلىپ ءجۇر. جۋىردا ءماجىلىس «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تۇرعىن ءۇي ساياساتىن رەفورمالاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى ەكىنشى وقىلىمدا قابىلداپ, سەناتقا جولدادى. جۇزدەگەن وزگەرتۋ ەنگىزىلگەن زاڭ توڭىرەگىندە ءالى دە سۇراق كوپ. ول سۇراقتارعا ءبىر عانا سۇحبات ارقىلى تولىققاندى جاۋاپ الۋ دا مۇمكىن ەمەس. وسى ورايدا زاڭ جوباسىن دايىنداۋمەن اينالىسقان ماجىلىستەگى جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى, دەپۋتات ۇلىقبەك تۇماشينوۆپەن جولىعىپ, جاڭا زاڭ تۋرالى سۇراپ-بىلگەن ەدىك.
– ۇلىقبەك شابدان ۇلى, ەلىمىزدەگى تۇرعىن ءۇي ساياساتىن, حالىقتى باسپانامەن قامتۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ, جەتىلدىرۋ باستاماسى قانداي قاجەتتىلىكتەن تۋىنداپ وتىر. وسى باعىتتاعى زاڭنامالىق وزگەرىستەر قاشان باستالىپ ەدى؟
– «تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى» زاڭ 1997 جىلى قابىلدانعان. سودان بەرى 27 جىل وتسە دە قۇجاتقا ايتارلىقتاي وزگەرىس ەنگىزىلمەگەن. ياعني زاڭعا ءبىراز وزگەرتۋ ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى ۋاقىت تالابىنان دا تۋىنداپ وتىر. بۇدان بولەك, زاڭ بۇعان دەيىن ءماجىلىستىڭ جەتىنشى شاقىرىلىمنىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ تالقىلاۋىنا تۇسكەن بولاتىن. ولار بىزگە دەيىن جۇمىستى باستاپ قويعانىمەن تولىققاندى سوڭىنا جەتكىزگەن جوق. وسىلايشا, بىلتىر ءساۋىر ايىندا وسى زاڭ توڭىرەگىندە جۇمىستى باستاپ كەتتىك. ءبىر جىل ىشىندە سالاداعى وزەكتى ماسەلەلەردى زەرتتەپ, بارىنشا زەردەلەپ, كوميتەتكە ءتۇسىپ جاتقان كوپتەگەن ارىز-شاعىمدى تالداۋمەن اينالىستىق.
ال زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قانداي قاجەتتىلىكتەن تۋىندادى دەگەن سۇراققا كەلسەك, ادامعا ەڭ باستى كەرەك دۇنيەنىڭ ءبىرى – باسپانا. قازاق ء«ۇيى جوقتىڭ – كۇيى جوق» دەپ بەكەر ايتپاعان. ارينە, قوعام مەن مەملەكەت ءۇشىن بارلىق زاڭ ماڭىزدى. بىراق بۇگىنگى قوعامدا باسپانا ماسەلەسىن رەتتەيتىن زاڭنامانىڭ وزەكتىلىگى ارتىپ تۇر. ويتكەنى ءۇيدىڭ جىرىمەن ءجۇرىپ, تالاي تابالدىرىقتى توزدىرىپ, باقىت شامىن جاعا الماي جۇرگەن وتباسى قانشاما؟ بۇل وتە وزەكتى ماسەلە بولىپ تۇرعاندىقتان, تۇرعىنداردىڭ تۇرمىستىق ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋدى وسى باسپانادان باستاعانىمىز ءجون.
سوڭعى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە 650 مىڭنان استام ازامات تۇرعىن ءۇي كەزەگىندە تۇر. ونىڭ ىشىندە 205 مىڭنان اسا ادام ءتۇرلى ساناتتاعى الەۋمەتتىك وسال توپقا جاتاتىن ازامات. شىنتۋايتىنا كەلسەك, بۇل زاڭنامالىق رەفورمانىڭ ارعى جاعىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ وسىدان ەكى جىل بۇرىنعى تۇرعىن ءۇي قاتىناستارىن رەتتەيتىن ۇلتتىق دامۋ ينستيتۋتىن قۇرۋ تۋرالى جارلىعى تۇر. بۇل ينستيتۋت «وتباسى بانكىنىڭ» نەگىزىندە قۇرىلماق. ياعني «وتباسى بانكىنە» تۇرعىن ءۇيدى ەسەپكە الۋدى, قويۋدى جانە ءبولۋدى ورتالىقتاندىرىپ جۇزەگە اسىراتىن ۇلتتىق دامۋ ينستيتۋتى مارتەبەسى بەرىلەدى.
بۇعان دەيىن ءار ءوڭىر, ءار اۋداندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار وزدەرى تۇرعىن ءۇي كەزەگىن جۇرگىزىپ كەلدى. زاڭ جوباسىن زەردەلەۋ بارىسىندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردان دا, ۋاكىلەتتى ورگانداردان دا كەزەكتە تۇرعانداردىڭ ناقتى سانىن الا المادىق. ويتكەنى بىركەلكىلىك جوق. ءار وڭىردەن دەرەك ارقالاي كەلەدى. قازىر كەزەكتە 650 مىڭ ادام تۇر دەگەن دەرەكتىڭ ءوزى شالا.
قىزۋ پىكىرتالاس, داۋ تۋعىزعان ساتتەر دە بولدى. بۇل ارينە, قالىپتى نارسە. اسىرەسە ۇكىمەتتىڭ «وتباسى بانكىن» ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ساناتىنان شىعارۋ تۋرالى ۇسىنىسىنا قارسى بولدىق, ونىڭ سالدارى قانداي بولاتىنىن دالەلدەپ, جەڭىپ شىقتىق. ەگەر بۇلاي ەتەتىن بولساق, «وتباسى بانك» ۇلتتىق بانكتىڭ باقىلاۋىنان كەتىپ, قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ قاداعالاۋىنسىز قالادى. ودان بولەك, قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورىنىڭ قاداعالاۋىنان, قۇزىرىنان شىعىپ كەتكەلى تۇر. بانكتە 2,7 ملن سالىمشى مەن جانە اينالىمدا 3,5 ترلن تەڭگە بارىن ەسكەرسەك, بۇل وتە تاۋەكەلگە تولى شەشىم ەدى. وسى ماسەلە توڭىرەگىندە ۇكىمەتكە ۇسىنىستى قايتا قاراۋ تۋرالى حات جازىپ, مۇندايعا جول بەرە المايتىنىمىزدى ەسكەرتتىك. زاڭ جوباسىنىڭ ەكىنشى وقىلىمىندا «وتباسى بانكتىڭ» ۇلتتىق بانك, قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى جانە قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورىنىڭ قاداعالاۋىندا قالاتىنىن قامتاماسىز ەتكەن شەشىم شىعارىپ بەردىك. ونسىز دا باسپانامەن قامتۋ ماسەلەسى كۇيىپ تۇرعان كەزدە مۇنداي تاۋەكەلگە بارۋدىڭ قاجەتى جوق.
– جاقىندا قابىلدانعان زاڭدا «وتباسى بانكى» قاراماعىنان تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ورتالىعى قۇرىلاتىن بولدى. وسىعان كەڭىرەك توقتالا كەتسەڭىز.
– جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي, تۇرعىن ءۇي كەزەگىنە تۇرۋ ىسىندە ماسەلە كوپ. ناقتى تسيفر جوق. سوندىقتان ەندىگى جەردە وڭىرلەردەگى كەزەككە قاتىستى بارلىق دەرەك وسى ورتالىققا بەرىلىپ, مۇنىمەن ءارى قاراي «وتباسى بانك» اينالىسادى. الداعى ۋاقىتتا زاڭ سەناتتان ءوتىپ, مەملەكەت باسشىسى قول قويسا, سول جارتى جىلدىڭ شاماسىندا كەزەك ماسەلەسى رەتتەلۋى كەرەك.
– دەمەك كەزەككە تۇرۋ, ودان شىعارۋدىڭ تالاپ-ەرەجەلەرى سول بۇرىنعى كۇيىندە قالادى. تەك جۇيە تسيفرلىق فورماتقا ءوتىپ, ادامي فاكتور ارەكەت ەتە المايتىن اشىقتىق قامتاماسىز ەتىلەدى عوي؟
– ءيا, بۇل جەردە ەندىگارى بۇكىل كەزەككە قويۋ جۇمىسىن تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ورتالىعى اتقارىپ, وعان جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار قاتىستىرىلمايدى. تۇرعىن ۇيمەن قامتۋ سالاسىنداعى بىلىقتىڭ كوبى ءدال وسى كەزەك ماسەلەسىنەن شىعىپ جۇرگەنىن جاسىرىپ قايتەمىز. سوندىقتان بۇل جۇيە بۇدان بىلاي تسيفرلىق فورماعا وتەتىندىكتەن, كەزەكتىڭ قوعامعا اشىقتىعى دا قاراستىرىلادى. كەز كەلگەن ادام ەلەكتروندىق تسيفرلىق كىلتىمەن جەكە كابينەتىنە كىرىپ, ءوزىنىڭ قاي ورىندا تۇرعانىن كورە الادى. تەك ءوزىن عانا ەمەس, كۇمان بولماۋى ءۇشىن ءوز كەزەگىنىڭ ماڭايىنداعى ادامداردى دا باقىلاي الادى. قىسقاسى, كەزەككە تۇرۋ ماسەلەسىندە, جاڭادان قۇرىلاتىن ورتالىق جۇمىسىندا ادامي فاكتور بولماۋى كەرەك. بۇل – وسى زاڭنىڭ تالابى.
– ال جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار قانداي جۇمىس اتقارادى؟
– ولار دا كەزەك ماسەلەسىن سىرتتاي قاراي الادى. بىراق قاداعالاۋ, رەتتەۋ قۇزىرەتى بولمايدى. ولارعا قالاتىنى تەك – تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىمەن اينالىسۋ. دەگەنمەن ءۇي سالۋعا قوسىمشا تاعى ءبىر نورمانى ەنگىزىپ وتىرمىز. ياعني اكىمدىكتەر بۇدان بىلاي دايىن تۇرعىن ۇيلەردى ءبىرىنشى نارىقتان ساتىپ الۋلارىنا بولادى. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە الگى قوردالانعان مىڭداعان كەزەكتىڭ تەز جىلجۋىنا سەپتىگىن تيگىزۋ ءۇشىن قولعا الىنىپ وتىر. ماسەلەن, قازىرگى تاڭدا استانادا ساتىلماي تۇرعان جاڭا ۇيلەر كوپ. سوندىقتان ءبىز ءار جارتى جىل سايىن ءار ءوڭىردىڭ نارىعىنا بايلانىستى تۇرعىن ءۇي باعاسىن بەكىتىپ وتىرامىز. ياعني ءار وڭىردە باعا ءارتۇرلى بولادى. ءبىر ءۇي سالۋ ءۇشىن كەمىندە ەكى جىل ۋاقىت كەتەدى. ال ول ەكى جىلدا قانشاما ادام كەزەگىن سابىلا كۇتىپ جۇرەدى. سوندىقتان جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار دايىن تۇرعان جاڭا ءۇيدى ساتىپ الۋدىڭ دا تيمدىلىگىن پايدالانۋى كەرەك.
– بۇگىندە ساتىپ الۋ قۇقى بەرىلمەگەن جالدامالى پاتەردە تۇرىپ جاتقان وتانداستارىمىزدىڭ دا قاتارى از ەمەس. وسى ورايدا جاڭا زاڭ جوباسىنداعى ارەندالىق تۇرعىن ۇيلەردى جەكەشەلەندىرۋگە قاتىستى وزگەرتىلگەن نورماعا توقتالىپ وتسەڭىز.
– زاڭ جوباسىن قاراعاندا بۇل ماسەلە ەكىجاقتى بولىپ تۇر ەكەن. دەگەنمەن ءبىز وڭىرلەردەن اعىلىپ كەلىپ جاتقان حاتتاردى, قوعامدىق, جەكە قابىلداۋدا بولعان ازاماتتاردىڭ تالاپ-وتىنىشتەرىنىڭ كوپتىگىن ەسكەرىپ, بۇل جايتقا بەيجاي قاراي المادىق. الەۋمەتتىك وسال توپتاعى ازاماتتار سانىنىڭ ءوزى 51 مىڭنان اسادى. ال بۇدان بولەك ەش ساناتقا كىرمەيتىن, جالدامالى پاتەردەگى جۋرناليستەر, مادەنيەت پەن ونەر ادامدارى, وكىمەتتىڭ مۇنان وزگە دە قىزمەتىندە جۇرگەن ماماندار از ەمەس. قولدا ولاردىڭ ناقتى سانى جوق, بىراق 15-20 مىڭداي دەپ توپشىلاۋعا بولادى. ولار قاشانعى جالدامالى پاتەردە جۇرە بەرمەك. بۇدان بىلاي سول ارەندالىق باسپانالار جەكەشەلەندىرىلەدى. العاشىندا بەس جىلدان كەيىن دەگەنبىز, بىراق كەيىن ول شەكتەۋ نورماسىن الىپ تاستادىق.
– جەكەشەلەندىرۋ تەتىگىن كەڭىرەك تۇسىندىرە كەتىڭىزشى...
– ارينە, وتانداستارىمىز جەكەشەلەندىرۋدى تەگىن ەكەن دەپ ءتۇسىنىپ قالماۋ كەرەك. ءبىز ەڭ الدىمەن پاتەردى جىلدىق قۇنى 2 پايىزدىق امورتيزاتسياسى شەگەرىلگەن قالدىق قۇنىمەن جەكەشەلەندىرۋگە توقتادىق. قالدىق قۇنى دەگەنىمىز نە؟ ەستەرىڭىزدە بولسا, «نۇرلى جەر» باعدارلاماسىمەن 2017 جىلى ارەندالىق تۇرعىن ۇيلەر بەرىلە باستادى. ماسەلەن, استانادا 2017 جىلى ءبىر ءۇيدى شارتتى تۇردە 8 ملن تەڭگەگە ساتىپ الدى دەيىك, سودان بەرگى جەتى جىلدىڭ ىشىندە ول ءۇيدىڭ جىل سايىنعى 2 پايىزدىق امورتيزاتسيالىق تولەمى 14 پايىز بولدى. ياعني 8 ميلليوننىڭ 14 پايىزى شەگەرىلىپ, ودان 6 880 000 تەڭگە قالىپ تۇر. قالدىق قۇنى دەگەن وسى. ەندى سول 6 880 000 تەڭگە قالدىق قۇنىنىڭ 30 پايىزىن (2 064 000 تەڭگە) العاشقى جارنا رەتىندە قۇيىپ, قالعان سومانى (4 816 000 تەڭگە) ەش پايىزسىز 10 جىلعا دەيىن ءبولىپ تولەپ وتىراسىز. بۇل شامامەن ايىنا 40 133 تەڭگە بولادى.
بۇل جەردە ەسكەرە كەتەتىن جايت, ءۇيدى جالعا العان كەزدە قۇنى قانداي بولسا, قانشا جىل وتسە دە سول باعادا قالا بەرمەك. ودان بولەك, جەكەشەلەندىرۋدىڭ بۇل ءتۇرى ەرىكتى تۇردە جۇزەگە اسادى. مەملەكەت ەشكىمدى كۇشتەمەيدى. قالاساڭىز سول جالدامالى پاتەردە ءومىر بويى تۇرا بەرەسىز, ول بالاڭىزعا دا قالادى. سىزدەن ۇيدەن ەشكىم تارتىپ المايدى.
– بۇل جەكەشەلەندىرۋمەن قاي مەكەمە اينالىسادى؟
– بۇل ىسكە بانكتەر ارالاسا المايدى. تەك جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرگە بارىپ, بۇكىل ماسەلەنى سولار ارقىلى رەتتەيسىز. اكىمدىك ارنايى ەسەپشوت بەرەدى, سول ەسەپشوتقا ءتيىستى بەرەشەگىڭىزدى اي سايىن تولەپ تۇراسىز.
– بۇل جۇيە ۇكىمەتكە, جالپى ەكونوميكاعا ءتيىمسىز بولىپ قالماي ما؟ ۇكىمەت وڭ قورىتىندىسىن قالاي بەردى؟ قارجىلاندىرۋدىڭ بۋمەرانگ جۇيەسى قاراستىرىلعان با؟
– زاڭ جوباسى قارالىپ جاتقاندا تالدىقورعان قالاسىنىڭ تۇرعىنى – سەگىز بالانىڭ اناسى قابىلداۋىما كەلدى. كوپبالالى انانىڭ اي سايىنعى ارەندالىق پاتەر قۇنىن تولەي الماي جۇرگەنىنە ءبىر جىلدان اسىپتى. سونداعىسى ايىنا سەگىز مىڭ تەڭگەدەي ەكەن. وسىعان قاراپ-اق مۇنداي جاعدايداعى جاندار ەل ىشىندە از ەمەس ەكەنىن تۇسىنۋگە بولادى. سوندىقتان جەكەشەلەندىرۋ نورماسىنىڭ قابىلدانۋىندا ءبىرىنشى كەزەكتە ەلدىڭ تۇرمىستىق جاعدايى ەسكەرىلدى. ال ەكونوميكالىق جاعىنا كەلەر بولساق, جەكەشەلەندىرۋدەن تۇسكەن قاراجات قايتا اينالىپ, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا جۇمسالماق.
– جاڭا زاڭ نورماسىنا سايكەس, كەزىندە اپاتتى دەپ تانىلعان ءۇيدىڭ ورنىنا بەرىلگەن باسپانانى دا جەكە مەنشىككە شىعارىپ الۋعا بولا ما؟
– بۇل ماسەلە دە ءدال ارەندالىق ءۇيدى جەكەشەلەندىرگەن سياقتى قاعيدالارمەن جۇزەگە اسادى. قولدا بەر دەرەككە جۇگىنسەك, قازىر ەلىمىزدە اپاتتى جاعدايداعى 3 700 باسپانا بار ەكەن. وسى وتباسىلاردىڭ ءبارى جەكەشەلەندىرۋ قۇقىعىمەن جاڭا ءۇي الا الادى. بۇل جۇمىس قايتا جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا, جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر ارقىلى ىسكە اسىرىلماقشى.
– ءبىزدىڭ تۇسىنگەنىمىز, ءدال قازىر ەلدەگى تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى باعىتىنداعى زاڭنامانى رەفورمالاپ, دەرەكتەر بازاسىن جۇيەلەمەي, كەزەكتى ءبىر ورتالىققا شوعىرلاندىرىپ, اقپارات الۋدىڭ, قوعامدىق باقىلاۋدىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتپەي ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزۋ ەكىتالاي بولىپ تۇر عوي؟
– راس ايتاسىز. ەڭ الدىمەن جۇيەلى زاڭ كەرەك. سوسىن قۇرىلعالى وتىرعان تۇرعىن ۇيمەن قامتۋ ورتالىعى جارتى جىل ىشىندە كەزەكتەگى جۇيەسىزدىكتىڭ ءبارىن رەتتەيدى. سول كەزدە ءبىز قازىر 650 مىڭ دەپ وتىرعان ءتىزىم مۇلدەم باسقاشا بولىپ شىعۋى ابدەن مۇمكىن. قىسقاسى, تۇرعىن ءۇي توڭىرەگىندەگى ناقتى كارتينانى كورەمىز. وسى ورايدا تاعى ءبىر نورمانى حالىققا ايتا كەتۋ كەرەك. ءبىر ادام كەزەككە تۇرۋ ءۇشىن ونىڭ وتباسىنىڭ قالعان مۇشەلەرىنىڭ ەشقايسىنىڭ اتىندا ءۇي بولماۋى كەرەك.
«كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەگەندەي, ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ارقىلى ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشتىك دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە. كەرەمەت ءبىر تەتىكتى دە كورىپ تۇرعان جوقپىن. بىراق ەڭ باستىسى – سەڭ قوزعالدى. بۇل سالادا زاڭنامالىق تۇرعىدان اتقارار جۇمىس مۇنىمەن ءبىتىپ قالمايدى. دەگەنمەن جۇرت كوپتەن كۇتكەن نورمالار زاڭعا ەندى. جاڭادان قوسىلعان نورمالاردىڭ جالپى سانى 500-گە جۋىقتايدى. اقپاراتتاندىرۋ جۇمىسى ارقىلى مۇنىڭ بارلىعى حالىققا جەتكىزىلۋگە ءتيىس.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
جاسۇلان سەيىلحان,
«Egemen Qazaqstan»